Της Αθηνάς Σκούρτα*
Οι σχέσεις μεταξύ Ρωσίας – Τουρκίας υπήρξαν ανέκαθεν αδιαμφισβήτητα, τουλάχιστον, προβληματικές. Οι δύο χώρες μοιράζονται μία μακρά ιστορία βίαιων συγκρούσεων και εκτεταμένης κλίμακας πολέμων. Από την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς και αργότερα κατά την ψυχροπολεμική περίοδο, η Άγκυρα λειτουργεί σαν ανάχωμα για την επιρροή, τον έλεγχο και τα ζωτικά συμφέροντα της Μόσχας στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Στο πρόσφατο παρελθόν, οι ρωσοτουρκικές σχέσεις βελτιώθηκαν και αναπτύχθηκαν σημαντικά σε διπλωματικό, εμπορικό και οικονομικό επίπεδο. Ενδεικτικά είναι η αυξανόμενη τουρκική εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, οι σημαντικές εξαγωγές καταναλωτικών αγαθών από την Τουρκία προς τη Ρωσία, καθώς και η πρόσφατη απόφαση της Άγκυρας να αγοράσει από τη Μόσχα την τεχνογνωσία για την κατασκευή και τη λειτουργία του πρώτου πυρηνικού σταθμού της.
Έτσι, η κατάρριψη του ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους SU-24 από το τουρκικό F-16 στα τουρκο-συριακά σύνορα, στις 24 Νοεμβρίου, ήρθε σαφώς μεν σαν έκπληξη, αλλά και σαν φυσικό αποτέλεσμα των αντικρουόμενων συμφερόντων της Τουρκίας με τη Ρωσία στο ζήτημα της συριακής κρίσης. Η Μόσχα, άλλωστε, κατηγόρησε ανοιχτά την τουρκική κυβέρνηση ότι έχει επανειλημμένως παράσχει στρατιωτική και οικονομική βοήθεια στην τρομοκρατική οργάνωση του Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ και του Λεβάντε (ΙΚΙΛ).
Το αφήγημα του Ερντογάν
Η τουρκική πλευρά υποστηρίζει πως το ρωσικό μαχητικό παραβίασε τον τουρκικό εναέριο χώρο, παρά τις αλλεπάλληλες προειδοποιήσεις. Ο τούρκος πρόεδρος, αμέσως μετά το επεισόδιο, επιδόθηκε σε ένα λεκτικό «πόλεμο» με τον πρόεδρο Πούτιν, ισχυριζόμενος πως οι κατηγορίες περί συνεργασίας με τους τζιχαντιστές αποτελούν απλώς συκοφαντίες και πως ο αγώνας που έχει καταβάλλει η Άγκυρα ενάντια στην τρομοκρατία του ΙΚΙΛ δεν θα έπρεπε σε καμία περίπτωση να αμφισβητείται. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διατύπωσε το επιχείρημα πως η συριακή κρίση οφείλεται στο γεγονός πως το καθεστώς Άσαντ δεν παραιτείται και κατηγόρησε ευθέως τη Μόσχα για συνεργασία με την «κρατική τρομοκρατία», καθώς οι βομβαρδισμοί που πραγματοποιεί στη Συρία δεν αποσκοπούν στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας του ΙΚΙΛ, αλλά στην εξουδετέρωση μειονοτήτων που μάχονται ενάντια στις συριακές ένοπλες δυνάμεις, όπως αυτή των Τουρκμένων.
Η Τουρκία είχε καταστήσει σαφές πως –εκτός από τις παραβιάσεις στον εθνικό εναέριο χώρο της- δεν θα επέτρεπε τη συνέχιση των ρωσικών βομβαρδισμών στην επαρχία της Λατάκιας, στο Χαλέπι και στην ευρύτερη περιοχή της βόρειας Συρίας, στην οποία κατοικούν και δρουν οι Τουρκμένοι αντάρτες. Εκεί έχει δημιουργηθεί ένας πολιτικο – στρατιωτικός συνασπισμός, που εντάσσεται στον «Ελεύθερο Συριακό Στρατό» (FSA), και μάχεται ταυτόχρονα ενάντια στο συριακό στρατό και στο «Ισλαμικό Χαλιφάτο». Έτσι, η κίνηση αυτή από την πλευρά της Άγκυρας πιθανώς να ήταν ενταγμένη μέσα στην ευρύτερη επιδίωξη της να διασφαλίσει τα συμφέροντά της στην περιοχή και να αποτρέψει την προσέγγιση Ηνωμένων Πολιτειών, Ρωσίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης, που άρχισε να συγκλίνει σε σχέση με τη συριακή κρίση, ειδικότερα μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα στο Παρίσι.
Οι επιδιώξεις της Άγκυρας
Η Άγκυρα, αναφορικά με το ζήτημα της Συρίας, φαίνεται βασικά να επιδιώκει αφενός την απομάκρυνση του προέδρου Μπασάρ αλ-Άσαντ από την εξουσία και αφετέρου την πρόληψη ενός κουρδικού θύλακα κατά μήκος των τουρκοσυριακών συνόρων. Ωστόσο, οι εξελίξεις δείχνουν πως δεν διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην επίλυση του συριακού προβλήματος και επομένως δεν θα καταφέρει να τον αποκτήσει και μετά από τη διευθέτηση του.
Τόσο η Τουρκία όσο και η Σαουδική Αραβία φαίνεται να χάνουν την πρωτοκαθεδρία τους σαν παραδοσιακοί σύμμαχοι της Δύσης στην περιοχή, μετά και την προσθήκη του Ιράν στις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία της Βιέννης. Η Άγκυρα προσπάθησε ανεπιτυχώς να αποτρέψει την ενίσχυση του άξονα Ιράν – Συρίας – Χεζμπολάχ, ειδικά τη στιγμή που οι σχέσεις Ιράν – Δύσης άρχισαν να παρουσιάζουν σημαντική εξομάλυνση. Είναι ξεκάθαρο πως όσο ο γεωστρατηγικός ρόλος της Τεχεράνης θα αναβαθμίζεται, τόσο η εξάρτηση της νατοϊκής συμμαχίας από την Άγκυρα θα μειώνεται. Αν και η σημασία του ρόλου της Τουρκίας στη συριακή κρίση δε μπορεί να υποτιμηθεί, ωστόσο είναι γεγονός πως αν η τουρκική πολιτική δεν ενταχθεί σε ένα περισσότερο πραγματιστικό πλαίσιο, θα συνεχίσει να απομονώνεται. Δεν είναι τυχαίο που τα περισσότερα δυτικά κράτη βλέπουν στους Κούρδους της Συρίας και του Ιράκ έναν αξιόπιστο σύμμαχο. Ενώ η Τουρκία είναι η μόνη χώρα που θεωρεί την κουρδική πολιτοφυλακή «Μονάδες Προστασίας του Λαού» (YPG) τρομοκρατική οργάνωση. Και παρόλο που είναι γνωστό το γεγονός ότι το κουρδικό ζήτημα αποτελεί μείζον ζήτημα ασφάλειας για το τουρκικό κράτος, η Τουρκία δεν μπορεί να περιμένει από τα υπόλοιπα κράτη να αλλάξουν τη στάση τους και να έρθουν πιο κοντά στη δική της θέση.
*Διεθνολόγος – απόφοιτη του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολιτικές, Οικονομικές και Διεθνείς Σχέσεις στη Μεσόγειο», του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
