Όποιος θέλει να σπουδάσει τη φιλοσοφία της ευρωπαϊκής ηπείρου, θα πρέπει να πάει
στην Κίνα ή στη Βραζιλία. Στη Γερμανία, η κληρονομιά του γερμανικού ιδεαλισμού έχει βγει νοκ-άουτ. Η διανοητική της δύναμη έχει πλέον θαφτεί και κατακερματιστεί.
Του Μάνφρεντ Φρανκ*
Ενα φάντασμα τριγυρίζει στις γερμανικές σχολές φιλοσοφίας: το φάντασμα μιας παγκόσμιας νίκης της αναλυτικής φιλοσοφίας και μιας μαζικής εξόδου από την ηττημένη ηπειρωτική φιλοσοφία. Πού κατευθύνεται αυτή η τελευταία; Κυρίως σε άλλα σημεία του πλανήτη: προς την ανατολική Ασία, την Αυστραλία, τη Βραζιλία ή και τις Ηνωμένες Πολιτείες, από τις οποίες ήρθε το αποφασιστικό πλήγμα ενάντια στη φιλοσοφική παράδοση της ηπειρωτικής Ευρώπης.
Όποιος θέλει σήμερα να σπουδάσει το σήμα κατατεθέν της γερμανόγλωσσης φιλοσοφίας, τον ιδεαλισμό (τον Καντ, πρώτα απ’ όλα, και, στη συνέχεια την κλασική γερμανική φιλοσοφία), θα ενθαρρυνθεί ελάχιστα από τις προσφορές σπουδών και ακόμη λιγότερο από τα διδακτικά προγράμματα ενός πανεπιστημίου της γερμανικής επικράτειας. Αντίθετα, ένας φοιτητής θα σκεφθεί σοβαρά μήπως το ενδιαφέρον του μπορέσει να ικανοποιηθεί καλύτερα στο Σίντνεϊ, στη Νοτρ Νταμ, στη Τζόρτζταουν ή στο Σικάγο. Τα πανεπιστήμια, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν μακρά παράδοση υποδοχής των Γερμανών φιλοσόφων, που δεν ένιωθαν άνετα μέσα στο πολιτιστικό και πολιτικό κλίμα της πατρίδας τους ή που είχαν υποστεί εκεί άμεσες διώξεις.
Ασφαλώς το υποκείμενο της μετανάστευσης άλλαξε με περίεργο τρόπο. Στο παρελθόν, στους σκοτεινούς καιρούς του Τρίτου Ράιχ, εκείνοι που εγκατέλειπαν τον γερμανικό γλωσσικό χώρο ήταν οι εκπρόσωποι των φιλοσοφιών που ήταν επιστημονικοποιημένες, ορθολογιστικές, προσανατολισμένες στην ανάλυση της γλώσσας και της λογικής και συχνά με σοσιαλιστικές τάσεις. Λαμβάνοντας υπόψη τους ιδρυτές της, τον Φρέγκε, τον Ράσελ, τον Κάρναπ και τον Βίτγκενσταϊν, αυτή η παράδοση ονομάστηκε «αναλυτική φιλοσοφία». Χωρίς τη συμβολή της γερμανικής γλώσσας η αναλυτική φιλοσοφία δεν θα γινόταν αυτό που είναι σήμερα. Προτείνοντας χωρίς δισταγμό να κατευθυνθεί η γερμανική- αυστριακή φιλοσοφία προς την αγγλοσαξονική, ωθούνται αυτοί οι φιλόσοφοι προς τη μετανάστευση για δεύτερη φορά.
Περίοδος επωφελών ανταλλαγών
Όμως το πραγματικό ζήτημα είναι ένα άλλο: μεταναστεύει και η κλασική γερμανική φιλοσοφία, αυτό το ανορθολογικό κατάλοιπο, που έχει κατακριθεί ως παραγωγός παραλογισμών; Θα ήταν μια εντυπωσιακή ανατροπή των αρχικών σχέσεων! Με την έξοδο της γερμανικής αναλυτικής φιλοσοφίας στη δεκαετία του τριάντα, η γερμανική φιλοσοφία περιορίστηκε βάναυσα στην ηπειρωτική της οπτική: είχε παραμείνει μια φιλοσοφία που η οπτική της για τον κόσμο είχε υποταχθεί στον εθνικοσοσιαλισμό ή, σε κάθε περίπτωση, δεν ερχόταν σε ανοιχτή αντιπαράθεση μαζί του. Αυτή ήταν η πανεπιστημιακή φιλοσοφία που διέπλασε το τοπίο μέχρι την «ώρα μηδέν».
Με εξαίρεση αυτούς τους φιλοσόφους της μετανάστευσης, οι οποίοι, όπως ο Χορκχάιμερ και ο Αντόρνο, επέστρεψαν στην πατρίδα, για δύο δεκαετίες ήταν λίγοι οι καθηγητές φιλοσοφίας που δεν υπήρξαν μαθητές ναζιστών φιλοσόφων ή που δεν αποφάσισαν να μεταναστεύσουν στη μεταπολεμική περίοδο, όπως έκανε ο ανθεκτικός Καρλ Γιάσπερς. Η αναλυτική φιλοσοφία επέστρεψε για πρώτη φορά στη Γερμανία στα τέλη της δεκαετίας του εξήντα, χάρη στις φοιτητικές εξεγέρσεις, που έκαναν tabula rasa τους δεσμούς με την παράδοση. Σ’ αυτό συνέβαλαν περισσότερο απ’ όλους ο Πάουλ Λορέντσεν (ο ιδρυτής της σχολής του Έρλανγκεν), ο Έρνστ Τούγκεντχατ και ο Καρλ-Ότο Άπελ. Επίσης, ο μεγάλος γνώστης του γερμανικού ιδεαλισμού, ο Ντίτερ Χάινριχ, αναζήτησε και άρχισε έναν διάλογο με την αγγλοσαξονική φιλοσοφία, έτσι ώστε τα ερείπια του γερμανικού ιδεαλισμού να μπορέσουν να λάμψουν με πρωτοφανή τρόπο.
Από αυτή τη συνεργασία αναπτύχθηκαν σημαντικές οπτικές της φιλοσοφίας του πνεύματος, που ονομάζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες «φιλοσοφία του νου». Άρχισε μια κάποια ανταλλαγή, που ερευνάται και σήμερα, όπως καταγράφεται σε σημαντικές έρευνες. Όμως αυτό υποχωρεί όλο και περισσότερο απέναντι στην υπερεξουσία μιας νέας σχολαστικής φιλοσοφίας, που δεν αναζητεί τόσο το διάλογο με την παράδοση, όσο το ξερίζωμά της.
Στα νύχια της νεοσχολαστικής φιλοσοφίας
Ως συνέπεια, πρόσφατα στα γερμανικά τμήματα φιλοσοφίας των πανεπιστημίων άρχισε να αναπτύσσεται μια νέα σχολαστική φιλοσοφία, ή μάλλον ένας νέος βολφιανισμός. Έτσι ονομαζόταν η φιλοσοφία η οποία, τον δέκατο όγδοο αιώνα, σύμφωνα με τις διδαχές του Κρίστιαν Βολφ (και επομένως με τη μεγαλοφυή προοπτική του Λάιμπνιτς), προσπάθησε να δημιουργήσει μια «φιλοσοφία σχολής» με συνοχή και σύστημα – σχολαστική, για την ακρίβεια –, που κυριάρχησε με εκτεταμένο τρόπο στα γερμανικά πανεπιστήμια. Υπήρχε ήδη τότε μια κοινά αναγνωρισμένη ορολογία, συζητούσαν λεπτομερώς τους ορισμούς των λέξεων, ανατέμνονταν οι πιο λεπτές πλευρές των νοημάτων. Μολαταύτα ήταν ενωμένοι και στη διαφωνία, γιατί χρησιμοποιούσαν τις ίδιες διαδικασίες και τους ίδιους ορισμούς.
Συχνά η διαμαρτυρία είναι ότι αυτή φαίνεται να είναι και πάλι η κατάσταση σε πολλά από τα γερμανικά τμήματα φιλοσοφίας. Αυτό το trend μεταβλήθηκε σε μια διαδικασία χωρίς εναλλακτική με την προσαρμογή των κύκλων σπουδών που ξεκίνησε με τη διαδικασία της Μπολόνια. Στη θέση των μεγάλων θεμάτων και των ερευνών μακράς πνοής υπεισήλθε στις φιλοσοφικές συζητήσεις μια μικρολογική ανάλυση των ισχυρισμών ως αυτοσκοπός, που εξαφάνισε το ενδιαφέρον ακόμη και εκείνων των φυσικών επιστημόνων, οι οποίοι ήταν ευνοϊκά διατεθειμένοι για έναν διάλογο, απομόνωσε τη φιλοσοφία και αποθάρρυνε τους φοιτητές ή τους ώθησε στο εξωτερικό. Συχνά οι νευροβιολόγοι θα ήθελαν να δημιουργήσουν διεπιστημονικές ανταλλαγές με τους φιλοσόφους. Όμως η φιλοσοφία, που εγκατέλειψε την ιδιαιτερότητά της, αποφεύγει αυτή τη συζήτηση ή την αφήνει να γίνει ένας θεωρητικός μονόλογος των νευροεπιστημόνων με τον εαυτό τους. Η «νευροφιλοσοφία» ήταν στο παρελθόν ένας σαρκαστικός ορισμός για φιλοσόφους της πολυθρόνας, που είχαν την απαίτηση να συμπεριφέρονται όπως οι επιστήμονες εργαστηρίου. Τώρα μοιάζει να είναι ένας κράχτης για τους διαγωνισμούς.
Εκτός των άλλων, πρέπει να κατακρίνουμε τον ιδιαίτερο γερμανικό επαρχιωτισμό. Στον αγγλόφωνο χώρο, όπου η αναλυτική φιλοσοφία έγινε οικεία και κυρίαρχη, έχει ακόμη μια κάποια σπουδαιότητα. Η γερμανική θυγατρική, αντίθετα, έπειτα από την αφαίμαξή της στην εποχή του Τρίτου Ράιχ, ζει από τα ψίχουλα που πέφτουν από το τραπέζι του πλούσιου γείτονα. Σημειώνει με ευγνωμοσύνη τον έπαινο των μεγάλων. Παρόλα αυτά, εκτός από κάποιες σημαντικές εξαιρέσεις, αγνοείται ως αυτόνομο τμήμα στη Μεγάλη Βρετανία, στην Αυστραλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, περιορίζεται το πολύ στο να αναφέρεται στις σημειώσεις στο κάτω μέρος της σελίδας.
Και δικαίως. Η εναλλακτική, η μεγάλη γερμανική ( και ευρωπαϊκή) κλασική παράδοση καλλιεργείται ελάχιστα, ή, ακόμη χειρότερα, γίνονται ελάχιστα πράγματα για να αναπτυχθούν έρευνες που να δείχνουν την επικαιρότητά της. Η συνέπεια είναι να βρίσκει κανείς όλο και λιγότερους αγγλοσάξονες φοιτητές φιλοσοφίας ή υποψήφιους διδάκτορες που σπουδάζουν στη Γερμανία, γιατί αυτό που μπορούν να μάθουν εδώ το μαθαίνουν καλύτερα στο σπίτι τους. Κατά τη δεκαετία του ενενήντα ο αριθμός τους, καθώς και ο αριθμός άλλων φοιτητών που ενδιαφέρονταν για τη γερμανική παράδοση, ήταν ακόμη σημαντικός. Τα τμήματα φιλοσοφίας μπορούσαν να προσελκύσουν αυτό το ενδιαφέρον –ακόμη και πριν να εφαρμοστούν πολιτικές οικονομικής λιτότητας. Να μην απορούμε επομένως που ο γερμανικός ιδεαλισμός και η φαινομενολογία που καλλιεργείται σοβαρά, έχουν βρει μια νέα πατρίδα κυρίως στις αγγλόφωνες χώρες.
Μη μεταβατικές πηγές προόδου
Θα μπορούσε κανείς, αντίθετα, να αναρωτηθεί: γιατί να φωνάζουμε ή να τρίζουμε τα δόντια μας; Δεν θα έπρεπε να χαρούμε που το «παράλογο» στο τέλος εξορίστηκε και από τη Γερμανία; Δεν θέλουμε να πληρώσουμε με χαρά το αντίτιμο της ισχνής εξειδίκευσης;
Πάνω σ’ αυτό θα ήθελα να ρωτήσω με κάθε επιμονή αν η χρησιμότητα όλων αυτών μοιάζει τόσο εμφανής στους φοιτητές, όπως ισχυρίζεται η προπαγάνδα. Και τι άλλο είναι, εκτός από μια παράξενη προκατάληψη, η ιδέα ότι η παράδοση και η πρόοδος πρέπει να αποκλειστούν; Τα προπτυχιακά τμήματα πολλών φιλοσοφικών ιδρυμάτων διαχωρίζουν τη «συστηματική φιλοσοφία» από την «ιστορία της φιλοσοφίας». Ως συστηματική φιλοσοφία εννοούν ακριβώς τη φιλοσοφία που έχει εκδοθεί πιο πρόσφατα. Όμως αυτό που έχει δημοσιευθεί, ανήκει στην ιστορία και μπορεί να δεχθεί επιθέσεις όπως και το παλιό. Κάποιες φορές, μάλιστα, η δύναμη αντίστασης του γερο- Αριστοτέλη είναι μεγαλύτερη από κάποιες δημοσιεύσεις που, αντίθετα, διαρκούν μόλις μια μέρα και που το μοναδικό τους ενδιαφέρον οφείλεται στο ότι εμφανίζονται σαν κάτι καινούργιο.
Είναι έτσι ακριβώς: πρέπει να αποδεχτούμε την ιδέα ότι η πρόοδος προέρχεται και από την εκ νέου επεξεργασία αρχαίων πηγών. Αυτό ισχύει πάνω απ’ όλα στη φιλοσοφία και στη φυσική, αλλά ισχύει και στην ψυχολογία και στην ψυχιατρική. Σήμερα, εξαιρετικές ομάδες έρευνας σ’ αυτές τις επιστήμες ανατρέχουν στην ουσία σε ρομαντικές ή φαινομενολογικές πηγές. Το ισχυρό σημασιολογικό δυναμικό αυτών των κλασικών συνίσταται στο γεγονός ότι σ’ αυτούς ανακαλύπτουμε πάντα κάτι νέο. Κάτι νέο με μια απαίτηση αλήθειας, που δεν πρέπει να του βάζουμε την ετικέτα της ποίησης περιφρονητικά και ασυλλόγιστα – πράγμα που κάνει, λόγω του «βάθους» της, η φιλοσοφική παράδοση στις Ηνωμένες Πολιτείες-, και που δεν πρέπει να το απομονώσουμε τοποθετώντας το στις λογοτεχνικές επιστήμες ή στα τμήματα της Critical Theory. Κάτι νέο, που έχει και τη δύναμη να ανανεώσει τις πιο επίκαιρες αναλύσεις.
Επικαιρότητα των καταγωγών
Ποιος πιστεύει στα σοβαρά ότι πρέπει να στείλουμε για πολτοποίηση τον Πλάτωνα ή ότι πρέπει περιορίσουμε την ανάγνωσή του σε εκείνα τα αποσπάσματα που αναφέρονται στα περιοδικά που υπόκεινται στην peer-review αναλυτικών τάσεων; Ο γερμανικός ιδεαλισμός, επίσης, και πάνω απ’ όλα η φαινομενολογία, δεν έλκονταν καθόλου από τις ανοησίες ή από την αοριστία και από την εχθρότητα προς την πρόοδο. Θα πρέπει αντίθετα να ευχαριστήσουμε αυτά τα δύο φιλοσοφικά κινήματα για τη μεγάλη συμβολή τους στα επιστημονικά κείμενα και για την εκλέπτυνση της γερμανικής γλώσσας, που επέτρεψε μια ακριβέστερη έκφραση διάφορων εννοιολογικών αποχρώσεων. Τα επιστημονικά κείμενα του ύστερου δέκατου ένατου αιώνα θα ήταν αδιανόητα χωρίς αυτά. Ο Κάντορ και ο Φρέγκε, λαμπρά παραδείγματα αυτού του γεγονότος, δημοσίευσαν κάποια από τα πρωτοποριακά τους κείμενα στην “Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik” (Επιθεώρηση φιλοσοφίας και φιλοσοφικής κριτικής), μια εφημερίδα του ύστερου ιδεαλισμού, που ίδρυσε και διεύθυνε επί μακρόν ο γιος του Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε, Ιμάνουελ Χέρμαν.
Το 1966 ο Ντίτερ Χάινριχ ισχυρίστηκε ότι η φιλοσοφία ξέχασε το «αρχικό διανόημα» του Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε, ή μάλλον, «ότι δεν το γνώρισε ποτέ». Αυτό στάθηκε δυνατό να ειπωθεί και για τη βασική οπτική της ερμηνευτικής του Σλάιερμαχερ. Και οι δύο είχαν το υλικό για να τινάξουν στον αέρα ολόκληρες θεωρίες που ήταν της μόδας εκείνη την εποχή και που είχαν υπέρ τους μόνο το γεγονός ότι ήταν επίκαιρες.
Μολαταύτα πολλοί αναλυτικοί φιλόσοφοι έχουν την ισχυρή πίστη ότι όλα τα παλαιά λάθη της φιλοσοφικής παράδοσης διορθώθηκαν από τη νέα (εννοείται αναλυτική) τάση, που υπονοούνταν ως μια πρόοδος προς τη γνώση. Αυτή είναι μια μορφή χεγκελισμού, γιατί κάθε σκέψη που αντέχει στο χρόνο την υπερβαίνουμε, όπως τα ορόσημα, στην πορεία προς την «απόλυτη γνώση».
Θα πρέπει να είναι αυτό το μοντέλο έμπνευσής μας; Μήπως δεν είναι καλή η συμβουλή που πρέπει να δοθεί στην αναλυτική φιλοσοφία, δηλαδή το να αλλάξει γνώμη για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της φιλοσοφίας; Είναι μια συμβουλή που δεν προέρχεται από εκείνους τους ξερόλες (Bescheidwisserei – όπως ο Αντόρνο ονόμασε αυτό το είδος), που περιορίζονται στο να αναφέρουν τον πρόδρομο μιας σκέψης, αντί να ελέγχουν την αλήθεια της. Θέλουμε περισσότερο να αποφύγουμε το να ανακαλύψει ξανά ο φιλόσοφος τον τροχό ή ο τροχός να γυρίζει με χειρότερο τρόπο από τον παλιό. Τέλος, η ιστορία δεν μας κάνει σε γενικές γραμμές τη χάρη να τρέχει προς την κατεύθυνση της προόδου. Σημαντικά διανοητικά αποτελέσματα μπήκαν στην άκρη μέσα από λανθασμένες απόψεις ή θεωρίες του συρμού. Στην καταστροφική επιθυμία επικαιρότητας εκείνων που θεωρούν ύποπτο ένα κείμενο, μόνο επειδή είναι πάνω από πέντε χρόνων, πρέπει να αντιπαρατίθεται η ρήση του Σοπενχάουερ: «Το νέο είναι σπάνια νέο, γιατί το καλό δεν παραμένει για πολύ νέο».
* Ο Μάνφρεντ Φρανκ είναι ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στην «Frankfurter Allgemeine Zeitung» και στη συνέχεια μεταφράστηκε στο «microMega».
Μετάφραση από τα ιταλικά:
Τόνια Τσίτσοβιτς
