Ας μην επιστρέψουμε στη μεσαιωνική σημασιοδότηση του “ορισμού” ως “διατάγματος”…
Με αφορμή τις ορθές επισημάνσεις του Κ. Γαβρόγλου («Η Εποχή», 3.5.2015) συναινώ ότι «τώρα είναι η ευκαιρία να συζητήσουμε» για τα πανεπιστημιακά πράγματα. Επομένως, μπορούμε να συζητήσουμε ξανά θέματα που έχουν προκύψει κατά την τελευταία περίοδο, και όχι μόνο, στο χώρο της εκπαίδευσης.
Αδυνατώ να παραβλέψω στην «πρώτη περιεκτική λίστα των μεταρρυθμιστικών μέτρων», που απέστειλε στον πρόεδρο του Eurogroup ο υπουργός Οικονομικών («Non paper», 24.2.2015), τη σωρεία ρηματικών ενεργειών που υπόσχονται τη διεκδίκηση «αριστείας» ως μορφής «αναβάθμισης», «εξορθολογισμού», «εκσυγχρονισμού», «μεγιστοποίησης», «δραστικής βελτίωσης», «χρησιμοποίησης στο έπακρο» και «νέας κουλτούρας». Κυρίως, αδυνατώ να μην εστιάσω το ενδιαφέρον στη «δραστική βελτίωση της αποδοτικότητας των τμημάτων και μονάδων που διοικούνται από την κεντρική και τοπική κυβέρνηση», στην «κατανομή αμοιβών μέσω αύξησης της παραγωγικότητας» και στην «αξιοκρατική τοποθέτηση ατόμων σε θέση ευθύνης».
Επίσης, δεν μπορώ να αγνοήσω πώς από τον Δεκέμβριο του 2014 ορίζεται (Ν. 4310) η «αξιολόγηση» και πώς σύντομα αυτή αναμένεται, με νέο νομοθέτημα «άμεσων ρυθμίσεων», να αντιμετωπίζεται ως «διαδικασία καταγραφής και αποτίμησης του ερευνητικού και εκπαιδευτικού έργου με στόχο την καλύτερη αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού, τη βελτιστοποίηση των υπαρχουσών υποδομών και την κοινωνικά επωφελή χρήση των διαθέσιμων πόρων, δημοσίων και μη, στα ΑΕΙ και Ερευνητικά Κέντρα». Και στις δύο νομοθετικές ρυθμίσεις προϋποτίθεται ότι ο ορισμοί «συμπληρώνονται» από τους «αναφερόμενους στις εκάστοτε σχετικές διατάξεις εθνικού και ενωσιακού δικαίου». Το ίδιο ισχύει και για τον ορισμό της «αριστείας»: στην πρώτη περίπτωση προέχει η «πρωτοποριακή πειραματική διάταξη ή θεωρία» καθώς και οι «καινοτόμες μέθοδοι διδασκαλίας» που έχουν «διακριθεί» ή «βραβευθεί» σε «εθνικό ή διεθνές επίπεδο», ενώ στη δεύτερη νοείται η «συνεχής, εντατική, συστηματική και καλά εστιασμένη προσπάθεια για την ανάπτυξη νέας θεωρίας και πειραματικών προτύπων, εργαστηριακών διατάξεων και συσκευών ή ερευνητικής μεθοδολογίας» καθώς και η «ανάπτυξη αποτελεσματικών μεθόδων μέσω των οποίων μεταφέρεται και διαχέεται η νέα γνώση στην επιστημονική κοινότητα και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο».
Μια δόση «περιγραφικής» χαλαρότητας
Συνολικά, ως προς τις δύο αυτές δυάδες ορισμών είναι ευκρινείς οι ομοιότητες και οι διαφορές, αλλά και η δόση «περιγραφικής» χαλαρότητας που τους διαποτίζει, όπως άλλωστε συμβαίνει και με τον ορισμό της «βασικής έρευνας»: «παραγωγή νέων γνώσεων σχετικά με τα βασικά αίτια φαινομένων και παρατηρήσιμων γεγονότων» και αντίστοιχα «η θεωρητική ή πειραματική εργασία που έχει ως πρωταρχικό στόχο τη γνώση και κατανόηση του κόσμου και την παραγωγή νέας γνώσης». Με τον ορισμό, πάντως, της «έρευνας» να επαναλαμβάνεται εντελώς αυτολεξεί στα δύο νομοθετήματα: «οποιαδήποτε συστηματική και δημιουργική εργασία που αναλαμβάνεται με σκοπό την επαύξηση του αποθέματος της γνώσης, συμπεριλαμβανομένης της γνώσης του ανθρώπου, του πολιτισμού και της κοινωνίας». Με τη νέα «αιτιολογική έκθεση» να αποφαίνεται ότι τροποποιούνται «ακαδημαϊκά αμφίσημοι ή και λανθασμένοι ορισμοί», στους οποίους συγκαταλέγεται και αυτός του «δημόσιου ερευνητικού οργανισμού».
Όσο για την υπόσχεση «άμεσης αντιμετώπισης» των «συνεπειών των μνημονιακών πολιτικών», αυτή μπορεί απλώς να στηριχθεί στη «διόρθωση αμφισημιών» και «θεσμικών κενών» και χωρίς την ισχυρή «υποστήριξη δημόσιων ερευνητικών οργανισμών αριστείας»; Γιατί θα συνεχίσει ως «οικονομική δραστηριότητα» να ορίζεται «κάθε δραστηριότητα που συνίσταται στην παροχή αγαθών ή υπηρεσιών σε δεδομένη αγορά», χωρίς ωστόσο να διαφαίνεται τι είδους «στροφή στις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας» σκιαγραφείται…
H επιστήμη ως «γενική εργασία»;
Πάντως μια επανεξέταση του συνόλου αυτών των «ορισμών» μπορεί να δείξει το βαθμό συμμόρφωσης σε «μια εργαλειακή λειτουργία» και συνάμα τη δυνατότητα «απόκτησης κοινωνικής συνείδησης χειραφέτησης», έστω και με την «αφοσίωση στην Επιστήμη» της εγχώριας «ερευνητικής κοινότητας» ή του «ερευνητικού ιστού» που θα μπορούσε να προεξοφλήσει ακόμη την «έξοδο από την κρίση», κατά τη φρασεολογία της ίδιας «αιτιολογικής έκθεσης». Θα πρόκειται για τη «διασύνδεση της Έρευνας» με την «παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας», όπως κι αν αυτή ορισθεί; Εύχομαι να μην απαιτηθεί εδώ η επαλήθευση, σημείο προς σημείο, του ορισμού της «έρευνας» ως «επαύξησης του αποθέματος της γνώσης, συμπεριλαμβανομένης της γνώσης του ανθρώπου, του πολιτισμού και της κοινωνίας», χωρίς καμιά «συμπερίληψη» ή «υποδιαίρεση» αυτού του «αποθέματος» («depôt») σε μια περίοδο με περιορισμένα «αποθεματικά» και πλήθος νεότευκτους «αποθέτες» απορριμμάτων. Συνάδει μια τέτοια εικονοποιία με την επιστήμη ως «γενική εργασία»; Πώς, επίσης, η γνώση θα καταστεί «άμεση παραγωγική δύναμη» ως «αντικειμενοποιημένη επιστημονικά ικανότητα» (βλ. το βιβλίο μου «Ο Marx στον καθρέφτη», Αθήνα 2014, σ. 108/109, 114); Όχι πάντως με το να επιστρέψουμε στη μεσαιωνική σημασιοδότηση του «ορισμού» ως «διατάγματος»…
Παναγιώτης Νούτσος
* Ο Π. Νούτσος διδάσκει Κοινωνική και Πολιτική Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
