Κίρμεν Ουρίμπε «Την ώρα που ξυπνάμε μαζί»
(μτφ. Βασιλική Κνήτου, εκδ. Καστανιώτη, 2018)
Μετά την Πατρίδα, του Φερνάντο Αραμπούρου, μεταφράζεται τώρα στα ελληνικά άλλο ένα εξαιρετικό βιβλίο στο οποίο, μέσα από κάποιες προσωπικές ιστορίες (μια οικογενειακή σάγκα, εν προκειμένω), αποτυπώνεται ένα μεγάλο (και κρίσιμο) μέρος της οδυνηρής συλλογικής ιστορίας της Χώρας των Βάσκων, καθώς μέσα από την αφήγηση του συγγραφέα ξαναζωντανεύει «η ζωή μιας οικογένειας, ναι, αλλά συγχρόνως –και γιατί όχι;– η ιστορία ενός ολόκληρου λαού».
Η αφήγηση αρχίζει ουσιαστικά γύρω στο 1927. Η ιστορία και τα πρόσωπα είναι πραγματικά – είναι πρόσωπα που έχουν κατακτήσει τη δική τους θέση στην ιστορία του βασκικού λαού. Όπως λέει ο συγγραφέας, «αυτό εδώ είναι ένα μυθιστόρημα και η λογική που ακολουθεί είναι η λογική της λογοτεχνίας», ωστόσο «όλα ανεξαιρέτως τα πρόσωπα που εμφανίζονται σ’ αυτό το βιβλίο είναι πραγματικά και η ιστορία στην οποία πρωταγωνιστούν είναι αληθινή».
Το κεντρικό πρόσωπο στο μυθιστόρημα του Ουρίμπε είναι η Καρμέλε Ουρέστι, μια γυναίκα που με έναν τρόπο βρισκόταν από πάντα στη ζωή του συγγραφέα, καθώς η μεγαλύτερη κόρη της, Ικέρνε, ήταν φίλη της μητέρας του. Με το τέλος του εμφυλίου πολέμου της Ισπανίας, η Καρμέλε θα φύγει από τη Χώρα των Βάσκων για τη Γαλλία, όπου το 1937 θα γνωρίσει τον –επίσης πρόσφυγα, τρομπετίστα που στον εμφύλιο έγινε ταγματάρχης– Τσομίν Λεταμέντι, που θα γίνει σύζυγός της. Και οι δύο θα συμμετάσχουν στην προσπάθεια της εξόριστης βασκικής κυβέρνησης να εγκαθιδρύσει μια «πολιτιστική πρεσβεία», όπου κεντρικό πρόσωπο είναι ο τρίτος πρωταγωνιστής του βιβλίου, Μάνου Σότα. Ζώντας σε μια ισορροπία –που αντανακλά τις αμφισημίες της ίδιας της βασκικής κοινωνίας– «ανάμεσα στην παράδοση και το μοντέρνο», οι εξόριστοι Βάσκοι πασχίζουν να δημιουργήσουν συνθήκες για την υποστήριξη της βασκικής ανεξαρτησίας, παράλληλα με τον αντιφρανκικό αγώνα στην εξορία.
Αγώνες και ψευδαισθήσεις
Ενώ στην Ισπανία του Φράνκο η καταστολή και η εκδικητικότητα των νικητών αρχίζουν να εισέρχονται στο βασίλειο της αγριότητας και η Ευρώπη βυθίζεται στον εφιάλτη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, η εξόριστη βασκική ηγεσία παγιδεύεται στις ψευδαισθήσεις για συμμαχίες με τις ΗΠΑ ή την Αγγλία, οι οποίες υποτίθεται ότι θα στήριζαν τον αγώνα εναντίον του Φράνκο. Στα μέσα του 1940, τις μέρες που οι ναζί καταλαμβάνουν το Παρίσι, ο Τσομίν και η Καρμέλε φτάνουν στη Βενεζουέλα, όπου θα μείνουν μερικά χρόνια προτού ο Τσομίν δεχτεί από την εξόριστη ηγεσία την πρόταση να επιστρέψει στη Χώρα των Βάσκων («χρειαζόμαστε πράκτορες σαν κι εσένα στο εσωτερικό») – επιστροφή που θα πραγματοποιηθεί το 1943 και θα οδηγήσει τελικά στη σύλληψη του Τσομίν, «ο οποίος ποτέ δεν κατάφερε να συνέλθει από τα βασανιστήρια». Αφέθηκε προσωρινά ελεύθερος το 1950 («είχε βάρος τριάντα πέντε κιλά και δεν μπορούσε να κινηθεί μόνος του») και σύντομα πέθανε, προτού προλάβει να κλείσει τα 49 του χρόνια. Έξι μήνες μετά τον θάνατό του, «μια επίσημη επιστολή έφτασε στο σπίτι του. Ήταν το αποφυλακιστήριό του».
Ο φρανκισμός στην τελική του ευθεία
Τη δεκαετία του 1950, το κίνημα των Βάσκων, με «όνειρα καρατομημένα από το γεγονός ότι τα Ηνωμένα Έθνη είχαν δώσει άφεση στον Φράνκο», συνεχίζει τον διπλό αγώνα του, και το 1953 η Καρμέλε Ουρέστι υποχρεώνεται, για να μπορέσει να δουλέψει και να ζήσει, να φύγει από τον τόπο της και να επιστρέψει στη Βενεζουέλα, αναγκασμένη να αφήσει την κόρη της, Ικέρνε, σε ίδρυμα, όπου –στο πλαίσιο της απαγόρευσης της βασκικής γλώσσας– προσπαθούν να της αλλάξουν και να της «ισπανοποιήσουν» ακόμα και το όνομα, από Ικέρνε σε Βισιταθιόν – έτσι κι αλλιώς η αγωνία των Βάσκων για τη διάσωση τής (για πολλά χρόνια απαγορευμένης) γλώσσας τους διασχίζει όλο το βιβλίο.
Η ιστορία κυλάει, τα γεγονότα στη μεταπολεμική Ευρώπη τρέχουν, τα πρόσωπα εναλλάσσονται (μεταξύ αυτών συναντάμε και τον Χεσούς Γκαλίντεθ, για τον οποίο έχει γράψει το γνωστό βιβλίο του ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν), μέχρι να φτάσουμε στο 1958 και την ίδρυση της ΕΤΑ («τον πρώτο καιρό της δράσης της, οι ενέργειες της συγκεκριμένης ομάδας περιορίζονταν σε επιθέσεις κατά φρανκικών στόχων, χωρίς θύματα, τίποτα που να μπορεί να θεωρηθεί τρομοκρατία»). Ο φρανκισμός έμπαινε στην τελική ευθεία της ζωής του μέσα στη βία και τον τρόμο («το καθεστώς ατιμωρησίας υπό το οποίο ενεργούσαν ήταν τόσο ακλόνητο»…), καθώς μπαίνουμε στη δεκαετία του 1970 (όπου θα κλείσει και ο κυρίως κύκλος της αφήγησης, αν και η Καρμέλε Ουρέστι πέθανε το 2010) και, μέσα σε μια βροχή από κρίσιμες διεθνείς εξελίξεις, γίνονται και μεγάλες τομές στην ιστορία της Ισπανίας και της Χώρας των Βάσκων, αλλά και του βασκικού κινήματος.
«Να σηκώνεσαι ξανά και ξανά»
Ο συγγραφέας αφηγείται με μυθοπλαστικό τρόπο μια πραγματική ιστορία, έχοντας πραγματοποιήσει μια συστηματική και μακρόχρονη έρευνα στα αρχεία και έχοντας μιλήσει με πρωταγωνιστές της ιστορίας. Καταφέρνει, έτσι, να αποτυπώσει πολύ πειστικά αλλά και με πολύ ζωντανό τρόπο μια ολόκληρη περίοδο της ιστορίας των Βάσκων και της χώρας τους, καθώς και όλων των πολιτικοκοινωνικών στοιχείων που τη σημάδεψαν και την όρισαν, μέσα από μια αφήγηση που μπαίνει βαθιά στη ζωή και στη σκέψη των πρωταγωνιστών του, σκαλίζοντας, με τον τρόπο αυτό, την ψυχή ανθρώπων που βρέθηκαν σε οριακές καταστάσεις, σε άγριες στιγμές της ιστορίας, μπροστά σε διλήμματα δύσκολα, πολλές φορές απάνθρωπα, και μέσα σε αυτό το πλαίσιο όφειλαν να πάρουν αποφάσεις που κάθε στιγμή έκριναν, αν όχι τη ζωή τους την ίδια, τουλάχιστον κάθε στοιχείο της – άλλωστε, «τι άλλο είναι η ζωή πέρα απ’ το να σηκώνεσαι ξανά και ξανά;».
Το βιβλίο αποφεύγει να μπει βαθιά στα πιο βίαια χρόνια της ιστορίας της ΕΤΑ καθώς ο συγγραφέας, όπως λέει ο ίδιος, θέλησε να μείνει «στο χείλος της αβύσσου, όταν αρχίζει πια να διακρίνεται το σπιράλ της βίας και του θανάτου», για να προσθέσει, στην ίδια συνέντευξή του, ότι «οι Βάσκοι συγγραφείς δεν θέλουμε να ρίξουμε κι άλλο λάδι στη φωτιά».
Ο Ουρίμπε χτίζει μια αφήγηση συναρπαστική και πλούσια, με μια πρόζα που ξεχωρίζει για την ακρίβεια και την οικονομία της, μια πρόζα δυνατή που αποφεύγει όμως τις εξάρσεις και τις υπερβολές που θα εκβίαζαν το συναίσθημα του αναγνώστη.
Ο Βάσκος συγγραφέας είχε ταράξει τα νερά με το (εξαιρετικά ενδιαφέρον, αμετάφραστο ακόμα στα ελληνικά) πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο Μπιλμπάο-Νέα Υόρκη-Μπιλμπάο (2008), το οποίο πήρε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και το Βραβείο Κριτικών και έχει μεταφραστεί σε τουλάχιστον 15 γλώσσες.
Κώστας Αθανασίου
