Σε ένα εκτεταμένο άρθρο με αντικείμενο τη νέα κυβέρνηση στην Ελλάδα και την αντιμετώπισή της από τους ευρωπαικούς θεσμούς, οι Πιερ Καλφά και Αλέξις Κιουκέ αναλύουν τόσο την πολιτική που δεσμεύτηκε ο ΣΥΡΙΖΑ να εφαρμόσει όσο και τις αντιδράσεις εταίρων και δανειστών στην απαίτηση για τερματισμό της λιτότητας. Χαρακτηρίζοντας το κυβερνητικό πρόγραμμα της νέας ελληνικής κυβέρνησης «σχετικά μετριοπαθές και κεϊνσιανής έμπνευσης» παρατηρούν ότι παρ’ όλα αυτά «οι ηγέτιδες ευρωπαικές τάξεις θέλουν να το μπλοκάρουν, γιατί έρχεται σε αντίθεση με τη νεοφιλελεύθερη τάξη που οικοδομείται συστηματικά εδώ και τριάντα χρόνια στην Ευρώπη». Για το σκοπό αυτό εκτιμούν ότι έχουν επιλέξει μια συγκεκριμένη στρατηγική στις διαπραγματεύσεις με την ελληνική κυβέρνηση, που αποσκοπεί στο να αποτελέσει «αριστερή παρένθεση». Ετσι εξηγούν και τις μεταπτώσεις της στάσης τους από τη συμφωνία της 20ής Φεβρουαρίου , που είχε πολύ συγκεκριμένους δημοσιονομικούς και αναπτυξιακούς κυρίως στόχους μαζί με ένα σημαντικό τμήμα που αφορούσε την ανθρωπιστική κρίση, ως τις πρόσφατες απαιτήσεις για τις λεγόμενες «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις», που σε μεγάλο βαθμό ξαναβάζουν από το παράθυρο την πολιτική τής λιτότητας και της εσωτερικής υποτίμησης.
Οι συγγραφείς του άρθρου εκτιμούν ότι στη συγκεκριμένη στρατηγική της «αριστερής παρένθεσης» η ελληνική κυβέρνηση αντιπαρέθεσε με σχετική επιτυχία τη στρατηγική της «ελεγχόμενης ανυπακοής». Αποτιμώντας τα αποτελέσματα αυτής της αντιπαράθεσης καταγράφουν τα συγκεκριμένα νομοθετικά βήματα που πραγματοποιήθηκαν χωρίς ουσιαστικά την έγκριση των ευρωπαικών θεσμών, μεταξύ των οποίων οι ρυθμίσεις για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, καθώς και για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για τα παιδιά τους, τα βήματα που έγιναν για την αντιμετώπιση της μεγάλης φοροδιαφυγής και της διαπλοκής, η συγκρότηση της επιτροπής για το μνημόνιο και της επιτροπής για το χρέος, τα μέτρα για την αντιμετώπιση της ακραίας φτώχειας, η αναστολή εφαρμογής των μέτρων μείωσης των συντάξεων που είχαν ήδη αποφασιστεί από την προηγούμενη κυβέρνηση, τα μέτρα για τη διευκόλυνση αποπληρωμής των χρεών προς το δημόσιο, η επαναλειτουργία της ΕΡΤ, η κατάργηση της εκπαιδευτικής αντιμεταρρύθμισης.
Οι συγγραφείς θεωρούν ότι έχουμε περάσει πια σε μια νέα φάση , ένα «δεύτερο γύρο μπρα ντε φερ» όπως τον χαρακτηρίζουν, όπου με προμετωπίδα τις «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις» και μέσο πίεσης το μπλοκάρισμα της ρευστότητας οι ευρωπαικοί θεσμοί εφαρμόζουν μια παραλλαγή της στρατηγικής τους, τη «στρατηγική του στραγγαλισμού», την οποία και αναλύουν.
Ενα άρθρο των Πιερ Καλφά
και Αλέξις Κιουκέ
Η στάση των ευρωπαίων ηγετών μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: είτε θα αποδεχθεί η Ελλάδα την πολιτική που ορίζει το Γιούρογκρουπ, είτε θα βγει από το ευρώ. Το μέσο που χρησιμοποιείται γι’ αυτό το σκοπό, είναι ο χρηματοπιστωτικός στραγγαλισμός (…) Αυτή η στρατηγική αποσκοπεί σε έναν κύριο στόχο: να αποδεχτεί η ελληνική κυβέρνηση τις μεταρρυθμίσεις, καλύτερα τις αντιμεταρρυθμίσεις, που ακόμα και η προηγούμενη είχε αρνηθεί. Θέλουν να υποχρεώσουν τον ΣΥΡΙΖΑ να να συνθηκολογήσει, ή, αν αρνηθεί, να οδηγηθεί εκτός ευρώ. Καθώς, όμως, είναι νομικά αδύνατο να εκδιωχθεί από την ευρωζώνη μια χώρα και η έκφραση μιας τέτοιας θέλησης θα προκαλούσε κατά πάσα πιθανότητα εντάσεις μεταξύ των κυβερνήσεων των χωρών της ΕΕ, το θέμα είναι να αναγκαστεί η Ελλάδα να πάρει τη σχετική πρωτοβουλία. Η ελληνική κυβέρνηση έχει πλήρως συνείδηση του διλήμματος στο οποίο η Ομάδα των Βρυξελλών θέλει να την εγκλωβίσει. Γι’ αυτό αναζητά ένα συμβιβασμό, για να προσπαθήσει να σπάσει αυτόν τον κλοιό. Κάθε συμβιβασμός, όμως, ανάγεται σε συσχετισμό δύναμης μεταξύ των δύο μερών. Και η ελληνική κυβέρνηση δεν κατάφερε να διαιρέσει τους αντιπάλους της, ενώ η κινητοποίηση των πολιτών στην Ευρώπη προς συμπαράστασή της δεν μπόρεσε να βαρύνει στον προσανατολισμό των ευρωπαικών κυβερνήσεων.
Ο ΣΥΡΙΖΑ καλείται σε συνθηκολόγηση
Οι ευρωπαίοι ηγέτες θα προτιμούσαν προφανώς να αναθεωρήσει η ελληνική κυβέρνηση τις εκλογικές δεσμεύσεις της. Μια τέτοια συνθηκολόγηση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, για να δείξει στους άλλους λαούς ότι δεν είναι δυνατή οποιαδήποτε εναλλακτική πολιτική, ακόμα και από μια ριζοσπαστική αριστερή κυβέρνηση, που αναγκάζεται να «λογικευτεί». Είναι αυτό που ονομάσαμε στρατηγική της «αριστερής παρένθεσης». Ομως, παρά τη δραματική κατάσταση, ο ΣΥΡΙΖΑ στην ουσία κρατάει καλά. Γι’ αυτό μένει η επιλογή του στραγγαλισμού (…)
Οι επίσημες δηλώσεις ότι η Ελλάδα οφείλει να παραμείνει στο ευρώ πολλαπλασιάζονται. Πέρα από την επικοινωνιακή πολιτική, όμως, η Ομάδα των Βρυξελλών έχει ένα πραγματικό δίλημμα. Οι ευρωπαικοί θεσμοί και οι κυβερνήσεις έχουν καταλάβει καλά το διακύβευμα: μια επιτυχία του ΣΥΡΙΖΑ θα αμφισβητούσε τριάντα χρόνια νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη και θα δημιουργούσε τον κίνδυνο της μετάδοσης, πχ στην Ισπανία. Για τους πιο εξτρεμιστές ηγέτες, τα πάντα, ακόμα και μια έξοδος της Ελλάδας, θα ήταν προτιμότερα από αυτό το καταστροφικό σενάριο. Το ερώτημα μπορεί, λοιπόν, να συνοψιστεί: το καλύτερο σενάριο υποχρέωσης σε συνθηκολόγηση του ΣΥΡΙΖΑ είναι να συμβεί αυτή εκτός ή εντός του πλαισίου της ευρωζώνης;
Οι οπαδοί ενός Grexident μπορούν να σκέφτονται ότι το μικρό οικονομικό βάρος τής Ελλάδας και το γεγονός ότι οι ελληνικές τράπεζες δεν είναι συστημικές μειώνουν τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης της ευρωζώνης. Πολύ περισσότερο που η πολιτική της ποσοτικής χαλάρωσης της ΕΚΤ θα μπορούσε να περιορίσει τους κινδύνους κερδοσκοπίας σε βάρος των πιο εκτεθειμένων κρατών (…) Στην πραγματικότητα, όμως, είναι αδύνατο πραγματικά να προβλέψει κάποιος τις συνέπειες μιας τέτοιας εξόδου. Θέτοντας υπό αμφισβήτηση το μη αναστρέψιμο του ευρώ, καταστρέφεται μαζί και η πίστη στον αμετάκλητο χαρακτήρα της οικονομικής και νομισματικής ένωσης. Θα προέκυπταν αναπόφευκτα ερωτήματα για τις πιο εύθραυστες χώρες. Τελικά, η πίστη της ΕΚΤ, για την οποία ο κ. Ντράγκι υποσχέθηκε τον Ιούλιο του 2012 ότι «είναι έτοιμη να κάνει οτιδήποτε χρειαστεί για να διαφυλαχθεί το ευρώ», θα τραυματιζόταν σοβαρά. Δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο για μια κεντρική τράπεζα!
Μέχρι αυτή τη στιγμή οι ευρωπαίοι ηγέτες δεν προχώρησαν εκτιμώντας ότι η ελληνική κυβέρνηση θα υποχωρούσε μπροστά τον χρηματοπιστωτικό στραγγαλισμό. Ο υπολογισμός των κινδύνων αυτής της στρατηγικής θα προκαλέσει, άραγε, διαιρέσεις μεταξύ των ευρωπαικών κυβερνήσεων, καθώς με τη μη συνθηκολόγηση του ΣΥΡΙΖΑ επίκειται η προοπτική μιας εξόδου από το ευρώ;
Τα προβλήματα της εξόδου από το ευρώ
Σε αυτή την κατάσταση το ερώτημα της εξόδου τίθεται προφανώς για να σταματήσει ο στραγγαλισμός του θύματος. Ο Κ. Λαπαβίτσας, ένας από τους εκπροσώπους της αριστερής πτέρυγας του ΣΥΡΙΖΑ, τοποθετείται υπέρ μιας συμφωνημένης εξόδου: «Αν αγωνιζόμασταν γι’ αυτή την εκδοχή και αν δείχναμε ότι την επιθυμούμε, πιστεύω ότι θα μπορούσαμε να πετύχουμε έναν συμβιβασμό, που θα ήταν προς το συμφέρον όχι μόνο των ελληνικών ελίτ, αλλά και του εργαζόμενου πληθυσμού (…) Μια διευθετημένη έξοδος – με την έννοια ότι η άλλη πλευρά, των αγορών, θα προχωρούσε σε διαγραφή του χρέους,που η ΕΕ θα έπρεπε να αποδεχθεί, μια διαγραφή 50%. Ετσι η έξοδος θα ήταν προστατευμένη».
Ομως αυτή η λύση έχει ως προυπόθεση ότι έχει λυθεί το πρόβλημα. Γιατί θα δεχόταν η ΕΕ αυτό το συμβιβασμό; Αν οι ευρωπαίοι ηγέτες ήθελαν έναν συμβιβασμό, θα μπορούσαν να τον κάνουν χωρίς καθυστέρηση. Γιατί, για παράδειγμα, θα δέχονταν αύριο μια διαγραφή του χρέους που αρνούνται σήμερα; Στόχος τους είναι να κάνουν τον ΣΥΡΙΖΑ να υποταγεί, όχι να διευκολύνουν την επιτυχία του με μια διευθετημένη έξοδο. Ακόμα χειρότερα, δεν θα μπορούσαν να επιτρέψουν μια ομαλή έξοδο, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι επιβεβαιώνουν πως υπάρχει ζωή και μετά το ευρώ. Ετσι, το το δόγμα του μη αναστρέψιμου του ευρώ, που ήδη θα είχε πληγεί, θα δεχόταν θανάσιμο χτύπημα. Μια έξοδος της Ελλάδας από το ευρώ δεν μπορεί παρά να είναι συγκρουσιακή.
Ο Φρ. Λορντόν, που είναι επίσης οπαδός της εξόδου, σημειώνει ότι «πρέπει να έχουμε την εντιμότητα να αναγνωρίσουμε ότι μέσα σε λογιστικές δυσκολίες επαναφοράς της δραχμής, ατέλειες κατά την εφαρμογή των ελέγχων στην κίνηση κεφαλαίων, πολύ μεγάλη υποτίμηση στην πράξη, εισαγόμενο πληθωρισμό, διάστημα που χρειάζεται για να ανακάμψουν οι εξαγωγές κλπ. μια διαδικασία εξόδου θα άρχιζε με μια φάση αρκούντως χαοτική, που θα διαρκούσε 12, πιθανότατα και 18 μήνες». Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι η μεγάλη υποτίμηση του νέου νομίσματος θα έκανε ακόμα πιο φτωχούς τους Ελληνες και θα προκαλούσε κερδοσκοπικές κινήσεις. Ο κίνδυνος που υπάρχει είναι να περάσεις σε έναν κύκλο υποτίμησης-πληθωρισμού-νέας υποτίμησης, που θα διατηρείται μέσω της κερδοσκοπίας σε βάρος του νέου νομίσματος (…)
Τα πιθανά οφέλη και το πολιτικό πρόβλημα
Σε αντιστάθμισμα μπορούμε να πούμε ότι η επιστροφή στο εθνικό νόμισμα θα ξανάδινε περιθώρια δημοσιονομικών χειρισμών, γιατί θα συνοδευόταν από μερική ή ολική διαγραφή του χρέους. Από την άλλη, θα επέτρεπε τη δημιουργία χρήματος για τη χρηματοδότησης της επανεκκίνησης της οικονομίας. Ομως το πρόβλημα της χρηματοδότησης του εμπορικού ελλείμματος θα παρέμενε και θα απαιτούσε εξωτερικές εισρροές κεφαλαίου, οι οποίες θα έδιναν ένα σημαντικό όπλο στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Τα αναμενόμενα από μια έξοδο οφέλη θα ήταν, τελικά, αβέβαια από την άποψη της ελληνικής οικονομίας και θα χρειαζόταν στην καλύτερη πρίπτωση οπωσδήποτε δύο με τρία χρόνια για να τα δούμε.
Ομως το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό, είναι εξίσου και πολιτικό. Ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές υποσχόμενος ταυτόχρονα να τελειώνει με τη λιτότητα και να παραμείνει στο ευρώ. Ο συνδυασμός των δύο θέσεων του έδωσε αναμφίβολα την επιτυχία, καθώς μια μεγάλη πλειονότητα Ελλήνων τοποθετείται υπέρ της παραμονής στο ευρώ παρά την πολιτική της τρόικας. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι, αλλά πιθανότατα, αν ο ΣΥΡΙΖΑ είχε προτείνει την έξοδο, το αποτέλεσμα θα ήταν αισθητά διαφορετικό. Μια έξοδος, λοιπόν, θα έπρεπε κατά πάσα πιθανότητα να επικυρωθεί με δημοψήφισμα, με όλες τις αβεβαιότητες που αυτό συνεπάγεται.
Το πιο σημαντικό τίμημα, όμως, θα πληρωνόταν στο ευρωπαικό επίπεδο. Μια έξοδος θα σήμαινε, τουλάχιστον στο οικονομικό πεδίο , ότι κάθε χώρα είναι αφημένη μόνη της και κάθε απόπειρα επαναθεμελίωσης της Ευρώπης είναι καταδικασμένη αναπόφευκτα σε αποτυχία και η μόνη εναλλακτική δυνατότητα είναι η παρούσα κατάσταση ή μια παρακινδυνευμένη επιλογή. Και επειδή θα ήταν μια χαοτική εξέλιξη, θα προσφερόταν σαν αντιπαράδειγμα και θα αποδυνάμωνε σοβαρά τις δυνατότητες μιας νίκης του Ποδέμος.
Είτε οικονομικά είτε πολιτικά, μια έξοδος της Ελλάδας δεν θα ήταν η άριστη λύση. Υπάρχει, όμως, κάποια άλλη που θα μπορούσε να αποφύγει το στραγγαλισμό της χώρας;
Μορατόριουμ αποπληρωμής για το 2015
Σε αντίθεση με τα φαινόμενα, η Ελλάδα έχει περιθώρια χειρισμών στην αντιπαράθεσή της με τους ευρωπαίους ηγέτες, με την προϋπόθεση ότι ξαναπαίρνει την πρωτοβουλία, ώστε να μην υποστεί τις συνέπειες του υπάρχοντος συσχετισμού δύναμης στο πλαίσιο διαταραγμένων διαπραγματεύσεων. Η σχετική συζήτηση στο εσωτερικό τού ΣΥΡΙΖΑ είναι ζωηρή και ξεπερνάει κατά πολύ την παραδοσιακή αντιπαράθεση μεταξύ οπαδών και αντιπάλων της εξόδου από το ευρώ. Η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε κυρίως να πάρει ορισμένα μονομερή μέτρα εκτός του πλαισίου των τρεχουσών διαπραγματεύσεων, που θα επέτρεπαν την αποκατάσταση κάποιας ισορροπίας μεταξύ των πλευρών. Βέβαια, οι μονομερείς πρωτοβουλίες θα προκαλούσαν αξιοσημείωτη σκλήρυνση της αντιπαράθεσης, αλλά θα έδειχναν ότι η Ελλάδα έχει ένα δεύτερο σχέδιο και είναι έτοιμη να αναλάβει μια σύγκρουση που θα μπορούσε να φτάσει ως τη ρήξη.
Από οικονομική σκοπιά, αυτά τα μέτρα θα ήταν διαφορετικής τάξης. Το πρώτο αφορά το ζήτημα του χρέους, το οποίο ποτέ στην πραγματικότητα μια χώρα δεν αποπληρώνει, γιατί όταν λήγει ξαναδανείζεται από τις αγορές για να το ανανεώσει. Ομως η Ελλάδα δεν έχει πρόσβαση σ’ αυτές και αναγκάζεται όχι μόνο να πληρώνει τόκους, αλλά να καταβάλλει και το κεφάλαιο. Γι’ αυτό θέλουν να της επιβάλουν τόσο μεγάλα πρωτογενή πλεονάσματα (…)
Το βάρος του χρέους, λοιπόν, αποτελεί εμπόδιο για οποιαδήποτε προοδευτική πολιτική στη χώρα. Όμως, η Ομάδα των Βρυξελλών αρνείται για την ώρα κάθε σχετική διαπραγμάτευση, τη στιγμή που το σύνολο σχεδόν των οικονομολόγων, μαζί και του ΔΝΤ, θεωρούν ότι αυτό το χρέος δεν θα αποπληρωθεί ποτέ. Και το 2015 υπάρχουν πολύ σημαντικές υποχρεώσεις, τόσο που η Ελλάδα κινδυνεύει να υποστεί ολική ασφυξία. Σ’ αυτή την κατάσταση θα μπορούσε η ελληνική κυβέρνηση να αποφασίσει μονομερώς ένα μορατόριουμ αποπληρωμής του συνόλου ή μέρους του χρέους για το 2015, δίνοντας σήμα ότι είναι έτοιμη να διαπραγματευτεί προς το συμφέρον και των δύο πλευρών.
Ελεγχος κεφαλαίων
Υπολογίζεται ότι μεταξύ Δεκεμβρίου 2014 και Φεβρουαρίου 2015 έχουν αποσυρθεί καταθέσεις 25 δισ ευρώ. Για να αποφευχθεί μια αιμορραγία, πρέπει να τεθεί το θέμα του ελέγχου των κεφαλαίων, παρότι είναι αντίθετος με τις ευρωπαικές συνθήκες. Η Ελλάδα θα μπορούσε να επικαλεστεί το προηγούμενο της Κύπρου, όπου ο έλεγχος διάρκεσε ένα μήνα περίπου,όσο ηκρίση (…) Πρέπει να σημειώσουμε ότι ο Γερούν Ντάισελμπλουμ είχε επικαλεστεί ο ίδιος τη δυνατότητα ενός τέτοιου ελέγχου στις 18 Μαρτίου. Η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε να το πάρει κατά γράμμα και να τον επιβάλει δίνοντας το σήμα ότι είναι έτοιμη να τον διακόψειμ, μόλις σταματούσε ο στραγγαλισμός της χώρας.
Συμπληρωματικό μέσο πληρωμών
Ενα από τα μείζονα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα, είναι η έλλειψη ρευστότητας. Για να αντιμετωπίσει τις τρέχουσες δαπάνες της, η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να προσφύγει στα ταμεία κοινωνικής ασφάλισης για να χρησιμοποιήσει εκατοντάδες εκατομμύρια ρευστότητας. Μια λύση για το πρόβλημα της ρευστότητας θα μπορούσε να είναι η δημιουργία ενός συμπληρωματικού μέσου πληρωμών, ενός «χρήματος» που η αξία του θα ήταν εγγυημένη χάρη στα φορολογικά έσοδα.
Αυτό «θα επέτρεπε την αντιμετώπιση πολλών βραχυπρόθεσμων προκλήσεων: ανάκαμψη της τοπικής οικονομίας, χρηματοδότηση των βασικών δημόσιων υπηρεσιών και μείωση του βραχυπρόθεσμου χρέους (του «κυμαινόμενου»), καθώς δεν θα χρειαζό ταν η προσφυγή στις χρηματοπιστωτικές αγορές για τη χρηματοδότησή του», όπως αναφέρουν στη μελέτη τους με τίτλο «Η ευρω-δραχμή, παροχή οξυγόνου για την Ελλάδα» οι οικονομολόγοι Μπρούνο Τερέ, Βόιτεκ Κλινόβσκι και Τομά Κουτρό. Η μετατρεψιμότητά του σε ευρώ θα λειτουργούσε ως εγγύηση , ενώ η προσφυγή σε ένα τέτοιο μέτρο συγγενεύει με βραχυπρόθεσμο δανεισμό εκ μέρους των πολιτών προς την κυβέρνηση. Στην περίπτωση της Ελλάδας θα επρόκειτο για ένα μέτρο τόσο οικονομικό όσο και πολιτικό, που θα ενίσχυε σημαντικά τη θέση της χώρας στις διαπραγματεύσεις. Θα έδειχνε, επίσης, στην Ομάδα των Βρυξελλών ότι η κυβέρνηση είναι προετοιμασμένη για το ενδεχόμενο ενός εξαναγκασμού σε έξοδό της από το ευρώ.
Η μετατροπή του αδύναμου σε ισχυρό
Η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε σ’ αυτή την περίπτωση να πει: «Εφαρμόζουμε το πρόγραμμά μας, δεν θέλουμε να βγούμε από το ευρώ. Ομως δεν θα αφεθούμε στην ασφυκτική κατάσταση και γι’ αυτό παίρνουμε αυτά τα μέτρα. Είμαστε έτοιμοι να συζητήσουμε έναν ισορροπημένο συμβιβασμό, αλλά, αν θέλετε να μας αποκλείσετε από την ευρωζώνη, προκαλώντας μας χρηματοπιστωτική ασφυξία, δική σας θα είναι η ευθύνη, όχι δική μας».
Η τοποθέτηση αυτή θα έδιχνε τη σημασία του διακυβεύματος και έτσι θα έμπεινε σε εφαρμογή μια στρατηγική μετατροπής του αδύναμου σε ισχυρό, πέρα από ό,τι έχει γίνει μέχρι τώρα. Αυτή η προσπάθεια είναι πιθανό να αποδώσει προκαλώντας διαιρέσεις στο αντίπαλο στρατόπεδο, που θα ένιωθε ανησυχία στην προοπτική ενός άλματος στο άγνωστο. Το αποτέλεσμα, βέβαια, δεν είναι σίγουρο και θα μπορούσε να καταλήξει σε έξοδο από το ευρώ με όλες τις αρνητικές συνέπειες που προαναφέραμε. Τελικά, όμως, μια έξοδος από το ευρώ είναι έτσι κι αλλιώς προτιμότερη από μια συνθηκολόγηση. Και όταν δεν την φοβάσαι, είναι ο καλύτερος τρόπος για να την αποφύγεις.
* Ο Πιέρ Καλφά είναι μέλος του Οικονομικού, Κοινωνικού και Περιβαλλοντολογικού Συμβουλίου των συνδικάτων τραπεζοϋπαλλήλων Solidaires, συμπρόεδρος του Ιδρύματος Κοπέρνικος και επιστημονικός σύμβουλος στην ATTAC. Ο Αλέξις Κιουκέ είναι λέκτορας Φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο Poitiers και μέλος της ερευνητικής ομάδας του πανεπιστημίου Paris Ouest . Το κείμενο γράφτηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Στο πλευρό των Ελλήνων» (www. aveclesgrecs.com).
