Ο Περσικός Κόλπος δεν είναι αποκλειστικά ένας ενεργειακός κόμβος, πρόκειται για ένα κομβικό πολυσύνθετο σύστημα ενέργειας, χημείας και γεωργίας. Από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο στα χωράφια: η αλυσίδα εφοδιασμού συνδέει το πέρασμα του Ορμούζ με την επισιτιστική ασφάλεια.
Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ προσεγγίζεται στον δημόσιο λογο, αποκλειστικά, με όρους ενέργειας, αποσιωπώντας άλλες, εξίσου, σημαντικές παραμέτρους.
Ό,τι διακινείται κατά μήκος αυτής της διαδρομής δεν είναι μόνο το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο, αλλά βασικά χημικά προϊόντα της παγκόσμιας αγροδιατροφικής αλυσίδας. Η αμμωνία και η ουρία –τα κύρια αζωτούχα λιπάσματα– εξαρτώνται άμεσα από το φυσικό αέριο, και η διαθεσιμότητά τους συνδέεται άμεσα με τις γεωπολιτικές ισορροπίες της περιοχής.
Όταν αυτό το σύστημα μπαίνει σε κρίση, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις αγορές ενέργειας, αλλά επεκτείνονται σε όλο το εύρος μιας ευρύτερης αλυσίδας εφοδιασμού, επηρεάζοντας τις γεωργικές καλλιέργειες, και τελικά, τις τιμές των τροφίμων.
Αμμωνία και ουρία: οι πυλώνες της παγκόσμιας γεωργίας
Περίπου 240 εκατομμύρια τόνοι αμμωνίας παράγονται παγκοσμίως κάθε χρόνο, περισσότερο από το 80% χρησιμοποιείται στη γεωργία.
Η ουρία, το ευρέως χρησιμοποιούμενο αζωτούχο λίπασμα, είναι η ραχοκοκαλιά αυτού του συστήματος. Η παραγωγή και το εμπόριό του συγκεντρώνονται σε μεγάλο βαθμό σε λίγες γεωγραφικές περιοχές, με τον Περσικό Κόλπο να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Οι χώρες της περιοχής –Ιράν, Κατάρ, Σαουδική Αραβία, Εμιράτα– αντιπροσωπεύουν σημαντικά μερίδια των παγκόσμιων εξαγωγών: περίπου το 49% της ουρίας και το 30% της αμμωνίας προέρχονται από χώρες που βρίσκονται σε αυτήν την περιοχή.
Περίπου το 1/3 του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ (περίπου 16 εκατομμύρια τόνοι) και έως και το 30% των παγκόσμιων εξαγωγών λιπασμάτων, εξαρτώνται άμεσα από αυτή τη διαδρομή.
Όσον αναφορά στην ουρία, η συγκέντρωση είναι ακόμη πιο εμφανής: εκτιμάται ότι το 46% των παγκόσμιων ροών συνδέεται με τον Κόλπο. Με άλλα λόγια, τεράστιο μερίδιο του αζώτου που καταλήγει στα χωράφια διακινείται μέσα από ένα θαλάσσιο στενό πλάτους μερικών δεκάδων χιλιομέτρων.
Αυτό δημιουργεί μια άμεση, αλληλεξαρτώμενη σχέση μεταξύ της ενέργειας και της παραγωγής τροφίμων. Η αμμωνία είναι, ουσιαστικά, μετασχηματισμένο φυσικό αέριο με το κόστος της ενέργειας να είναι το κυρίαρχο συστατικό της παραγωγικής διαδικασίας.
Το αποτέλεσμα είναι μια εξαιρετικά ευαίσθητη αλυσίδα: το φυσικό αέριο καθορίζει το κόστος της αμμωνίας, η αμμωνία καθορίζει το κόστος των λιπασμάτων και τα λιπάσματα επηρεάζουν σημαντικά τις γεωργικές αποδόσεις…
Είναι μια μακρά αλυσίδα εφοδιασμού, ευαίσθητη στην γρήγορη αναπαραγωγή των γεωπολιτικών κραδασμών (διαθεσιμότητα, τιμές).
Τιμές στα ύψη, κυκλοφορία σε στάση
Οι πολεμικές επιχειρήσεις, που συνοδεύουν την επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ ενάντια στο Ιράν, έχουν άμεση επίδραση στη διαμετακομιστική ροή των εφοδίων, μέσω των στενών του Ορμούζ. Με τα Στενά σχεδόν κλειστά, οι τιμές της ουρίας αυξήθηκαν απότομα ραγδαία κατά 30-40%, με μέγιστο έως και +47% και τιμή γύρω στα 684 δολάρια/τόνο.
Σε ορισμένες αγορές, όπως στις ΗΠΑ, η τιμή των αζωτούχων λιπασμάτων έχει αυξηθεί μέσα σε λίγες εβδομάδες από περίπου 350 δολάρια, σε πάνω από 600 δολάρια/τόνο. Η διαθεσιμότητα των προϊόντων στις αγορές επηρεάζεται και από την κατακόρυφη μείωση, έως και 80%,της ναυσιπλοΐας στη περιοχή
Δεν είναι η πρώτη φορά. Είχε συμβεί και το 2022, με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ωστόσο, το κυρίαρχο μοντέλο παραγωγής δεν προσαρμόστηκε. Η ευρωπαϊκή συμβατική γεωργία εξακολουθεί να εξαρτάται διαρθρωτικά από μια βιομηχανική διαδικασία —Haber-Bosch— για την οποία το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύει έως και το 70-80% του κόστους παραγωγής της αμμωνίας, χημικού μορίου από το οποίο παράγεται η ουρία. Με άλλα λόγια: κάθε χωράφι που χρησιμοποιεί συνθετικά λιπάσματα είναι, ένα πεδίο που λειτουργεί με αέριο.
Ο Περσικός Κόλπος κόμβος διακίνησης λιπασμάτων
Ο Περσικός Κόλπος δεν είναι μόνο ενας ενεργειακός κόμβος, είναι ένας ολοκληρωμένος, ενοποιημένος ενεργειακο-χημικός κόμβος.
Εκτός από το άζωτο, η περιοχή παράγει περίπου το 44% του εξαγόμενου θείου παγκοσμίως, βασικού στοιχείου για την παραγωγή φωσφορικών λιπασμάτων, και περίπου το 20% των φωσφορικών λιπασμάτων.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε δομική διαταραχή (πόλεμος) στην περιοχή αυτή, επηρεάζει την παραγωγή άζωτου και την παραγωγική αλυσίδα όλων σχεδόν των γεωργικών θρεπτικών ουσιών.
Το Ιράν είναι σημαντικός παραγωγός και εξαγωγέας των ενεργο-χημικών προϊόντων, και ο βασικός προμηθευτής στις παγκόσμιες αγορές .
Πρόκειται για ένα από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς ουρίας, 5 εκατομμύρια τόνους ετησίως, ισοδυναμεί στο 10% του παγκόσμιου εμπορίου, και έχει μια παραγωγική βάση στενά συνδεδεμένη με τα μεγάλα αποθέματα φυσικού αερίου που διαθέτει.
Το κοίτασμα South Pars, από τα μεγαλύτερα στον κόσμο, τροφοδοτεί τόσο το εγχώριο ενεργειακό σύστημα όσο και την παραγωγή αμμωνίας. Επομένως, οποιαδήποτε αστάθεια σε αυτήν την υποδομή επενεργεί πολλαπλασιαστικά σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού.
Η παγκόσμια γεωργική παραγωγή σε κρίση
Ο βασικός συνθετικός κρίκος είναι αυτός που συνδέει την ενέργεια με τη διατροφή. Το άζωτο είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες στις γεωργικές αποδόσεις και σε πολλές καλλιέργειες, η σωστή λίπανση μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα έως και 50%.
Όταν το κόστος των λιπασμάτων αυξάνεται, η διαθεσιμότητά τους μειώνεται, οι αγρότες αντιδρούν γρήγορα: μειώνουν τις δόσεις, αλλάζουν καλλιέργειες, συμπιέζουν τις εισροές.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, παρατηρούνται ήδη μετατοπίσεις στην καλλιέργεια από το καλαμπόκι, το οποίο χρειάζεται πολλά λιπάσματα, στη σόγια, η οποία είναι λιγότερο απαιτητική.
Το κόστος αυτής της γεωργικής αναπροσαρμογής δεν κατανέμεται ισορροπημένα. Στις προηγμένες χώρες οδηγεί κυρίως σε υψηλότερες τιμές. Στις ευάλωτες χώρες, ωστόσο, σημαίνει άμεση μείωση των αποδόσεων επηρεάζοντας τη διαθεσιμότητα των τροφίμων.
Η αστάθεια του συστήματος αυξάνεται όταν παρεμβαίνουν έμμεσες επιπτώσεις που μεγαλώνουν το πρόβλημα: αύξηση στο κόστος μεταφοράς και ασφαλίστρων, μείωση της παραγωγής λόγω των υψηλών τιμών του φυσικού αερίου και περιορισμοί στις εξαγωγές από πολλές χώρες. Το αποτέλεσμα είναι γενικότερη αστάθεια.
Αυτή η ευθραυστότητα είναι προϊόν ενός, αποτελεσματικού μεν, αλλά όχι πολύ ανθεκτικού μοντέλου, που βασίζεται στη γεωγραφική συγκέντρωση, την εξάρτηση από το ορυκτό αέριο και τις κεντρικές αλυσίδες εφοδιασμού.
Η μείωση αυτής της ευπάθειας μπορεί να αντιμετωπιστεί εξελίσσοντας τη διαδικασία παραγωγής[1]: αμμωνία από ανανεώσιμο υδρογόνο, χρήση μη ορυκτού CO₂ (biogenic), ανακυκλωμένα θρεπτικά συστατικά, και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη χρήση αζώτου.
Ενσωματώνοντας, επιπλέον, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την «πράσινη χημεία» για τη δημιουργία νέων βιομηχανικών αλυσίδων εφοδιασμού.
Ενδεικτική η λύση της οργάνωσης Ortobioattivo[2] που δημιούργησε σε συνέπεια με τη λειτουργία των οικοσυστημάτων, μια νέα μέθοδο παραγωγής της ουρίας χωρίς συνθετικές χημικές εισροές. Το έδαφος όταν κατοικείται δεν χρειάζεται ουρία: βακτήρια που δεσμεύουν το άζωτο, μυκόρριζες, γαιοσκώληκες, μύκητες και οργανικά υπολείμματα σχηματίζουν ένα αυτοσυντηρούμενο ενδογενές δίκτυο γονιμότητας. Το Vermicompost και το τσάι σκουληκιών παρέχουν τροφή σε βιολογικά αφομοιώσιμη μορφή. Το βιοκάρβουνο σταθεροποιεί τη δομή του εδάφους και διατηρεί τα θρεπτικά συστατικά. Οι καλλιέργειες κάλυψης με όσπρια δεσμεύουν επιπλέον άζωτο και προστατεύουν τη μικροπανίδα.
Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ αναδεικνύει με σαφήνεια μια αλληλεξάρτηση που συχνά παραβλέπεται: η ενέργεια, η χημεία και η γεωργία είναι μέρη ενός ενιαίου συστήματος.
Η επανεξέταση του τρόπου παραγωγής και χρήσης των λιπασμάτων συμβάλλει όχι μόνο στην ενίσχυση της βιωσιμότητας, αλλά και στην παγκόσμια οικονομική και επισιτιστική ασφάλεια.
Φωτογραφία: EqualStock / Unsplash
Σημειώσεις:
