Του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
Ο θρύλος για τον πρώην καγγελάριο της Γερμανίας, Χέλμουτ Σμιτ, που έφυγε από τη ζωή στις 10 Νοεμβρίου 2015, σε ηλικία 96 ετών, λέει πως κάπνισε ένα τσιγάρο σε κάθε επτάλεπτο που έζησε. Οι φωτογραφίες που τον απεικονίζουν χωρίς τσιγάρο, θα μπορούσαν να έχουν συλλεκτική αξία. Ενώ οποιαδήποτε μαρτυρία υπάρχει για την καθημερινή του ζωή, περιέχει τουλάχιστον από ένα περιστατικό όπου ο μεγάλος πολιτικός επέδειξε τη βαθιά του περιφρόνηση για την απαγόρευση του καπνίσματος. Απ’ τα υπουργικά συμβούλια μέχρι τα κουπέ των τρένων, κι απ’ τα τηλεοπτικά πλατώ μέχρι το διευθυντικό γραφείο του στην εφημερίδα «Zeit», ο Σμιτ πέρασε κρατώντας με παλαιοαστική χάρη ένα τσιγάρο, παίρνοντας βαθιές ρουφηξιές και παγιδεύοντας λίγο τον καπνό πριν τον αφήσει στα – αφιλόξενα για το σπορ – μέρη που τον φιλοξενούσαν. Η εβδομαδιαία στήλη συνεντεύξεων που διατηρούσε στην «Zeit» λεγόταν «ένα τσιγάρο με τον Χέλμουτ Σμιτ»· δεν θα μπορούσε, άλλωστε, να λέγεται αλλιώς.
Η γερμανική ενοχή
Η – ούτως ή άλλως εχθρική – διάθεση του καγκελάριου απέναντι στις απαγορεύσεις καπνίσματος, εντάθηκε όταν το αρτηριοσκληρωτικό φαινόμενο έγινε εθνική νόρμα και απ’ την καθολική απαγόρευση του καπνίσματος στη Γερμανία και μετά, ο Σμιτ τέθηκε σε θέση μάχης. Έκλεινε το μάτι στους αντικαπνιστικούς μύδρους των ΜΜΕ, ανάβοντας τσιγάρα μαζί με την, επίσης δεινή καπνίστρια, σύζυγό του, Λόκι, σε επίσημες εκδηλώσεις, θέατρα και τηλεοπτικές συνεντεύξεις. Αν η περιφρόνησή του για τον αντικαπνιστικό νόμο ήταν προφανής, η περιφρόνησή του για την αντικαπνιστική υστερία υπήρξε ακόμα μεγαλύτερη. Ουδεμία απ’ τις κατηγορίες που του απηύθυναν σοβαρές και κίτρινες εφημερίδες για τη συνήθειά του φάνηκε να τον αγγίζει. Δεύτερο σε σειρά φημισμένο χαρακτηριστικό του, μετά το κάπνισμα – και πιθανώς σχετικό μ’ αυτό – υπήρξε άλλωστε η αδιαφορία του για τη γερμανική ενοχή. Έτσι, θα ήταν μάλλον απίθανο να ταραχτεί από τις οιμωγές της «Bild», που τον κατηγορούσαν επειδή δεν συμμορφώνεται σε ένα μέτρο που πρώτος επέβαλλε ο Χίτλερ, απαγορεύοντας το κάπνισμα στους κοιτώνες των SS.
Ιανουάριος του 1979. Μιλώντας στο κοινοβούλιο της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ο Χέλμουτ Σμιτ επαινεί την τηλεοπτική σειρά «Holocaust», του αμερικάνικου δικτύου NBC, που προβάλλεται εκείνη την περίοδο με αστρονομικά ποσοστά τηλεθέασης και το γερμανικό κοινό να κοιτάει σαστισμένο την κατάρρευση της μεταπολεμικής ναζιστικής φημολογίας, που επιχειρεί ν’ αμφισβητήσει το Ολοκαύτωμα. Την ίδια στιγμή που ο πληθυσμός της λήθης παρακολουθεί τις περιπέτειες της Μέριλ Στριπ και ρωτάει με τρόμο «εμείς το κάναμε αυτό;», ο Σμιτ εργαλειοποιεί τη σειρά και προτείνει στους συναδέλφους του να την παρακολουθήσουν πριν αποφασίσουν για τη στάση τους στο νομοσχέδιο που ψηφίζεται σ’ εκείνη τη συνεδρία, επεκτείνοντας το χρόνο παραγραφής των ναζιστικών εγκλημάτων.
Η γερμανική θεραπεία
Με τη Μέριλ Στριπ στους δέκτες και τον Χέλμουτ Σμιτ στο κοινοβούλιο, κλείνει ένας κύκλος που άνοιξε 9 χρόνια πριν, όταν ο προκάτοχός του – επίσης σοσιαλδημοκράτης – Βίλυ Μπραντ, έπεσε γονατιστός στο έδαφος και έμεινε σιωπηλός με κατεβασμένο το κεφάλι μπροστά στο μνημείο των Εβραίων του γκέτο της Βαρσοβίας. Ένας κύκλος που θεμελιώνεται στον καταναλωτικό κομφορμισμό των κεϋνσιανών πολιτικών του SPD, συρρικνώνοντας την εξεγερμένη Αριστερά της δεκαετίας του ’60 και γεννώντας την ατομική τρομοκρατία της Φράξιας Κόκκινος Στρατός. Αυτή η τελευταία θα μετατραπεί γρήγορα σε ποπ φαινόμενο, αγαπητό σε μεγάλη μερίδα κόσμου, μέχρι τον βασανισμό, τη συκοφάντηση και τη δολοφονία των ηγετικών στελεχών της από το καθεστώς του Σμιτ, μέσα από μια διαδικασία που εγκαινίασε νέες, βιαιότερες τεχνικές καταστολής και πειθάρχησης, οι οποίες θα ταυτίζονταν με τις πιο αυταρχικές όψεις του δυτικού κόσμου τις προσεχείς δεκαετίες.
Ο Χέλμουτ Σμιτ άφησε ως παρακαταθήκη τον κυνισμό του λαϊκού ψυχαναλυτή. Παρέλαβε μια χώρα που δομούσε το συλλογικό της ψυχισμό πάνω στην ενοχή της ναζιστικής εμπειρίας. Σκότωσε στα λευκά κελιά τους λαϊκούς ήρωές της και στους δρόμους τα παραβατικά παιδιά της. Διένειμε τον πλούτο με τρόπο που έκρυβε την υπέρμετρη έκταση της χρήσης ναρκωτικών, του αλκοολισμού και των αυτοκτονιών. Έφερε ξανά τα όπλα με τη μορφή των πυρηνικών. Τέλος, υπήρξε ο πρώτος μεταπολεμικός καγκελάριος που αμφισβήτησε το δικαίωμα του Ισραήλ να ασκεί κριτική στη Γερμανία, επαναφέροντας την «εθνική υπερηφάνεια» που παλλινόρθωσε επιθετικά το γερμανικό κράτος. Ο Χέλμουτ Σμιτ πράγματι κάπνιζε πολύ∙ αλλά αυτή ήταν η μοναδική συμπαθής πτυχή του. Οτιδήποτε άλλο έκανε, ανήκει στις μελανότερες σελίδες της ύστερης ευρωπαϊκής Ιστορίας και, κόντρα στους πένθιμους διθυράμβους, απ’ αυτές και μόνο θα αντληθεί η παρακαταθήκη του.
