Η εισήγηση της Μαρίας Θανασούλια στην εκδήλωση της Εποχής “Στα Μέσα & απέξω”
Είναι ιδιαίτερη τιμή και χαρά για μένα να βρίσκομαι σήμερα εδώ, σε έναν χώρο διαλόγου και ανταλλαγής ιδεών. Θα ήθελα να εκφράσω τις θερμότερες ευχές μου στην Εποχή για τη συνέχιση της μακρόχρονης πορείας της στο χώρο της ενημέρωσης και να συγχαρώ την πρωτοβουλία της για τη μετάβαση στη νέα ψηφιακή εποχή μέσω της ανανεωμένης ιστοσελίδας της, που φιλοδοξεί να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις της δημοσιογραφίας.
Στο παρόν πάνελ εκπροσωπώ τον ραδιοφωνικό σταθμό «105,5 Στο Κόκκινο», ο οποίος διατηρεί διαχρονικά στενή σχέση με τα κοινωνικά κινήματα. Πρόκειται για έναν σταθμό που έχει αποτελέσει πεδίο έκφρασης για πολλούς και πολλές από εσάς, είτε μέσω φιλοξενίας στον αέρα είτε μέσω της παρουσίασης εκπομπών. Παράλληλα, έχει αναδείξει ζητήματα που αφορούν επαγγελματικούς κλάδους, κοινωνικά κινήματα και ιδεολογικές τοποθετήσεις από όλο το φάσμα της δημόσιας σφαίρας.
Δυστυχώς, τον τελευταίο χρόνο, ο σταθμός λειτουργεί υπό ιδιαίτερα δυσμενείς συνθήκες. Οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουμε, εκ περιτροπής, είτε πολύμηνες καθυστερήσεις στις πληρωμές είτε γενικευμένη εργασιακή ανασφάλεια, ως απόρροια της σταδιακής εγκατάλειψης της δομής. Παρά τις αντιξοότητες, συνεχίζουμε να διατηρούμε το σταθμό σε λειτουργία μέσα από διαρκείς κινητοποιήσεις, την οργάνωση απεργιακών προγραμμάτων ή τη διοργάνωση εκδηλώσεων. Με αυτό τον τρόπο, αποδεικνύουμε έμπρακτα την αφοσίωση και την επαγγελματική μας επάρκεια, παρά τη συνεχή απαξίωση που βιώνουμε.
Το σημείο αυτό μας οδηγεί στη θεματική της σημερινής συζήτησης. Συχνά γίνεται λόγος για την ποιότητα της ενημέρωσης και τη σταδιακή ολιγαρχικοποίηση των ΜΜΕ, σε ένα πλαίσιο όπου η ποιότητα της δημοσιογραφικής πληροφόρησης υφίσταται συνεχή υποβάθμιση. Παρατηρείται μια αυξανόμενη αντικατάστασή της από μια κουλτούρα που βασίζεται στο «clickbait», ενώ όλο και περισσότερο χώρο φαίνεται να καταλαμβάνει το «infotainment».
Σε σχέση με το «infotainment», οι δημοσιογράφοι του πολιτιστικού ρεπορτάζ έχουμε ιδιαίτερη εμπειρία και επιπλέον παρατηρήσεις να καταθέσουμε. Η ενασχόληση με την πολιτιστική επικαιρότητα, η οποία συχνά συνδέεται με ευρύτερες πολιτικές διαστάσεις, αντιμετωπίζεται στερεοτυπικά ως ζήτημα δευτερεύουσας σημασίας. Ωστόσο, πρόσφατα γεγονότα ανέτρεψαν αυτή τη θεώρηση. Για παράδειγμα, τα ρεπορτάζ που ανέδειξαν τα πανό με το σύνθημα «Βιαστής είναι» απέδειξαν ότι το κοινό ενδιαφέρεται για τον πολιτισμό ως χώρο κοινωνικής και πολιτικής διαμαρτυρίας. Αντίστοιχα, οι κινητοποιήσεις ενάντια στην υποβάθμιση των καλλιτεχνικών πτυχίων, οι οποίες αρχικά απορρίφθηκαν με τη λογική της αδιαφορίας για συγκεκριμένα αντικείμενα σπουδών, απασχόλησαν το πανελλήνιο όταν καλλιτέχνες με ευρεία αναγνωρισιμότητα τοποθετήθηκαν δημόσια επί του ζητήματος. Φαίνεται, λοιπόν, πως η κοινωνία «τεκμηριώνει» αυτά τα ρεπορτάζ.
Το ζήτημα αυτό παρουσιάζει πολλαπλές προεκτάσεις. Η πρώτη αφορά την προφανή τεκμηρίωση ρεπορτάζ που είχαν «παραπέσει», από την ίδια την κοινωνία, ένα φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, με πιο πρόσφατο παράδειγμα την τραγωδία στα Τέμπη. Ένα δεύτερο σημείο εστίασης είναι η συστηματική απαξίωση της κοινωνίας, καθώς οι αποφάσεις σχετικά με το τι είναι σημαντικό και τι όχι λαμβάνονται από κάποιους που δεν εστιάζουν τόσο στην πληροφόρηση, αλλά δημιουργούν συγκεκριμένη «ατζέντα».
Επιπλέον, ζούμε σε μια εποχή όπου οι «influencers» κατέχουν κεντρικό ρόλο στην επικοινωνία και την ενημέρωση. Σήμερα, ένα πρωτοσέλιδο δύσκολα θα προκαλέσει κοινωνική αναταραχή, εκτός αν υποστηριχθεί από «ambassadors», ή αλλιώς «πρεσβευτές», των οποίων η αξιοπιστία έχει εμπεδωθεί στην κοινωνία. Αυτή η δυναμική οδηγεί στο ερώτημα γιατί ο κόσμος εμπιστεύεται περισσότερο αυτούς τους παράγοντες αντί των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης. Πόσο έχει επηρεάσει η απαξίωση των ΜΜΕ τη δημόσια αντίληψη; Και, εν τέλει, ευθύνεται αυτή η κατάσταση ή φέρουμε ευθύνη και εμείς για την έλλειψη εντοπισμού των κατάλληλων καναλιών που θα μπορούσαν να απευθυνθούν στην καρδιά της κοινωνίας;
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προς εξέταση είναι η δυναμική των κοινωνικών δικτύων στη διαμόρφωση της κοινωνικής κινητοποίησης. Σύμφωνα με αναφορές, το ζήτημα της τραγωδίας στα Τέμπη αναδείχθηκε ως κεντρικό θέμα στις τάσεις του Tik Tok εβδομάδες πριν από τις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας. Ωστόσο, το γεγονός αυτό δεν έγινε ευρέως αντιληπτό από όλους. Αναρωτιόμαστε, λοιπόν: εμείς το είδαμε;
Πολλοί συνάδελφοι και παρατηρητές δεν ανέμεναν τόσο μεγάλη συμμετοχή στις συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα. Παρά ταύτα, η παρουσία νέων ανθρώπων, οι οποίοι δεν είχαν μέχρι πρότινος έντονη συμμετοχή σε διαδηλώσεις, ήταν εμφανής. Ήταν ξεκάθαρα τα παιδιά του ΤikTok. Το ερώτημα που προκύπτει είναι το εξής: Μήπως κι εμείς, ως μέρος του ευρύτερου δημοσιογραφικού ή/και προοδευτικού χώρου, δεν καταφέρνουμε πάντα να αναγνώσουμε εγκαίρως τις μεταβαλλόμενες μορφές κοινωνικής κινητοποίησης;
Πρόσφατα παρευρέθηκα σε μια συναυλία στον χώρο του «Σταυρού του Νότου», όπου εμφανίζονταν τα αδέρφια Καλογεράκη. Πρόκειται για καλλιτέχνες, οι οποίοι, έχοντας μεγαλώσει στην Κρήτη και διανύοντας πλέον την τρίτη δεκαετία της ζωής τους, αφιερώνουν το έργο τους στη μελοποίηση ποιητικών κειμένων. Στη σκηνή τους συνόδευαν η Sophie Lies και το συγκρότημα Usurum. Το πρόγραμμα της συναυλίας ήταν αποκλειστικά αφιερωμένο στη μελοποιημένη ποίηση, περιλαμβάνοντας έργα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, επιστολές των Ρεμπό και Βερλαίν, καθώς και ποιήματα της Γώγου, του Γκανά και του Πεσσόα.
Ο χώρος ήταν κατάμεστος από νέους ανθρώπους, κατά κύριο λόγο εκπροσώπους της λεγόμενης «Gen Z» – μιας γενιάς που συχνά αντιμετωπίζεται στερεοτυπικά και απαξιωτικά στο δημόσιο λόγο. Τα νέα παιδιά, με τα στρασάκια στο πρόσωπο, τις μεταξωτές εσάρπες και τα ρετρό κουρέματα όχι μόνο γνώριζαν, αλλά τραγουδούσαν απ’ έξω τους στίχους του Πεσσόα και του Λαπαθιώτη.
Παρόμοιο φαινόμενο παρατηρήθηκε και σε άλλες πρόσφατες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Μια ακόμη sold-out παράσταση των Bijoux De Kant, με πρωταγωνιστή έναν νεαρό queer καλλιτέχνη, βασίστηκε στη μελοποιημένη ποίηση του Λαπαθιώτη, προσελκύοντας και πάλι ένα νεανικό κοινό. Το ίδιο συνέβη και πέρυσι, όταν μαζί με τη Ναταλί παρουσιάσαμε τον δίσκο του Γιώργου Κωστογιώργη, ο οποίος περιλάμβανε μελοποιημένους ποιητές του Μεσοπολέμου. Παρά το γεγονός ότι η καλλιτεχνική αυτή παράδοση συχνά θεωρείται περιθωριακή σε σύγκριση με πιο εμπορικά είδη, γνώρισε ευρεία αποδοχή, κυρίως από νεότερες ηλικίες.
Το ερώτημα που τίθεται, λοιπόν, είναι κατά πόσο αυτό το πολιτιστικό και εν τέλει κοινωνικό ρεύμα έχει αναλυθεί επαρκώς. Μήπως υπάρχει μια υποτιμημένη πολιτιστική στροφή στη νέα γενιά, πέρα από τα κυρίαρχα μουσικά είδη, όπως η τραπ και η λαϊκή μουσική; Μήπως αυτή η γενιά δεν είναι τελικά αποκομμένη από την ποίηση, αλλά αντίθετα αναζητά εκφραστικά μέσα που της επιτρέπουν να διατυπώσει νέες καλλιτεχνικές, πολιτισμικές, αλλά και πολιτικές ταυτότητες; Και μήπως το γεγονός ότι τραγουδούν στίχους όπως «Αγάπη μου, προτιμώ τα τριαντάφυλλα απ’ την πατρίδα μου» αποτελεί μια ένδειξη αυτής της βαθύτερης ανάγκης για αισθητική και ιδεολογική έκφραση;
Στη σημερινή τηλεοπτική πραγματικότητα, οι εκπομπές που εστιάζουν ουσιαστικά στον πολιτισμό και αναδεικνύουν νέα καλλιτεχνικά πρόσωπα είναι ελάχιστες. Παρατηρούμε ότι ακόμη και καλλιτέχνες που συμμετέχουν σε έντονα πολιτικοποιημένες παραστάσεις, όταν εμφανίζονται στα μέσα ενημέρωσης, καλούνται να μιλήσουν κυρίως για ζητήματα προσωπικού χαρακτήρα, όπως οι διαπροσωπικές τους σχέσεις ή η παιδική τους ηλικία. Αναμφίβολα, αυτή η τάση δεν είναι καινούργια. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ίδιους τους καλλιτέχνες, η σημερινή συνθήκη χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου έλλειψη μέσων και δημοσιογράφων που διαθέτουν τη δυνατότητα και τη διάθεση να εμβαθύνουν στον πολιτισμό.
Παράλληλα, τα ελάχιστα μέσα που εξακολουθούν να διατηρούν μια εναλλακτική, κριτική στάση απέναντι στον πολιτισμό, βρίσκονται υπό διαρκή πίεση. Η οικονομική ασφυξία, καθώς και η κυρίαρχη εμπορική λογική που απορρίπτει οτιδήποτε δεν θεωρείται ότι «πουλάει», περιορίζουν σημαντικά τη δυνατότητα αυτών των μέσων να επιβιώσουν και να διευρύνουν το κοινό τους. Επιπλέον, η πρόσβαση του κοινού σε εναλλακτικές, μη συστημικές πηγές ενημέρωσης γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη.
Το φαινόμενο αυτό οδηγεί στη δημιουργία μιας «φούσκας» πληροφόρησης, μέσα στην οποία οι εναλλακτικές φωνές αποκλείονται ή περιθωριοποιούνται, με αποτέλεσμα οι κριτικές προσεγγίσεις και οι απόψεις «out of the box» να δυσκολεύονται να φτάσουν στο ευρύ κοινό.
Ποια είναι, λοιπόν, η προτεινόμενη στρατηγική;
Η απάντηση βρίσκεται στη σημερινή μας συνάντηση και, ευρύτερα, στο όραμα που διαμορφώνουν οι συνάδελφοι στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας για την ιστοσελίδα της Εποχής. Η διασφάλιση μιας ανεξάρτητης, ποιοτικής και δημοκρατικής ενημέρωσης προϋποθέτει τη δημιουργία συνεργειών και την ενίσχυση συνεργασιών τόσο μεταξύ των επαγγελματιών του χώρου όσο και με άλλους σχετικούς φορείς της κοινωνίας.
Επιπλέον, απαιτείται συστηματική προσπάθεια από τους ίδιους τους δημοσιογράφους και τους εργαζόμενους στα μέσα ενημέρωσης για την ενίσχυση των δικών τους δεξιοτήτων. Η προσαρμογή στα νέα μέσα και στις εξελισσόμενες προκλήσεις του ψηφιακού περιβάλλοντος αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την εξασφάλιση της επιρροής μας. Δεν αρκεί η εκπαίδευση του κοινού στην κριτική ανάγνωση των μέσων ενημέρωσης ή στον διαχωρισμό των ψευδών ειδήσεων από τις πραγματικές πληροφορίες· οι ίδιοι οι φορείς της εναλλακτικής ενημέρωσης οφείλουν να βρίσκονται στο σωστό σημείο, όταν το κοινό τους αναζητήσει.
Στο πλαίσιο αυτό, οι πρωτοβουλίες που σχετίζονται με τη διεύρυνση των μορφών ενημέρωσης, όπως η ενσωμάτωση podcast και vidcast στη νέα ιστοσελίδα της Εποχής, συνιστούν ένα σημαντικό βήμα προς την ενίσχυση της πολυφωνίας και της δημοσιογραφικής ανεξαρτησίας στο σύγχρονο επικοινωνιακό τοπίο.
