Του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου
Οχι κάποιος βαμμένος κομμουνιστής ιστορικός, αλλά ο – έντιμος προς το επιστημονικό του αντικείμενο – μετριοπαθής Μαρκ Μαζάουερ, έχει επισημάνει την προβληματική στάση που κράτησαν τα φιλελεύθερα κόμματα, όταν οι αστικές δημοκρατίες χρεοκόπησαν και οι επιλογές της Ευρώπης άρχισαν να πολώνονται ανάμεσα στο Τρίτο Ράιχ και την ΕΣΣΔ. Η ιστορία δείχνει πως πρώτο μέλημα των αστικών δυνάμεων υπήρξε η αποτροπή του κομμουνιστικού ενδεχομένου με κάθε τίμημα. Γεγονός που σήμανε, στις περισσότερες περιπτώσεις, τη στήριξη των κατοχικών δυνάμεων ενάντια στην «κόκκινη απειλή», η οποία βρέθηκε να στελεχώνει τα κατά κόπους αντάρτικα.
Η τάση αυτή δεν είναι ξένη στην ελληνική εμπειρία της κατοχής. Γι’ αυτό είναι περίεργη η έκπληξη με την οποία υποδέχθηκε πολύς κόσμος το αποχαρακτηρισμένο απόρρητο έγγραφο της CIA. Το συγκεκριμένο κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες, ανακινώντας τις – εδώ και δεκαετίες ξεχασμένες – κατηγορίες για το δήμιο της Θεσσαλονίκης, Μαξ Μέρτεν, που μεθόδευσε τον εκτοπισμό 45.000 Εβραίων στο Άουσβιτς και συνεργασία του με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Μπροστά στο μύθο του «εθνάρχη», που κατέχει συγκροτητικό ρόλο στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, η απειλή της υπόθεσής Μέρτεν μοιάζει με φάντασμα που δεν καταδέχεται να πεθάνει. Η απόδειξη ενός τέτοιου ισχυρισμού, θα συνεπάγετο απευθείας ότι τα πρόσωπα που αποδέχθηκε σε φάσεις κλονισμού η ελληνική κοινωνία, ως συμβιβαστικές λύσεις, δεν ήταν τελικά τόσο ουδέτερα και ισοδύναμα συμβιβαστικά.
Η αλήθεια είναι πως ο Μέρτεν δεν αποτελεί το μόνο μελανό σημείο στο βίο και την πολιτεία του εθνάρχη. Οι σχέσεις του με το παρακράτος, ο μυστήριος ρόλος του στη δολοφονία Λαμπράκη, οι εκλογές βίας και νοθείας, η ευθύνη της διακυβέρνησής του στην ενδυνάμωση των συνταγματαρχών, οι οποίοι αργότερα κατέλυσαν τη δημοκρατία, είναι θέματα που σχολιάζονται συχνά-πυκνά στα αριστερά κείμενα (και όχι μόνο). Όλα, όμως, δικαιολογούνται απ’ την αντίπαλη πλευρά. Άλλοτε είναι αναγκαιότητες της δημοκρατικής εξισορρόπησης κόντρα στον κομμουνιστικό κίνδυνο, άλλοτε σκληρές αποφάσεις σε περιόδους πολιτικής αστάθειας και άλλοτε κατηγορίες που δεν μπορούν να θεμελιωθούν επαρκώς προκειμένου να καταστούν ιστορική γνώση.
Κατάρρευση του μύθου του εθνάρχη
Η εμπλοκή του εθνάρχη στην «τελική λύση», ωστόσο, είναι κάτι διαφορετικό, καθώς μόνο οι πιο μαύρες πλευρές της ακροδεξιάς δεν αναγνωρίζουν ότι υπήρξε το μεγαλύτερο έγκλημα που συντελέστηκε ποτέ στην ανθρωπότητα. Μια επιβεβαίωση της συνεργασίας Μέρτεν – Καραμανλή, αυτομάτως θα σήμαινε ότι το δημοκρατικό άλλοθι της μεγάλης δεξιάς παράταξης στην Ελλάδα θα σταματούσε να βρίσκεται σε ισχύ. Η κεντροδεξιά δεν κατείχε ποτέ το ρόλο του ισορροπιστή. Οι εκλεκτικές συγγένειες με τη φασιστική παράδοση αποτελούν κορμό της εν λόγω ιδεολογικής γραμμής και όχι συμπτωματικές «παρενέργειες» κάποιων στελεχών της. Η υπεράσπιση της ακροδεξιάς απόκλισης της Νέας Δημοκρατίας στις μέρες του Αντώνη Σαμαρά, με την τακτική επανάληψη του ισχυρισμού ότι το κόμμα του είναι «η παράταξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή», με όλο το συμβολικό πολιτικό φορτίο που κουβαλάει, θα γινόταν αυτομάτως κενό γράμμα, μια άδεια επίκληση που δεν θα μπορούσε με τίποτα να ισορροπήσει τις, ολοκληρωτικού χαρακτήρα, πολιτικές επιλογές του ανθρώπου που την εκφέρει.
Στα έγγραφα της CIA που ήρθαν τώρα στο φως, τα οποία θα αποτελέσουν αναπόφευκτα αντικείμενο διεξοδικής μελέτης, διακυβεύεται η αναδιαμόρφωση ενός καθοριστικού παράγοντα για την ελληνική πολιτική ζωή. Άλλωστε, το αφήγημα παλινόρθωσης του εθνάρχη με το μεταπολιτευτικό μότο «Καραμανλής ή τανκς», δεν θα μπορούσε να σχηματιστεί χωρίς την καθοριστική συμβολή στελεχών της Αριστεράς όπως ο Μίκης Θεοδωράκης. Αυτομάτως, η ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στο Ίδρυμα Κωνσταντίνος Καραμάνλης, οι δηλώσεις θαυμασμού του Γιάνη Βαρουφάκη για τον ευρωπαϊσμό του ηγεμόνα της ΕΡΕ και η αποκατάσταση που του επιφύλασσε το ΚΚΕ την ίδια περίοδο, αποκτούν διαφορετική χροιά και φωνάζουν για νέα εργαλεία αποτίμησης του πολιτικού παρελθόντος – επειγόντως.
