Του Μικέλε Πρόσπερο
Η επιτυχία του Αλέξη Τσίπρα έχει ένα ίχνος ιταλικού κομμουνισμού. Όχι μόνο επειδή στην πλατεία της Αθήνας γιορτάζουν με τις νότες της «Bandiera rossa» και του «Bella ciao». Δηλαδή με μελωδίες που εδώ και καιρό τις έχει απωθήσει η ιταλική πολιτική, ενώ το ΔΚ στην πλατεία παίζει μόνο τον εθνικό ύμνο! Αλλά γιατί ο Τσίπρας γνωρίζει (ή μάλλον, όπως λέει ο ίδιος σε ένα βιβλίο- συνέντευξη, «Η αριστερά μου» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Bordeaux) θαυμάζει και βλέπει με σεβασμό την ιστορία του ΙΚΚ, από τον Τολιάτι ως τον Μπερλινγκουέρ. Αυτή η ιστορία που διακόπηκε, αλλά και οι μαζικές κινητοποιήσεις των επόμενων χρόνων που είχαν ως συμβολικό σημείο αναφοράς τους τη Γένοβα, ενέπνευσαν τη διαπαιδαγώγησή του στα όπλα της πολιτικής.
Δεν θα είναι απλή υπόθεση
Ανάμεσα στις ιδεολογικές του αναφορές βρίσκονται ο Μαρξ, ο Λένιν, ο Γκράμσι. Μόνο όποιος αντλεί τις αναφορές του από τις κατηγορίες του μεγάλου εικοστού αιώνα είναι σε θέση να προχωρήσει πιο πέρα, για να προσλάβει το νέο, για να εμπλουτίσει το λεξιλόγιο και τις τεχνικές του, για να διευρύνει τα κοινωνικά του αντικείμενα, για να τελειοποιήσει την οργανωτική του εφευρετικότητα και για να προετοιμάσει την επικοινωνιακή του προσφορά.
Ο Τσίπρας αναφέρεται στον ελληνικό, ευρωπαϊκό, αλλά και ιταλικό εικοστό αιώνα σαν να είναι ένα πράγμα που έχει υποστεί μεταβολισμό, αναφέρεται σε ελπίδες καινοτομίας που ζουν υπόγεια. Δεν θα είναι εύκολο γι’ αυτόν να κυβερνήσει μια εξαντλημένη χώρα με την πρότασή του για ένα «νέο ευρωπαϊκό New Deal», να αντισταθεί στους εκβιασμούς των ευρωπαϊκών οικονομικών δυνάμεων (και όχι μόνο) και να αντέξει το ανώμαλο κύμα της συναίνεσης, όταν μια νίκη γιορτάζεται πάνω στα κοινωνικά ερείπια της κρίσης που ακόμα καπνίζουν. Όμως στην Ελλάδα ωρίμασε η πρώτη απάντηση της αριστεράς στη μεγάλη συρρίκνωση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού που επιβάλλει τη μαζική φτωχοποίηση και επιχαίρει με την καθημερινή δυστυχία, θεωρώντας την ως μια απόδειξη της ύπαρξης ενός θεού που ονομάζεται λιτότητα.
Η ελληνική περίπτωση
Υπήρξε πολύ ασθενική η προγραμματική στροφή που ακολούθησε την άνοδο του Ολάντ στο μέγαρο των Ηλυσίων, ώστε να του επιτρέψει να αντισταθεί στις λαϊκιστικές ωθήσεις που χρησιμοποιούν τις πιο οπισθοδρομικές τάσεις ως απάντηση στην κοινωνική επείγουσα ανάγκη. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες τα μεταρρυθμιστικά κόμματα, τα οποία θεωρούμε ότι δεν ήταν αμέτοχα στην κρίση, και τα οποία σε κάθε περίπτωση υπήρξαν οι σκηνοθέτες μιας απάντησης εντελώς ενταγμένης στα παραδείγματα του φιλελευθερισμού, εξαφανίστηκαν ή βρίσκονται σε τραγική κατάσταση. Μοιάζουν θύματα εκείνης της «γενετικά τροποποιημένης νεοφιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας», όπως την αποκαλεί ο Τσίπρας, η οποία, στα ίχνη του Μπλερ, προετοίμασε τα προηγούμενα χρόνια τη συμφορά των ιδεών της κυβερνώσας αριστεράς.
Στην Ιταλία, το 2013, η «νεοσοσιαλδημοκρατική» συμμαχία του ΔΚ και της Sel πλήρωσε τους χειρισμούς των ισχυρών δυνάμεων (που όμως κάνουν τη δουλειά τους: να εξαλείψουν κάθε ίχνος ανάκαμψης μιας πολιτικής αυτονομίας της εργασίας, με κόστος την κρίση του συστήματος) και τις σοβαρές αβεβαιότητές της στο να προταθεί ως ένας αξιόπιστος και μαχητικός εκπρόσωπος εκείνου του τμήματος της κοινωνίας που αψηφά τις επιταγές της λιτότητας, του αποκλεισμού, της επισφάλειας. Γι’ αυτό η κρίση είχε ένα αποτέλεσμα συγκρατημένης σταθεροποίησης, με την καταστροφική εισβολή ετερογενών προσώπων στην αντιπολιτική (Γκρίλο, Σαλβίνι, Μπερλουσκόνι, Ρέντσι).
Στην Ελλάδα η πολιτική διαλεκτική δε ναρκώθηκε, στο όνομα μιας σταθερότητας που συνιστούσε την αναστολή της ψήφου, και συνεπώς παρήγε μια θυελλώδη διαμάχη των εντός (του συστήματος) και των εκτός (της κοινωνίας των πολιτών). Αυτό δημιούργησε μια ριζοσπαστικοποίηση της πολιτικής και κοινωνικής συγκρουσιακότητας, που έμεινε όμως ολόκληρη στέρεα προσκολλημένη στο εσωτερικό του άξονα δεξιά- αριστερά. Αυτή η ισχυρή αλλά εποικοδομητική πόλωση εμποδίστηκε στην Ιταλία από μια μεταφυσική της εθνικής ευθύνης σε κατάσταση ανάγκης η οποία, στην περίοδο μετά τον Μπερλουσκόνι, μας χάρισε τις υπέροχες μορφές του Γκρίλο και του Ρέντσι. Η καλύτερη Ιταλία στην πολιτική ανήκει στην ιστορία, το παρόν είναι μόνο παρακμή.
Αυτή την ιστορία, που αντιστέκεται στην παρακμή και στη λησμονιά, ο Τσίπρας φαίνεται να τη βλέπει με σεβασμό. «Θυμάμαι — παρόλο που ήμουν μικρός — το ΙΚΚ του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, έχω μια πολύ ζωηρή ανάμνηση της ημέρας του θανάτου του. Και δεν μπορώ παρά να μην κρατήσω στη μνήμη μου την εικόνα του γραμματέα του ελληνικού ευρωκομμουνιστικού κόμματος, του Λεωνίδα Κύρκου, ο οποίος, την παραμονή των ευρωεκλογών του 1984, έπαιξε φυσαρμόνικα, από την εξέδρα, στο τέλος της ομιλίας του, ακριβώς για να τιμήσει τη μνήμη του συντρόφου Μπερλινγκουέρ. Ήταν η μεγαλύτερη συγκέντρωση που είχε κάνει το κόμμα στην Αθήνα, στην πλατεία Συντάγματος».
Οι διαφορές με τον Ρέντσι
Ένα ζωντανό ίχνος του ιταλικού κομμουνισμού αναδύεται στην πορεία που συνοδεύει τον Τσίπρα στο θρίαμβο, χάρη στην ικανότητα συνδυασμού της ριζοσπαστικότητας (κριτική του καταστροφικού μεταμοντέρνου καπιταλισμού και ορισμός των πολλαπλών «κοινωνικών δυνάμεων», έχοντας όμως συνειδητοποιήσει ότι «χωρίς εργάτες δεν θα μπορούμε πλέον να μιλάμε για σοσιαλισμό») και της πρότασης διακυβέρνησης (στη «μετωπική σύγκρουση» με τις δυνάμεις του κεφαλαίου, πρέπει πάντα να προστίθεται η «συνεχής εναλλαγή συγκρούσεων και συμβιβασμών»). Εδώ έγκειται η τεράστια απόσταση σε σχέση με το ΔΚ του Ρέντσι το οποίο, με την ανοίκεια συναλλαγή μεταξύ αντεργατικών μεταρρυθμίσεων και ευελιξίας των λογαριασμών, «κόβει κάθε σχέση με τις ρίζες της αριστεράς και με τον ιδεολογικό της πλούτο».
Με την πρόσκλησή του για την οργάνωση «μιας ριζοσπαστικής αντιπολίτευσης στον Ρέντσι», ο Τσίπρας παρουσιάζει την αριστερά σαν «μια δύναμη της συνείδησης» που έχει μέλλον μόνο αν μαζί με την αμφισβήτηση του παρόντος ανακτήσει τα μεγάλα πολιτικά ιδανικά του παρελθόντος. Οι παραδόσεις είναι όμως νεκρές ψυχές αν οι κληρονόμοι τους, δηλαδή αυτοί παρακολούθησαν στην Ιταλία το ίδιο μυθιστόρημα της πολιτικής διαμόρφωσης που διάβασε επιτυχώς ο Τσίπρας, υπογράφουν την παράδοσή τους σε μια αντιπολιτική αλά φιορεντίνα, που χρησιμοποιεί το κουτσομπολιό και την πιο ανενδοίαστη συμφωνία για να καλύψει τις ορέξεις που έχουν οι μαγικές κλίκες εξουσίες.
*Ο Μικέλε Πρόσπερο είναι καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης και αρθρογράφος.
Μετάφραση Τόνια Τσίτσοβιτς
