Η κυρία του τίτλου είναι η «Λένι Πφάιφερ, το γένος Γκρούιτεν», μια γυναίκα 48 ετών τη στιγμή που μας την παρουσιάζει ο αφηγητής συγγραφέας (ο «συγγρ.», όπως αναφέρεται διαρκώς στο βιβλίο), η οποία «έχει υποστεί επί τριάντα δύο χρόνια, με διαλείμματα, εξυπακούεται, την ιδιότυπη εκείνη διαδικασία που ονομάζεται εργασιακός βίος».
Κάπως έτσι αρχίζει ο «συγγρ.» να μας περιγράφει το πορτρέτο της Λένι, με τρόπο χειρουργικό και λόγο ρεπορταζιακό, γραφειοκρατικό ενίοτε, μέσα από τις μαρτυρίες, τις καταθέσεις, τα σχόλια, τις αναμνήσεις, τις επιστολές, ακόμα και τις αστυνομικές αναφορές αρκετών δεκάδων από «πληροφοριοδότες», φίλους, γνωστούς, εχθρούς της Λένι Πφάιφερ. Έτσι, ο Μπελ αρχίζει να στήνει μια ζωή μέσα από την οποία έχει τη δυνατότητα να βυθιστεί στην κρίσιμη εποχή που στοιχειώνει την ιστορία της Γερμανίας: στα χρόνια της ανόδου του ναζισμού και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Με τον τρόπο αυτό, αρχίζει βαθμιαία να σχηματίζεται μια καλειδοσκοπική εικόνα μιας γήινης και φασμα��ικής συνάμα γυναίκας που ζει, όπως εύστοχα σημειώνεται στο επίμετρο, «πέρα και πάνω από τις κοινωνικές συμβάσεις και υποκρισίες» και χαράζει έναν δικό της, προσωπικό δρόμο, ανεξάρτητα από τα ρίσκα που παίρνει: από το να χαρακτηριστεί «η ξανθιά πουτάνα των Σοβιετικών» μέχρι να αγωνιστεί μαζί με μετανάστες (που δαιμονοποιούνται συνεχώς από τα ΜΜΕ, τα οποία αποτελούν μόνιμο στόχο της κριτικής του Μπελ) για να διασώσει το σπίτι της και να αποτρέψει την έξωσή της. Η «χήρα του πολέμου» Λένι «ουδέποτε αντιλήφθηκε, έστω και κατ’ ελάχιστον, την πολιτική διάσταση του ναζισμού» και οι μικρές, προσωπικές πράξεις της δίνουν το στίγμα μιας ατομικής, ηθικού χαρακτήρα, στάσης.
«Τι να την κάνουμε την ελευθερία;»
Στον κόσμο που περιγράφει ο Μπελ, η άδεια που παίρνουν οι στρατιώτες για να γυρίσουν σπίτι τους από το μέτωπο πολλές φορές είναι φριχτή, τόσο για τον άνδρα όσο και για τη γυναίκα, ενώ είναι σχεδόν τραγικές οι σελίδες που αναφέρονται στους έγκλειστους στο στρατόπεδο όταν λιποτακτεί η φρουρά του («τι να την κάνουμε την ελευθερία, πού να πάμε όντας ελεύθεροι; Δεν ήταν και το πιο ασφαλές πράγμα στον κόσμο να τριγυρνάς ως απελευθερωμένος Σοβιετικός αιχμάλωτος πολέμου», λένε για μια ελευθερία που αποκαλείται άκαιρη, επικίνδυνη, ριψοκίνδυνη, για μια ελευθερία που προκαλούσε αμηχανία). Σε αυτόν τον κόσμο, «δεν χρειάζεται καν να σας εξηγήσω ότι όταν κάποιος επιθυμεί να σώσει έναν άνθρωπο από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, είναι λίγο-πολύ αναγκασμένος να κρύψει τον άνθρωπο αυτόν σε συνθήκες στρατοπέδου συγκέντρωσης».
Όσο κυλάνε οι σελίδες, ο συγγρ. μπαίνει σιγά-σιγά στο πετσί του ρόλου του ερευνητή, αλλά παραμένει κι αυτός θολός και άπιαστος, καθώς προσεγγίζει τη Λένι διατηρώντας όμως πάντα μια απόσταση. Η συνάντηση του συγγρ. με τη Λένι γίνεται στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, διαρκεί ελάχιστα και συντελείται, λέει ειρωνικά ο συγγρ., μέσα σε ένα «πλήθος από happy end». Σε μια συνέντευξη στο Paris Review, ο Μπελ ερωτάται για το σασπένς που δημιουργείται μέχρι τη συνάντηση ανάμεσα στον αφηγητή και τη Λένι και απαντάει ότι «ο αφηγητής έχει μείνει πολύ απόμακρος σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου. Έχει γίνει ερευνητής, συλλέγοντας εντυπώσεις, γεγονότα, διαθέσεις, συμβάντα, κι έτσι πιθανώς αποφεύγει τη συνάντηση».
Λεκιάζοντας το «γερμανικό θαύμα»
Σε αυτό το εξαιρετικό δείγμα μοντέρνου μυθιστορήματος, ο Μπελ στήνει μια τοιχογραφία χαρακτήρων απλών ανθρώπων που βρίσκονται μπροστά στο βάρος της Ιστορίας που τους υπερβαίνει και αντιμετωπίζουν πράγματα μεγαλύτερα από αυτούς, πασχίζοντας να διατηρήσουν μια προσωπική στάση.
Η ματιά, η οπτική του Μπελ συγκροτείται κυρίως με όρους μιας ουμανιστικής ηθικής και μέσα απ’ αυτήν βλέπει και την πολιτική, αναδεικνύοντας κυρίως την προσωπική, μοναχική συχνά, επιλογή μέσα στον ορυμαγδό των ιστορικών γεγονότων: η κίνηση της Λένι να δώσει λίγο καφέ στον Ρώσο αιχμάλωτο χωρίς να φοβηθεί τους ναζί (κίνηση που θα μπορούσε να περιγραφεί και ως μείζων ή ηρωική κίνηση πολιτικής αντίστασης) δεν είναι παρά μια απλή, αυτονόητη σχεδόν, χειρονομία που εκφράζει την προσωπική στάση της πρωταγωνίστριας.
Με ξερό, στεγνό ύφος, χρησιμοποιεί μια λεξικογραφική αναζήτηση για να μιλήσει για τις «ανώτερες αξίες της ζωής», κατεδαφίζει το θεσμό του γάμου και «εκείνο το αμήχανο μείγμα κωμωδίας και τραγωδίας που συνηθίζεται στις μεσοαστικές γαμήλιες διαπραγματεύσεις», καταφεύγει όταν χρειάζεται σε έναν κυνικό σαρκασμό («η γειτονιά της καταστράφηκε μόνο κατά 35%, άρα ευνοήθηκε από τη μοίρα»), ενώ μέσα σε 4,5 σελίδες αναλύει τις εκδοχές και τις παραλλαγές αυτού που «στη λογοτεχνία ονομάζουν νεκρική σιγή».
Ο συγγραφέας του Κλόουν και της Χαμένης τιμής της Καταρίνα Μπλουμ πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1972, ένα χρόνο μετά την έκδοση του Ομαδικού πορτρέτου…, το οποίο θεωρήθηκε η κορωνίδα του έργου του. Ο Μπελ συγκρούστηκε σκληρά με την αθλιότητα της κίτρινης «δημοσιογραφίας», δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις από τους συντηρητικούς τόσο για την πολιτική του στάση όσο και για τα κείμενά του (ακόμα και για το βραβείο Νόμπελ), ενώ με τα βιβλία του σκάλιζε συχνά πληγές, λεκιάζοντας ξανά και ξανά το «γερμανικό θαύμα».
