Μέρες που είναι, δυσκολεύεται κανείς να αποφύγει ερωτήματα περί τη «μεταπολίτευση», τον χαρακτήρα της, το περιεχόμενό της, τη χρονολόγηση, τη διάρκειά της… Μισό αιώνα από τον Ιούλιο του 1974, μπορούμε να δοκιμάσουμε να τα δούμε όλα αυτά με κάπως διαφορετικό μάτι.
Το ερμηνευτικό σχήμα, σύμφωνα με το οποίο ένα ορισμένο χρονικό σημείο χαρακτηρίζεται σημείο τομής και ορίζει το πέρασμα από τη δικτατορία στη μεταπολίτευση, δεν μας έχει βοηθήσει να κατανοήσουμε την πραγματικότητα που έχουμε ζήσει. Είναι ίσως προτιμότερο το σχήμα της ένταξης της μεταπολίτευσης στο συνεχές των εξελίξεων της μακράς διάρκειας, με τις μικρότερες ή μεγαλύτερες καμπές που έτσι κι αλλιώς εμπεριέχει.
Μια μεταχρονολογημένη απάντηση
Τον Ιούλιο του 1974 δεν σημειώθηκε απλή «αλλαγή νατοϊκής φρουράς», όπως είχαν ισχυριστεί ορισμένοι, ούτε «επέστρεψε η δημοκρατία στη χώρα που τη γέννησε», όπως αποφάνθηκε η επίσημη άποψη. Το ερώτημα αν η δημοκρατικά και αβίαστα εκφρασμένη λαϊκή βούληση αρκεί ως οδηγός για την άσκηση πολιτικής από μια νομιμοποιημένη κυβέρνηση, είχε ήδη τεθεί από τα μέσα της δεκαετίας 1960, όχι μόνο από την Ένωση Κέντρου και την ΕΔΑ, αλλά και από ένα μαζικό λαϊκό κίνημα. Το δημοκρατικό επίδικο, δηλαδή, υπάρχει από τότε ως ζήτημα, δεν τέθηκε το 1974 με την πτώση της χούντας. Γεγονός που δεν ευνοεί την εκδοχή της επιστροφής στη δημοκρατία, που έτσι κι αλλιώς ήταν καχεκτική, για να θυμηθούμε τον αγαπημένο Ηλία.
Η επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας αναβάλλει την ποθούμενη απάντηση με τη βία. Αλλά όσοι έχουμε βιώσει και τον ένα (1965) και τον άλλο (1974) Ιούλιο σαν συμμέτοχοι σ’ ένα λαϊκό κίνημα με διακυμάνσεις, αλλά με εσωτερική συνέχεια, κατανοούμε ότι υπό μία έννοια η δημοκρατική απαίτηση μιας «μεταπολίτευσης» προϋπάρχει της ανόδου και της πτώσης της χούντας των συνταγματαρχών.
Από την άλλη, ξέρουμε τώρα ότι και η μεταχρονολογημένη βίαια από τη χούντα μεταδικτατορική απάντηση στο δημοκρατικό αίτημα χρειάστηκε μια ακόμα δεκαετία για να δοθεί με τον τρόπο που δόθηκε από την καραμανλική ΝΔ και το ανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ. Με το λαϊκό κίνημα παρόν στους δρόμους, στη διεκδίκηση μιας καλύτερης ζωής, στον αντιμοναρχικό αγώνα, στον εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης, στη διεκδίκηση δημόσιου συστήματος υγείας… Γι’ αυτό και πολλοί έχουν θεωρήσει την πτώση της δικτατορίας όχι τόσο σαν οδόσημο σε μια βασιλική οδό για τη δημοκρατία, όσο σαν ορόσημο της λήξης της περιόδου του εμφυλίου και του μετεμφυλιακού καθεστώτος, με βάση τον υπάρχοντα συσχετισμό της νέας εποχής. Κι αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Γιατί, εκτός των άλλων, σημαίνει πως το διαχρονικό δημοκρατικό αίτημα δεν παίρνει στιγμιαία απάντηση άπαξ διά παντός. Η διελκυστίνδα ανάμεσα στις επιλογές στις οποίες ωθεί η πλειονότητα και την πολιτική που θέλουν να επιβάλλουν οι λίγοι συνεχίζεται με διαφορετικά μέσα και μετά τη δικτατορία, που η πτώση της δεν παύει να αποτελεί σημείο κρίσιμης καμπής.
Μεταπολίτευση χωρίς τέλος
Αυτή η θεώρηση των πραγμάτων ως ένα συνεχές με τομές και μεταπτώσεις, μας διευκολύνει να αναζητήσουμε απάντηση και στο συναφές ερώτημα που τίθεται συχνά, για τη διάρκεια της μεταπολίτευσης. Εξετάζοντας τα γεγονότα μέσα από αυτό το πρίσμα, μπορούμε να εντοπίσουμε σε διάφορες χρονικές περιόδους στοιχεία ουσιαστικής αμφισβήτησης της δημοκρατικής αρχής, που δεν ταιριάζουν στο σχήμα: ένα σημείο τομής/έναρξης και ένα άλλο τομής/λήξης της μεταπολίτευσης.
Ήδη από τη δεκαετία του 1990 στο πολιτικό σύστημα εγκαθίστανται απόψεις που εισάγουν την αντίληψη ΤΙΝΑ σε πρώιμη μορφή, με το γνωστό «μονόδρομο» της σημιτικής περιόδου. Που λειτουργεί ως πρόδρομος και προετοιμάζει τις πολιτικές αντιλήψεις για την υπαγωγή στη «θεραπευτική» αγωγή του ΔΝΤ ως αναπόφευκτη. Μπορεί να οριστεί η συγκεκριμένη περίοδος σαν χρονικό σημείο λήξης της προωθητικής δύναμης της μεταπολίτευσης;
Με την εκδήλωση της οικονομικής κρίσης και την υπογραφή των πρώτων μνημονίων εμφανίζεται στο προσκήνιο το μαζικό λαϊκό κίνημα αντίστασης στην πολιτική της αντιλαϊκής λιτότητας, που απειλεί με πλήρη κατάλυση το δημοκρατικό κανόνα. Το «αναπόφευκτο» αμφισβητείται όπως και η λήξη της μεταπολιτευτικής περιόδου. Απόδειξη ο σχηματισμός κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ – Οικολόγων το 2015. Που αντιμετωπίστηκε από τους αντίπαλους με πιο σύγχρονα μέσα, αλλά σαν οιονεί «κομμουνιστικός κίνδυνος» με καθυστέρηση πενήντα χρόνων.
Δεν έχει τέλος αυτό το πανηγύρι
Το καλοκαίρι του 2019, με την εκλογική νίκη της ΝΔ (αλλά και με το 32% του ΣΥΡΙΖΑ… ) προσφέρεται περισσότερο ως χρονικό ορόσημο για όσους αναζητούν τη λήξη της μεταπολίτευσης στο ημερολόγιο. Η δεδηλωμένη θέληση της απόλυτα νεοφιλελεύθερης ηγεσίας της ΝΔ να αλλάξει ριζικά υπόδειγμα και, κυρίως, η εκ νέου επικράτησή της στην εκλογική αναμέτρηση του 2023 προσφέρουν αρκετά στοιχεία για την υποστήριξη της άποψης ότι βρισκόμαστε σε φάση αλλαγής της κατάστασης πραγμάτων.
Ωστόσο, στον χρόνο επάνω πολλά σημάδια δείχνουν, και στην περίπτωση της κυριαρχίας της ΝΔ, ότι η μόνη σταθερά στην πολιτική είναι ότι όλα μπορεί να αλλάξουν, τίποτα δεν είναι αιώνιο. Το «μεταπολιτευτικού» χαρακτήρα αίτημα, να αποτελεί, δηλαδή, η δημοκρατικά και αβίαστα διατυπωμένη λαϊκή θέληση βάση και οδηγό για το παρόν και το μέλλον του τόπου, που είχε διατυπωθεί ήδη από τα μέσα της δεκαετίας 1960, επαναδιατυπώνεται διατηρώντας την ισχύ και το σφρίγος του, με διαφορετικές λέξεις, αλλά παρόμοιο περιεχόμενο. Και φωτίζει με τις υψηλές προσδοκίες τα μισάνοιχτα από τον καύσωνα πουκάμισα όλων των Ιουλίων.
