Φωτογραφία: Olga Lioncat από το pexels.com
Ας αρχίσουμε από τα προφανή: η ενεργειακή μετάβαση απέτυχε. Διακηρυγμένος στόχος παραμένει η πλήρης απανθρακοποίηση των οικονομιών μέχρι το 2050, ωστόσο τα δεδομένα είναι συντριπτικά: οι εκπομπές συνεχίζουν να αυξάνουν, τα ορυκτά καύσιμα καταλαμβάνουν ακόμα το 80% περίπου του ενεργειακού μείγματος, ενώ η διείσδυση αιολικών και φωτοβολταϊκών, καίτοι επιταχυνόμενη, υπολείπεται κατά πολύ του δέοντος. Παρά τις δεκαετίες προειδοποιήσεων, η παγκόσμια κοινότητα δεν πρόκειται να συγκρατήσει την αύξηση της θερμοκρασίας κάτω από το όριο των δύο βαθμών Κελσίου.
Η φύση του προβλήματος δεν επιτρέπει, ωστόσο, τον εφησυχασμό της ήττας: η μετάβαση σε μια οικονομία μηδενικών εκπομπών παραμένει επιτακτικό ζητούμενο ώστε να αποτραπεί ακόμα μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας η οποία θα θέσει τις κοινωνίες υπό μόνιμη κλιματική ομηρεία. Το εύρος του ζητούμενου μετασχηματισμού είναι τεράστιο, εδώ όμως θα μας απασχολήσει η συνοπτική καταγραφή μίας μόνο ψηφίδας της κλιματικής αθυμίας: του ελληνικού αντι-αιολικού μετώπου.
Βραδεία, αποσπασματική και ασχεδίαστη, η ενεργειακή μετάβαση της Ελλάδας αντλεί τα χαρακτηριστικά της από την κλιματική αθυμία του μείζονος φιλελευθερισμού εξ ου και η διατύπωση χωροταξικών ενστάσεων από το σύνολο των περιβαλλοντικών φορέων. Όταν όμως αναφέρομαι σε αντι-αιολικό μέτωπο, εστιάζω σε αφηγήσεις που απορρίπτουν συνολικά την αιολογενή μετάβαση.
Ως αντι-αιολικό ορίζω, επομένως, ένα πλέγμα ιδεών και πρακτικών που απορρίπτει την προοπτική μιας ταχείας αιολογενούς μετάβασης με ορίζοντα απανθρακοποίησης το 2050 ενώ συνδέεται πυκνά –αλλά όχι μονοσήμαντα ή αναγκαστικά– με την πρόσληψη της κλιματικής αλλαγής ως μη επείγοντος κινδύνου. Ο προτεινόμενος ορισμός εξαιρεί συνειδητά τις τοπικά εστιασμένες διαμαρτυρίες για κακή χωροθέτηση ανεμογεννητριών. Αυτές οι καταγγελίες μπορεί να εντάσσονται πράγματι σε ευρύτερες αφηγήσεις περί αιολικής ενέργειας, να λειτουργούν συχνά ως επιχειρήματα των αρνητών της ενεργειακής μετάβασης αλλά, από αναλυτικής απόψεως, αυτό δεν είναι επαρκές.Οι αντιδρώντες μπορεί να έχουν μεν ενστάσεις επί μιας συγκεκριμένης χωροθέτησης αλλά να πιστεύουν, συγχρόνως, στην αναγκαιότητα ταχείας ενεργειακής μετάβασης βασισμένης (και) σε χερσαία αιολικά.
Ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής των αντί-αιολικών τοποθετήσεων είναι πώς οι ανεμογεννήτριες επιβαρύνουν υπέρμετρα την ελληνική φύση είτε δια της καταστροφής των τοπικών οικοσυστημάτων, λόγω της κατασκευής δρόμων και υποδομών, είτε δια της αισθητικής οχλήσεως που προκαλούν: δεκάδες άρθρα έχουν γραφτεί τα τελευταία χρόνια για την κατάργηση του λιτού νησιωτικού τοπίου ή του απερίσπαστου ορίζοντα των ελληνικών ορέων. Σε οικονομικό επίπεδο, έχει υποστηριχθεί επίσης ότι η διείσδυση των ΑΠΕ επιβαρύνει τους καταναλωτές.
Η ύπαρξη κοινών επιχειρημάτων δεν συνεπάγεται την ιδεολογική ομοιογένεια του αντί-αιολικού μετώπου το οποίο στεγάζει μια μεγάλη ποικιλία τοποθετήσεων εξικνούμενων από την ακραία Δεξιά μέχρι την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά. Τα επιχειρήματα εναντίον των ανεμογεννητριών οφείλουν επομένως να ιδωθούν ως ψηφίδες εκάστου ιδεολογικού πλέγματος, να κατανοηθούν ως απαντήσεις διακριτών ιδεολογικών χώρων που συμφωνούν στην απόρριψη της αιολογενούς μετάβασης αλλά διαφωνούν παντού αλλού.
Διαφορές και ομοιότητες στην προσέγγιση
Η πρώτη μεγάλη ομάδα αντιμάχων του Αιόλου είναι όσοι αμφισβητούν την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής καθ’ εαυτήν. Οι αρνητές βρίσκονται διεθνώς σε αποδρομή ωστόσο στο ελληνικό κοινοβούλιο υπάρχουν τρία κόμματα (Ελληνική Λύση, Νίκη και ΚΚΕ), τα οποία έχουν εκφράσει αμφιβολίες για την ύπαρξη του φαινομένου.[1] Δεν εκπλήσσει, επομένως, η απόρριψη των αιολικών τα οποία θεωρούνται, κατά Κ. Βελόπουλο, μοχλός εξάρτησης της χώρας από την αποικιακή Γερμανία ή, κατά τον Περισσό, το νέο φυσιοκτόνο εργαλείο της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Δεν εκπλήσσει επίσης πως αυτοί οι δύο παράξενοι εταίροι ζητάνε επιτακτικώς την επιστροφή στον λιγνίτη ή την αξιοποίηση των (εξεικασμένων) ελληνικών υδρογονανθράκων.
Μια άλλη μερίδα αντιδρώντων, ελαυνόμενη από θέσεις της «πολιτικής» ή της «κοινωνικής» οικολογίας αποδέχεται την ύπαρξη κλιματικού κινδύνου, ωστόσο εγγράφει την κλιματική κρίση στο ευρύτερο πλαίσιο της καπιταλιστικής επίθεσης στη φύση και ερμηνεύει την τοποθέτηση ανεμογεννητριών ως την έκφραση μιας επεκτατικής, κερδοσκοπικής «λογικής», η οποία παρεισφρέει παντού με το πρόσχημα της προστασίας του περιβάλλοντος.
Η ερμηνεία της κλιματικής κρίσης ως περιβαλλοντικού ζητήματος στερούμενου ιδιαίτερων χαρακτηριστικών εξηγεί την αδιαλλαξία του αντι-αιολικού μετώπου ως προς τη δημιουργία νέας ενεργειακής υποδομής: κάθε παρέμβαση στη φύση, μικρή ή μεγάλη, τεκμηριώνει την ισχύ μιας επεκτατικής λογικής εξ ορισμού φυσιοκτόνου. Συνέπεται πως η κλιματική αλλαγή θα αντιμετωπιστεί μόνο όταν αλλάξει ριζικά το οικονομικό υπόδειγμα, συνέπεται πως οι διορίες της κλιματικής επιστήμης απενεργοποιούνται.[2] Πράγματι, οι κλιματικές προθεσμίες και το 2050 ως ορίζοντας απανθρακοποίησης απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά από τα αντί-αιολικά κείμενα.
Η κριτική στην αέναη μεγέθυνση δεν αντιφάσκει λογικώς με την αιολογενή μετάβαση. Μια κοινωνία από-ανάπτυξης θα μπορούσε να καλύπτει τις (μειωμένες) ενεργειακές της ανάγκες από ανανεώσιμες. Δεν είναι όμως αυτό το αίτημα: το αντι-αιολικό μέτωπο απορρίπτει τα αιολικά τόσο ως επαρκείς όσο και ως αναγκαίες συνθήκες της ενεργειακής μετάβασης
Η αποκαθήλωση των αιολικών ως κλιματικών εργαλείων ενισχύεται μέσα από ετυμηγορίες πως οι ανεμογεννήτριες παράγουν ασήμαντη ενέργεια, πως οι αιολογενείς εκπομπές άνθρακα δεν έχουν υπολογιστεί ή έχουν υπολογιστεί και προκύπτει πως έχουν αρνητικό αποτύπωμα στη μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής. Καίτοι εξόφθαλμα αβάσιμες, οι ετυμηγορίες αυτές βρίσκουν ξενιστές σε όλο το φάσμα της δημόσιας σφαίρας από μπλογκ ορεολατρών μέχρι εφημερίδες της κοινοβουλευτικής Αριστεράς.[3]
Με πολιτικά κόμματα, εφημερίδες και ένα κομμάτι της οικολογίας να στοχοποιούν τα αιολικά πάρκα, δεν εκπλήσσει η ευρύτερη διάχυση των αντι-αιολικών ιδεών. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, το 31.3% των συμπολιτών μας πιστεύει πως «οι ανεμογεννήτριες αντί να βοηθούν το περιβάλλον, το επιβαρύνουν», ενώ ένα επιπλέον 22.8% δεν λαμβάνει θέση.[4] Υποδαυλισμένες από τη συχνά αυθαίρετη χωροθέτηση των ΑΠΕ και την απουσία διαβούλευσης με τις τοπικές κοινότητες, οι αντί-αιολικές θέσεις φαίνεται να έχουν εδραιωθεί στο ιδεολογικό στερέωμα.
Η ενεργειακή μετάβαση ως ιδεολογικό επίδικο
Υπό το πρίσμα των κλιματικών προθεσμιών, τα ποσοστά των δυσπιστούντων προς την αιολική ενέργεια καθ’ εαυτή είναι αποκαρδιωτικά. Ορθώς χωροθετημένα, τα χερσαία αιολικά αποτελούν αναντικατάστατα εργαλεία προστασίας του κλίματος – συνεπώς και του πολιτισμού μας. Στην ίδια προοπτική, η ενεργειακή μετάβαση δεν αποτελεί τέχνασμα ενός κάποιου «συστήματος» που θέλει να αναβαθμίσει το λογισμικό του, αλλά ιστορικό αίτημα του διεθνούς οικολογικού κινήματος.
Το αίτημα αυτό αγνοείτο επί δεκαετίες, αφού οι μεγάλες ιδεολογίες του καιρού μας, φιλελεύθεροι, νεοφιλελεύθεροι και σοσιαλιστές, απέρριπταν λόγω και έργω την προοπτική κλιματικής κινητοποίησης. Οι πληθαίνουσες κλιματικές καταστροφές μαζί με την επιρροή της Συμφωνίας των Παρισίων φαίνεται ότι κλόνισαν κάπως την κλιματική αδιαφορία και έτσι έχουν εμφανιστεί εσχάτως, και σε σπαργανώδη ακόμα μορφή, εκδοχές κλιματικού φιλελευθερισμού και κλιματικού σοσιαλισμού. Τα χρόνια όμως κυλάνε αμείλικτα και είναι πλέον ολοφάνερη η αδυναμία του μείζονος φιλελευθερισμού να μετριάσει την κλιματική κατάρρευση. Για να συμβεί κάτι τέτοιο, εξάλλου, απαιτείται –και αυτό το γνωρίζουν οι επαΐοντες από δεκαετιών– η γενναία επιστροφή του κράτους στην οικονομική ζωή٠ όχι απλώς ως οπισθοφύλακα ή εγγυητή των κοινωνικών κεκτημένων αλλά ως συντονιστή της οικονομίας. Ας χωροθετήσει το κράτος τις ΑΠΕ, ας στήσει ενεργειακές κοινότητες, ας ριζοσπαστικοποίησει την ανευόδωτη μετάβαση.
Ιδού, λοιπόν, πεδίον δόξης για μια Αριστερά που θέλει να πολεμήσει σοβαρά για το μέλλον του κόσμου. Αν, βεβαίως, έχει πειστεί ότι η κλιματική κρίση είναι «υπαρξιακή», αν συμφωνεί με την προθεσμία του 2050, αν σταματήσει να συναναστρέφεται χώρους, επιχειρήματα και πρακτικές των οποίων η κοινωνική χρησιμότητα είναι σαν κάποιες κριτικές που εξαπολύονται για τις ανεμογεννήτριες: απλώς αισθητική.
Σημειώσεις:
1. Ο ακροδεξιός Τύπος αρνείται επίσης την ύπαρξη του φαινομένου.
2. Τα γραπτά του Πανελλαδικού Δικτύου Συλλογικοτήτων για την Ενέργεια είναι ενδεικτικά της ανωτέρω τοποθέτησης.
3. Η ιστοσελίδα «Ελεύθερη Βουνά χωρίς Αιολικά» έχει αναδειχθεί σε κεντρικό κόμβο της διάχυσης αντι-αιολικών ιδεών.
4. Διανέοσις, Πανελλαδική Έρευνα για την Κλιματική Αλλαγή (2022), 110
