Στρατηγικές για ριζοσπαστική κοινωνική αλλαγή: E.O.Wright, νέες πολιτικές ηγεμονίας και τα κινήματα του δημοτισμού
Του Αλέξανδρου Κιουπκιολή
Οι μαζικές κινητοποιήσεις από τα κάτω στα χρόνια της κρίσης, οι οποίες επεδίωξαν να ανασχηματίσουν τις ηγεμονικές πολιτικές μπολιάζοντάς τες με την οριζόντια, μη ιεραρχική συμμετοχή των πολλών, απέτυχαν, ωστόσο, να αναδιαρθρώσουν ριζικά τα συστήματα εξουσίας και να αναχαιτίσουν την επέλαση των νεοφιλελεύθερων πολιτικών ιδιωτικοποίησης, λιτότητας και νέων περιφράξεων. Οι πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και την Ισπανία την περίοδο 2011-2019 αποτελούν δύο απλώς εύγλωττα παραδείγματα. Και στις δύο χώρες, οι κυβερνήσεις και οι θεσμοί μπόρεσαν σε διαφορετικούς βαθμούς να αγνοήσουν, να απωθήσουν ή να παρακάμψουν τα αιτήματα της «πραγματικής δημοκρατίας», της οικονομικής δικαιοσύνης και της ισχυρής προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων.
Ο νέος δημοτισμός
Τα εξισωτικά δημοκρατικά κινήματα των τελευταίων ετών δεν έχουν αναπτύξει ακόμη την αναγκαία δομή, τη ζωτικότητα και την ανθεκτικότητα που θα τους επέτρεπε να διατηρούνται στον χρόνο και να προωθούν τον συστημικό μετασχηματισμό με τη δική τους πρωτοβουλία. Αλλά, όπως φανερώνει τόσο το απώτερο όσο και το πιο πρόσφατο παρελθόν, οι γνωστές «κάθετες» λύσεις -συγκεντρωτικά κόμματα, κυβερνήσεις και «μεγάλοι ηγέτες»- δύσκολα θα μπορούσαν να επιτύχουν την ανατροπή της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας, και να προαγάγουν την πραγματική δημοκρατία των πολλών, την κοινωνική ενδυνάμωση και ισότητα. Θα ήταν, συνεπώς, εποικοδομητικότερο για τα σύγχρονα κινήματα να κτίσουν πάνω στις πολιτικές ιδέες και τις δημιουργίες του κύκλου των κινητοποιήσεων του 2011, εμπνεόμενα από τους τρόπους με τους οποίους αυτές οι κινητοποιήσεις ανανέωσαν τον αντι-ηγεμονικό αγώνα στην εποχή μας. Καλούνται επίσης να ενισχύσουν αυτές τις καινοτομίες με νέους, προσφυείς θεσμούς για να αντιμετωπίσουν έτσι τις αδυναμίες των πρόσφατων αγώνων. Ο νέος δημοτισμός αποτελεί ένα τέτοιο ακριβώς εγχείρημα, το οποίο συνεχίζει το νήμα της νέας δημοκρατικής δημιουργίας αλλά παρεμβαίνει περαιτέρω σε δύο επίπεδα: την πολιτική οργάνωση του συλλογικού υποκειμένου της αλλαγής, και την εμπλοκή με τους θεσμούς με στόχο την ανασυγκρότησή τους ώστε οι θεσμοί να υπηρετούν τα συμφέροντα της μεγάλης λαϊκής πλειοψηφίας, της συμμετοχικής δημοκρατίας και των εναλλακτικών «κοινών».
Στην Ισπανία, ειδικότερα, από το 2014 και μετά, συστάθηκαν πολιτικές πρωτοβουλίες και πλατφόρμες πολιτών με σκοπό να αποκτήσουν επιρροή στη θεσμική εξουσία σε τοπικό επίπεδο. Επέλεξαν να διαμορφώσουν υβριδικά σχήματα δράσης και δομής με στόχο να συντηρήσουν την κινητοποίηση από τα κάτω αλλά και να επιτύχουν παράλληλα έναν κεντρικό συντονισμό, εκλογικές νίκες και αποτελεσματικές θεσμικές παρεμβάσεις.
Η πολιτική στρατηγική του «δημοτισμού», που αναπτύχθηκε σε διάφορες περιοχές της Ισπανίας και σε μεγάλες πόλεις, από τη Βαρκελώνη ως τη Μαδρίτη και τη Βαλένθια, απέβλεπε ειδικότερα στη σύσταση συμμαχιών που θα μπορούσαν να κερδίσουν τις τοπικές αυτοδιοικητικές εκλογές προκειμένου να εφαρμόσουν ένα νέο, συμμετοχικό μοντέλο τοπικής διακυβέρνησης, το οποίο θα χαρακτηριζόταν από διαφάνεια και θα ήταν κάτω από τον έλεγχο των πολιτών. Ήθελαν, επίσης, να θεσπίσουν δίκαιες, αναδιανεμητικές και βιώσιμες πολιτικές που θα κατευθύνονταν από την κοινωνική τους βάση. Θεωρούσαν ότι η εγγύτητα της τοπικής αυτοδιοίκησης με τους πολίτες θα επέτρεπε στις συλλογικές πλατφόρμες πολιτών να δράσουν ως ιμάντες μεταβίβασης που θα μετέφεραν από τους δρόμους στους κρατικούς θεσμούς το αίτημα και την πράξη της κοινωνικής αλλαγής. Παρότι η αυτονομία των δημοτικών αρχών περικόπηκε σημαντικά κατά τα χρόνια της κρίσης στην Ισπανία, οι θεσμοί της διακυβέρνησης των πόλεων παραμένουν πιο κοντά στους πολίτες και τα αιτήματά τους. Ταυτόχρονα, διατηρούν ποικίλους βαθμούς ελέγχου πάνω σε σημαντικά κοινά αγαθά, από τη γη και τις μεταφορές ως την κατοικία, το σύστημα υγείας, την εκπαίδευση, την ενέργεια και το νερό, τα οποία υπέστησαν περικοπές λόγω της λιτότητας ή μπήκαν σε τροχιά ιδιωτικοποίησης. Συνεπώς, η πόλη αποτελεί μια βασική εστία του αγώνα γύρω από τα κοινά αγαθά.
Μια κεντρική στρατηγική ιδέα του κινήματος του δημοτισμού είναι ότι «χακάροντας» τις δομές διακυβέρνησης της πόλης και αναμορφώνοντάς τες θα μπορούσε να ανοίξει τις πύλες του τοπικού κράτους στον «απλό πολίτη» και να κάνει την πόλη ένα κοινό αγαθό, δηλαδή έναν θεσμό διακυβέρνησης και ένα ευρύτερο πλέγμα υποδομών και αγαθών τα οποία θα διαχειρίζονται εν τέλει οι πολίτες από κοινού για το κοινό όφελος, με όρους αλληλεγγύης και δικαιοσύνης. Η ατζέντα του σύγχρονου δημοτισμού επιζητεί έτσι να «ανακτήσει» την πόλη και τους θεσμούς της και να τους μετασχηματίσει με τη δύναμη του λαού για να τους θέσει στην υπηρεσία του κοινού καλού, μέσα από πολιτικές διαδικασίες που θα είναι διαυγείς, θα λογοδοτούν και να καθοδηγούνται εν τέλει από τη συλλογική συναπόφαση των πολιτών που συμμετέχουν. Το ευρύτερο σχέδιο του ελευθεριακού δημοτισμού συνδέει τα παραπάνω με τη γενικότερη απελευθέρωση από την κυριαρχία στις διάφορες μορφές της -την ταξική, την έμφυλη, την εθνική και του ανθρώπινου είδους. Προς αυτή την κατεύθυνση, ο δημοτισμός χαρακτηρίζεται από μια διττή στρατηγική αγώνα, η οποία πατάει με το ένα πόδι στους θεσμούς και με το άλλο στους δρόμους, στο σπίτι και στον χώρο εργασίας, και παντρεύει την αντίσταση με τη μετασχηματιστική δημιουργία.
Οι συγκλίσεις
Εμβαθύνοντας, τώρα, στον οργανωτικό πυρήνα της πολιτικής του δημοτισμού στην Ισπανία από το 2014 ως σήμερα, αυτός εντοπίζεται στη «δημοτιστική πλατφόρμα» ή «σύγκλιση» [confluencia]. Διάφοροι τέτοιοι σχηματισμοί συγκροτήθηκαν το 2014-2015 σε αρκετούς δήμους της Ισπανίας, σε κάθε κλίμακα, για να λάβουν μέρος στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2015. Αργότερα, ενεπλάκησαν στη διοίκηση, καθώς ήρθαν στην εξουσία (ως κυβερνήσεις μειοψηφίας ή μετεκλογικές συμμαχίες) σε πέντε από τις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας (Μαδρίτη, Βαρκελώνη, Βαλένθια, Σαραγόσα και Α Κουρούνια).
Οι συγκλίσεις είναι συμμαχίες μεταξύ κομμάτων, κινημάτων, ομάδων πολιτών και μη οργανωμένων πολιτών που συμφωνούν σε ορισμένα προγραμματικά σημεία. Επιζητούσαν να υπερβούν τη λογική των παραδοσιακών συμμαχιών και κομμάτων και να γίνουν κάτι περισσότερο από το άθροισμα των μερών τους, ενώ θα σέβονται την ταυτότητα κάθε μέλους. Οι σχηματισμοί αυτοί έχουν ως θεμέλιο τους κοινούς στόχους και την προσπάθεια δημιουργίας ενός πολιτικού περιβάλλοντος στο οποίο θα μπορούν να νιώθουν άνετα και άτομα τα οποία δεν είχαν προηγούμενη πολιτική συμμετοχή και δράση. Σχεδιάστηκαν ως εργαλεία κοινωνικής συνάρθρωσης και πολιτικής παρέμβασης που θα μπορούσαν να συνενώσουν πρόσωπα που ήταν ήδη οργανωμένα πολιτικά με όσες/ους άρχιζαν ή επιθυμούσαν να κινητοποιηθούν πολιτικά. Τα μέλη, για τον λόγο αυτό, συμμετέχουν σε ατομική βάση και μπορούν να διατηρούν μια «διπλή στράτευση». Ωστόσο, οι κοινές δεσμεύσεις, όπως εκφράζονται μεταξύ άλλων σε έναν «κώδικα ηθικής», έχουν προτεραιότητα έναντι των διαφορετικών πρακτικών και πολιτικών των συστατικών μερών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συμπερίληψη ατόμων που δεν είναι ακτιβιστές ή μέλη κομμάτων. Η απεύθυνση στους μη οργανωμένους πολίτες για να συμμετάσχουν σε αυτόν τον νέο χώρο πολιτικής -η «υπερχείλιση από τους πολίτες»- βρίσκεται στο επίκεντρο του νέου δημοτισμού.
Η οργάνωση ως πλατφόρμα «ανοικτής πηγής»
Οι δημοτικές πρωτοβουλίες επιχείρησαν να πετύχουν μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ηγεσία και τη συλλογική, συμμετοχική διαδικασία λήψης αποφάσεων και δράσης. Ως αποτέλεσμα, η νέα πολιτική του δημοτισμού και οι οργανωτικές του λογικές διακρίνονται από περιπλοκότητα, υβριδισμό, επιμειξίες, διαρκείς διαπραγματεύσεις, σχετική ανοικτότητα, πλουραλισμό, οργανωτική ευελιξία και μια πραγματιστική αντίληψη που στηρίζει τη συνεργασία σε συγκεκριμένους σκοπούς και αποτελέσματα παρά σε ιδεολογικές ταμπέλες και διαμάχες.
Πιο συγκεκριμένα, στην αρχή, την ηγεσία ανέλαβε μια ομάδα πολιτών και ακτιβιστών. Αυτή πήρε την πρωτοβουλία να συγκροτήσει μια εκλογική πλατφόρμα και να θέσει τους βασικούς άξονες ενός πολιτικού προγράμματος, το οποίο θα συγκεκριμενοποιούταν με την ανοικτή συμμετοχή άλλων πολιτών. Η πλατφόρμα των πολιτών δεν καθοδηγούταν από κανένα πολιτικό κόμμα. Τα πρώτα μέλη της όρισαν εκπροσώπους και μια «πιλοτική ομάδα» που θα ξεκινούσε τη διαδικασία και θα εργαζόταν για τον εκδημοκρατισμό της οργάνωσης όταν αυτή θα είχε περισσότερα μέλη. Και έτσι η οργάνωση έγινε πλατφόρμα «ανοικτής πηγής». Ο νέος πολιτικός σχηματισμός, μαζί με ένα μανιφέστο που ανέλυε το κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο και ένα κείμενο αρχών και δεσμεύσεων, παρουσιάστηκε σε μια δημόσια εκδήλωση. Κάλεσαν τους κατοίκους της πόλης να πάρουν μέρος στη διαδικασία της περαιτέρω επεξεργασίας και ανάπτυξής του. Στη συνέχεια, συνέλεξαν υπογραφές δημόσιας υποστήριξης και οργάνωσαν δημόσιες παρουσιάσεις και διαβουλεύσεις στις γειτονιές της πόλης. Με τον τρόπο αυτό, η συλλογική νοημοσύνη των πολλών συνεισέφερε ιδέες για τη βελτίωση των υποδομών της πόλης, των γειτονιών και των κοινωνικών σχέσεων. Μια συλλογική πρωτοβουλία υπό την καθοδήγηση μιας συγκεκριμένης αρχικής ομάδας ανοίχθηκε σε μια πράξη που έκανε «κοινό» το πολιτικό σχέδιο του δημοτισμού μέσω της συλλογικής συμμετοχής και συνεργασίας των πολιτών.
Η εξέλιξη των πρώτων σχηματισμών του δημοτισμού το 2015 ακολούθησε, συνεπώς, μια μεθοδολογία «πέντε σημείων»: την επιδίωξη ευρύτερης κοινωνικής υποστήριξης, τη συνεργατική επεξεργασία του εκλογικού προγράμματος, ανοικτές προκριματικές εκλογές για την επιλογή των υποψηφίων, την υιοθέτηση ενός κώδικα ηθικής που περιορίζει τα προνόμια των αιρετών, και μια προεκλογική εκστρατεία η οποία βασίστηκε εν πολλοίς στις μικρές εθελοντικές συνεισφορές από πολλούς και δεν δέχθηκε χρηματοδότηση από τράπεζες.
Το 2019, τέσσερα χρόνια μετά τις πρώτες εκλογικές νίκες του εναλλακτικού δημοτισμού στις τοπικές εκλογές και το πέρας της πρώτης θητείας των πολιτικών σχηματισμών του στα δημοτικά συμβούλια ή και στην ίδια τη διοίκηση των δήμων, ο απολογισμός είναι αμφίσημος όσον αφορά τα μετασχηματιστικά αποτελέσματα. Σημαντικές τομές και αλλαγές επήλθαν σε πυρηνικά στοιχεία της ατζέντας του δημοτισμού -τη δημοκρατία των πολιτών, την αποκέντρωση, την κοινωνική οικονομία, το περιβάλλον και τον φεμινισμό. Στη Βαρκελώνη και τη Μαδρίτη, μεταξύ άλλων, δημιουργήθηκαν τοπικά φόρουμ και ψηφιακές πλατφόρμες για τη συλλογική συμμετοχή των πολιτών στον πολιτικό σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων. Ψηφιακά εργαλεία, όπως το ‘Decidim’ στη Βαρκελώνη, που επιτρέπουν στους πολίτες να υποβάλλουν προτάσεις για τη χάραξη πολιτικής και να τις ψηφίζουν, συμμετοχικές διαδικασίες με τις οποίες οι πολιτικές του δήμου συνδιαμορφώνονται από τους πολίτες και τις δημοτικές αρχές, η συμπερίληψη πολιτών στη διαχείριση αστικών υπηρεσιών και υποδομών, συνέβαλαν στο να γεφυρωθεί ως έναν βαθμό το χάσμα ανάμεσα στο εσωτερικό και το εξωτερικό των θεσμών.
Κομματικοί φραγμοί και περιορισμένη διαβούλευση
Αυτές οι πρωτοβουλίες εκδημοκρατισμού βρέθηκαν αντιμέτωπες με θεσμικούς, κομματικούς και γραφειοκρατικούς φραγμούς, ενώ η συλλογική διαβούλευση και συναπόφαση ήταν συχνά περιορισμένη. Οι κριτικές επισημαίνουν κυρίως τη σχετική έλλειψη χώρων και μηχανισμών διαβούλευσης με τις οποίες οι συμμετοχικές διαδικασίες θα κατέληγαν σε δεσμευτικές αποφάσεις. Οι ψηφιακές πολιτικές, από την άλλη, τείνουν να αναπαράγουν ανισότητες βάσει τάξης, ηλικίας, εκπαίδευσης, γεωγραφίας κ.ο.κ. Επίσης, η χρηστή οικονομική διαχείριση μείωσε σημαντικά το χρέος στη Μαδρίτη και τη Βαρκελώνη, μεταξύ άλλων, και επέτρεψε την αύξηση των κοινωνικών δαπανών. Ωστόσο, οι πολιτικές λιτότητας του κεντρικού κράτους εμπόδισαν την επέκταση των αναδιανεμητικών κοινωνικών πολιτικών, αναδεικνύοντας τα όρια της αυτονομίας των δήμων. Τέλος, η ένταξη στους θεσμούς και η ενασχόληση με τη διοίκηση επέφεραν την τυπική θεσμική αδράνεια και γραφειοκρατικοποίηση της «νέας πολιτικής» του δημοτισμού. Οι περιπλοκότητες της διαχείρισης, οι αναγκαίοι συμβιβασμοί κυβερνήσεων μειοψηφίας ή συμμαχιών, η εναντίωση των οικονομικών και πολιτικών ελίτ, στελέχη των μηχανισμών που δεν υιοθετούσαν τα σχέδια του δημοτισμού, οι ιδιαίτεροι ρυθμοί και η καθημερινή ατζέντα της διαχείρισης του δήμου σε συνδυασμό με την έλλειψη εμπειρίας στις τάξεις των ακτιβιστών απορρόφησαν την ενέργεια των μελών των δημοτικών σχημάτων που ενεπλάκησαν στη διοίκηση. Έτσι οι οργανώσεις του δημοτισμού αποδυναμώθηκαν και έχασαν ως έναν βαθμό την επαφή τους με τα κοινωνικά κινήματα, τις γειτονιές και τους δρόμους. Διαδόθηκε σταδιακά ένα αίσθημα εξάντλησης και απομόνωσης, που επιδεινώθηκε από τις διαρκείς επιθέσεις των καθεστωτικών μμε και των ελίτ.
Εν γένει, η συλλογική δράση, η μετασχηματιστική δύναμη των πολιτικών του δημοτισμού και η βούληση να συγκρουστούν με το status quo εξαρτώνται εν πολλοίς από την αποτελεσματική οργάνωση και δράση των οργανωτικών σχημάτων του δημοτισμού που προωθούν το σχέδιο της αλλαγής. Αυτή η οργάνωση και δράση εκλείπουν σε τρεις περιπτώσεις, όπως δείχνει η πρόσφατη ιστορία του δημοτισμού στην Ισπανία. Πρώτον, αν οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι της πλατφόρμας συγκεντρώσουν στα χέρια τους όλη την καθοριστική εξουσία λήψης αποφάσεων και επικοινωνίας (όπως συνέβη, μεταξύ άλλων στη Μαδρίτη), και δεν συνεχίσουν να συνδέονται οργανικά με την κοινότητα του δημοτισμού και τα κοινωνικά κινήματα. Δεύτερον, αν η πλατφόρμα-οργάνωση του δημοτισμού δεν διατηρήσει ισχυρούς δεσμούς και ζωντανά δίκτυα αλληλεπίδρασης με τους απλούς πολίτες και άλλες δημοκρατικές κινήσεις και συλλογικότητες στην πόλη, τροφοδοτώντας την πολιτική της με τα αιτήματα, τις προτάσεις, την ενέργεια, τις κριτικές και τα όνειρά των πολλών. Για να επιφέρει κοινωνική και πολιτική αλλαγή, ο δημοτισμός πρέπει να είναι βαθιά κοινωνικός και να επικεντρώνεται στα κοινωνικά κινήματα και τη ζωή της κοινωνίας των πολιτών. Τρίτον, αν δεν διατηρηθεί σε βάθος χρόνου μια αυτόνομη και διευρυνόμενη λειτουργία της πλατφόρμας, η οποία εδράζεται εδαφικά σε συνελεύσεις γειτονιάς και ειδικές ομάδες εργασίας σε διάφορα κοινωνικά πεδία. Αυτό είναι ένα θεμελιώδες οργανωτικό διακύβευμα για τις μετασχηματιστικές πολιτικές του δημοτισμού -και ευρύτερα-, στο οποίο η πολιτική βούληση για αλλαγή μπορεί να ανταποκριθεί με επιτυχία αν σφυρηλατήσει σταθερούς και βαθείς οργανωτικούς δεσμούς ανάμεσα στους θεσμικούς χώρους, τις πλατφόρμες-οργανώσεις και τα κοινωνικά κινήματα, αν προωθήσει τη συνεργασία, την ανταλλαγή γνώσεων και την αμοιβαία υποστήριξη μεταξύ των σχημάτων του δημοτισμού ανά την επικράτεια, και αν δημιουργήσει παγκόσμια δίκτυα τέτοιων σχημάτων που θα προωθούν την παγκόσμια αλλαγή.
* Το πρώτο μέρος δημοσιεύτηκε στην “Εποχή”, στις 9/2/2020. Το κείμενο βασίζεται σε εισήγηση του γράφοντος, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Κόιμπρα της Πορτογαλίας, σε συνέδριο (23-24 Ιανουαρίου 2020) προς τιμή του E. O. Wright, κοινωνιολόγου καθηγητή στις Η.Π.Α., ο οποίος ανήκε στην ευρύτερη «αναλυτική» σχολή του ακαδημαϊκού Μαρξισμού και καταπιάστηκε με τη σύγχρονη ταξική δομή.
