φωτογραφία: (POOL PHOTO/ EUROPEAN UNION/EUROKINISSI)
Η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα σημαδεύτηκε από τη ρητορική της «ευρωπαϊκής αυτονομίας». Η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και η ανάγκη οι ευρωπαϊκές χώρες να αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο της άμυνάς τους παρουσιάστηκαν ως το αναγκαίο βήμα για μια Ευρώπη πιο ανεξάρτητη από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως, σε άρθρο του στους New York Times με τίτλο «Europe’s Independence Moment Is a Dangerous Illusion», ο πολιτικός επιστήμονας Anton Jäger, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Λουβαίν και συγγραφέας του βιβλίου Hyperpolitics: Extreme Politicization Without the Capacity to Govern (Verso, 2024), υποστηρίζει ότι η εικόνα αυτή είναι σε μεγάλο βαθμό απατηλή.
Κατά τον Jäger, η συζήτηση περί ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας συγκαλύπτει ένα βαθύτερο πρόβλημα: οι μεγαλύτερες απειλές για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προέρχονται από το εξωτερικό αλλά από το εσωτερικό της. Η άνοδος της ακροδεξιάς, η αποδυνάμωση των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων και η κοινωνική δυσαρέσκεια διαμορφώνουν μια κατάσταση κατά την οποία, ενώ οι ευρωπαϊκοί θεσμοί εμφανίζονται πιο ενωμένοι, τα κράτη-μέλη γίνονται ολοένα πιο πολιτικά κατακερματισμένα.
Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει ότι μετά την πανδημία η ΕΕ φάνηκε να εγκαταλείπει το δόγμα της λιτότητας, χρηματοδοτώντας μέσω του NextGenerationEU επενδύσεις άνω των 800 δισ. ευρώ στην πράσινη μετάβαση και την ψηφιοποίηση. Παρά τις αδυναμίες του προγράμματος, θεωρεί ότι τότε υπήρχε η δυνατότητα ενός διαφορετικού παραγωγικού και κοινωνικού μετασχηματισμού. Η ευκαιρία αυτή, υποστηρίζει, χάθηκε. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση μετέφεραν το κέντρο βάρους από την Πράσινη Συμφωνία στον επανεξοπλισμό, με προγράμματα όπως το ReArm Europe και το SAFE να γίνονται η νέα στρατηγική προτεραιότητα της Ένωσης.
Ο Jäger αμφισβητεί και το οικονομικό επιχείρημα υπέρ της στρατιωτικοποίησης. Η ιδέα ότι οι εξοπλισμοί μπορούν να λειτουργήσουν ως μορφή «στρατιωτικού κεϋνσιανισμού» δεν επιβεβαιώνεται, υποστηρίζει. Οι στρατιωτικές δαπάνες δεν αντιμετωπίζουν την ακρίβεια, δεν μειώνουν το ενεργειακό κόστος ούτε δημιουργούν τις θέσεις εργασίας που απαιτούνται για τη σταθεροποίηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Αντίθετα, η κοινωνική ανασφάλεια συνεχίζει να τροφοδοτεί την ενίσχυση της ακροδεξιάς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ανάλυσή του για τον ρόλο του Ντόναλντ Τραμπ. Παρότι η επιστροφή του στον Λευκό Οίκο παρουσιάστηκε ως καταλύτης για μια πιο αυτόνομη Ευρώπη, ο Jäger υποστηρίζει ότι συνέβη σχεδόν το αντίθετο. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες αποδέχονται τις αμερικανικές απαιτήσεις για αύξηση των στρατιωτικών δαπανών, αγορά αμερικανικών όπλων και ενέργειας και ευθυγράμμιση με τις στρατηγικές επιλογές της Ουάσιγκτον. Έτσι, η περιβόητη «στρατηγική αυτονομία» καταλήγει να σημαίνει όχι απεξάρτηση από τις ΗΠΑ αλλά επαναδιαπραγμάτευση των όρων της ευρωπαϊκής εξάρτησης από αυτές.
Ως εναλλακτική, ο Jäger προτείνει μια διαφορετική έννοια ευρωπαϊκής αυτονομίας: επενδύσεις στην πράσινη βιομηχανία, ενεργειακή ανεξαρτησία, υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και πολυδιάστατες οικονομικές σχέσεις με τον παγκόσμιο Νότο, συμπεριλαμβανομένης μιας πιο πραγματιστικής σχέσης με την Κίνα, την Ινδία και τη Λατινική Αμερική. Κατά την άποψή του, μόνο μια τέτοια στρατηγική μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική συνοχή και να ανακόψει την πολιτική αποσταθεροποίηση που διαπερνά σήμερα την Ευρώπη.
Η παρέμβαση του Jäger έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την συζήτηση γύρω από τη σύνοδο του ΝΑΤΟ. Θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: αν η Ευρώπη επιδιώκει πραγματικά μεγαλύτερη ανεξαρτησία, μπορεί αυτή να οικοδομηθεί πρωτίστως πάνω στη στρατιωτικοποίηση και στους εξοπλισμούς ή προϋποθέτει ένα διαφορετικό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό σχέδιο; Η κριτική του υπενθυμίζει ότι η ασφάλεια δεν είναι μόνο ζήτημα στρατιωτικής ισχύος, αλλά και κοινωνικής συνοχής, ενεργειακής αυτάρκειας, δημοκρατίας και διεθνούς νομιμότητας.
