Ζούμε μια συγκλονιστική στιγμή. Η αισιοδοξία κατοικείται πάλι. Μετά την ευφορία του νικηφόρου εκλογικού αποτελέσματος του ΣΥΡΙΖΑ στοχάζομαι πάνω στον πολιτισμό και την πολιτική του πολιτισμού. Αυτές οι δύο ομόρριζες λέξεις διαπραγματεύονται διαρκώς ποια θα είναι το ουσιαστικό και ποια το επίθετο. Αυτονόητο ότι ο πολιτισμός ανήκει στη σφαίρα του δημόσιου χώρου. Παράγεται παντού, με κανόνες που τους επινοεί και τους ανατρέπει, δημιουργεί κρυσταλλώσεις αλλά και νεφελώματα, περνάει από τα ανοίγματα στους αποκλεισμούς και πάει λέγοντας. Το θέατρο, γιατί γι αυτό θέλω να μιλήσω, είναι ο τελευταίος κοινός τόπος του ανθρώπου.
Απόδειξη οι χίλιες παραστάσεις που ανέβηκαν φέτος στην Αθήνα και τα ορεξάτα πρόσωπα που τις παρακολουθούν. Ένα σύμπαν τρομερής ζωτικότητας και τόλμης. Και όχι μόνο στο θέατρο. Όπως έγραψε ο Δημήτρης Σεβαστάκης στην Αυγή «αναπτύσσεται ένα πρωτοφανές στο σφρίγος του πολιτιστικό κίνημα «από τα κάτω», με άπειρες εκδηλώσεις τέχνης, δρώμενα, ομάδες και καλλιτέχνες, με χρήση εναλλακτικών χώρων, γλωσσών, φόρμας. Η ζωή συγκροτεί τη δική της πολιτική περί πολιτισμού. Φτηνά και ελεύθερα (7-12-14).
Η μία πρόκληση είναι η υπεράσπιση αυτής της ορμής της δημιουργικότητας που αναβλύζει «από κάτω» και η ανίχνευση των θεσμικών εργαλείων που θα διευκολύνει την παραγωγή σπουδαίου έργου. Στην Ελλάδα η σκάλα μετά το πρώτο σκαλί είναι σπασμένη και πολλοί κατακρημνίζονται. Κάποιοι ανεβαίνουν με ασανσέρ από την άλλη μεριά. Μιλάμε για ένα ήθος ίσων ευκαιριών. Και ναι, με επιχειρήματα και απολογισμούς, μέσα στις παθιασμένες αντιπαραθέσεις της τέχνης.
Μια δεύτερη πρόκληση είναι η δημιουργία πολυσχιδών σχέσεων με την καθημερινότητα και τη ζωή των κοινωνιών μέσα στις οποίες δρουν οι δομές καλλιτεχνικής δημιουργίας. Δομές με συνέχεια, αλλά και συνεχώς ανανεωνόμενες. Πρόκειται για το θέμα της πολιτισμικής δημοκρατίας και της διεύρυνσης αυτών που μοιράζονται το πολιτισμικό αγαθό.
Η εξωστρέφεια και ο διάλογος της σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής της χώρας με αυτά που συμβαίνουν στην Ευρώπη και τον κόσμο. Ο νεώτερος ελληνικός πολιτισμός μόνο σπαστά και σπασμωδικά αρθρώνεται στη διεθνή σκηνή.
Η αριστερά ορίζει το ήθος του ανταγωνισμού, την πολιτιστική δημοκρατία και την αυτοπεποίθηση της σύγχρονης δημιουργίας στη διεθνή της παρουσία. Οι τρεις πυλώνες.
Έγιναν σημαντικά πράγματα στο παρελθόν επί Υπουργίας Μελίνας Μερκούρη και Θάνου Μικρούτσικου.
Σήμερα ο θεατρικός χάρτης, κατά την άποψή μου, έχει τα εξής χαρακτηριστικά: Έναν χωρίς στίγμα γιγαντισμό των Κρατικών θεάτρων, όπου συμπτωματικά υπηρετείται το ρεπερτόριο που αξιώνει ο νόμος από τις δύο κρατικές σκηνές. Απαξίωση των ΔΗΠΕΘΕ, συγκέντρωση σε ιδιώτες των περισσότερων θεατρικών επιχειρήσεων της Αθήνας (ανάμεσά τους και σε επιχειρηματίες με άδηλες πηγές χρηματοδότησης), παρέμβαση των μεγάλων Ιδρυμάτων (Νιάρχειο/ Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών) με θετικό πρόσημο και αφόρητη πίεση προς το ελεύθερο θέατρο – μετά την κατάργηση των επιχορηγήσεων – να ερασιτεχνοποιηθεί.
Σε αυτή τη θεατρική δομή να επισημάνουμε την εσωστρέφεια των παραστατικών τεχνών στην Ελλάδα. Το Φεστιβάλ Αθηνών που θα μπορούσε να είναι ένας μοχλός προς αυτή την κατεύθυνση – παρά τη θετική αποτίμηση ως προς το σκέλος της γνωριμίας του ελληνικού κοινού με τα διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα –δεν έχει να επιδείξει κάτι σημαντικό στην δημιουργία σταθερής δικτύωσης με τα Φεστιβάλ του εξωτερικού για την ελληνική καλλιτεχνική δημιουργία. Θα ήταν κρίμα να καταλήξει το Φεστιβάλ Αθηνών ένας μεταπράτης των ξένων ρευμάτων στην Ελλάδα. Μετά την ορμή των πρώτων χρόνων, το Φεστιβάλ Αθηνών κλείστηκε σε ένα σταθερό κύκλο φίλων καλλιτεχνών (έστω και αξιόλογων).
Σκέψεις για το μέλλον του θεάτρου
Ας πούμε ξεκινώντας ότι δε χρειάζεται μεγαλοϊδεατισμός αλλά δημιουργία θεσμών με ταυτότητα και συνέπεια. Κυρίως στήριξη της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας, ενθάρρυνση της καλλιτεχνικής βιοποικιλότητας (ιδιαίτερα όσον αφορά σε ειδικές κατηγορίες πολιτών: γυναίκες, ΑΜΕΑ, έφηβοι, μειονότητες) και μεγάλη διάχυση στην κοινωνία.
Οι διευθύνσεις Πολιτισμού των Περιφερειών μπορούν να παίξουν έναν κρίσιμο ρόλο στην αποκέντρωση και στο σχεδιασμό διαφοροποιημένων στρατηγικών στον πολιτισμό.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί να παίξει κρίσιμο ρόλο στη λειτουργία των ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ που με κάποιες λίγες συνενώσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως κυψέλες καλλιτεχνικής δημιουργίας, εκπαίδευσης και επιμόρφωσης για όλη την περιοχή (ένα καλό παράδειγμα είναι η Πάτρα). Σκοπός ενός ΔΗΠΕΘΕ, δεν είναι η παραγωγή δύο θεατρικών παραστάσεων το χρόνο, αλλά η ανάπτυξη εκείνων των πρακτικών που διαχέουν τον πολιτισμό στην τοπική κοινωνία με πολλές και διαφορετικές δράσεις, που σχετίζονται με τις ιδιαιτερότητες της τοπικής κοινωνίας και που μπορούν να δημιουργήσουν ανάπτυξη.
Για το ελεύθερο θέατρο: υπάρχουν πολλοί τρόποι υποστήριξης του όταν ο σχεδιασμός έχει άξονες: την επιμόρφωση, την κινητικότητα, την ανάπτυξη και τη δημιουργία δικτύων.
· Η διεύθυνση θεάτρου του αρμόδιου Υπουργείου μπορεί να δημιουργήσει ένα σχήμα μεντόρων για νέους καλλιτέχνες σε θέματα θεατρικής παραγωγής, τεχνικά θέματα, θέματα περιοδειών, επικοινωνίας με το εξωτερικό κοκ.
· Η αποτελεσματική λειτουργία του Ελληνικού Γραφείου του προγράμματος Creative Europe στο Υπουργείο ως συνεργάτης και σύμβουλος στις ομάδες που θέλουν να συμμετάσχουν σε Ευρωπαϊκά προγράμματα. Με έναν ανάλογο τρόπο το Υπουργείο μπορεί να διευκολύνει τις θεατρικές ομάδες που θέλουν να συμμετάσχουν σε ΕΣΠΑ (και δεν έχουν τους πόρους για να φτιάξουν το φάκελό τους) με προσφορά τεχνογνωσίας.
· Οι επιχορηγήσεις του ελεύθερου θεάτρου – που συχνά εξυπηρέτησαν πελατειακές σχέσεις στο παρελθόν – είναι ώρα να ανταποκριθούν σε νέες συνθήκες. Οι επιχορηγήσεις ενισχύουν κατ’ αρχήν τις παραστάσεις που έχουν παραχθεί και όχι τις προθέσεις των δημιουργών.
Προτείνω να δημιουργηθούν κατηγορίες επιχορηγήσεων, που να ενθαρρύνουν νέες πρακτικές που επιμορφώνουν και ενδυναμώνουν την καλλιτεχνική παραγωγή.
– Πρόχειρα θα έλεγα για σχήματα οικονομικής ενίσχυσης ορισμένου χρόνου (τριετή, πενταετή) με συγκεκριμένο περιεχόμενο ιδιαίτερα όταν απευθύνονται σε καινοτόμα σχέδια (projects). Σχήματα που ενθαρρύνουν την ανάπτυξη του παιδικού θεάτρου με βάση το περιεχόμενο της σχολικής ύλης, ή τη διασύνδεση του παιδικού θεάτρου και της δημόσιας τηλεόρασης με στοχευμένες δράσεις. Σχήματα αρχιτεκτονικής παρέμβασης στα μικρά θέατρα (σε συνεργασία με τις Σχολές Αρχιτεκτόνων). Σχήματα ενισχύσεων σε θέατρα που προσφέρουν θέσεις εκπαιδευομένων καλλιτεχνών (trainees). Η διάθεση θεατρικού χώρου σε πολλές διαφορετικές ομάδες (το ΕΜΚΕΘΙ είχε ξεκινήσει τη διαμόρφωση του σινεμά Αλφαβίλ γι αυτό το σκοπό).
– Άμεση ανακούφιση στο πρώην επιχορηγούμενο θέατρο και μάλιστα στις μικρές ομάδες θα έδινε η κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος στις Αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες και η κατάργηση του ΦΠΑ 6% (με συγκεκριμένα εισοδηματικά κριτήρια).
– Παροχή κινήτρων για αποκέντρωση και κινητικότητα των θεατρικών ομάδων.
– Απαιτείται διαρκής και επίμονη στήριξη της νεοελληνικής δραματουργίας. Αν δει κανείς τη λίστα των βραβευθέντων με το Κρατικό Βραβείο θεατρικού έργου τα τελευταία χρόνια – εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων – θα «δυσκολευτεί» να φτιάξει τη γραμματολογία του νεοελληνικού έργου! Επιτροπές αξιόπιστες και με τεκμηριωμένες κρίσεις!!! Γίνεται; Για την Αριστερά πιστεύω, ναι.
– Μια άλλη πρόκληση είναι να γίνει ορατή η νεοελληνική –διαρκώς ανανεωνόμενη – σχέση του Νεώτερου Ελληνικού θεάτρου με το Αρχαίο Δράμα. Θα μπορούσαμε – λέω τώρα- να έχουμε το δικό μας Stratford – upon – Avon στην Ελευσίνα.
– Υποστηρίζω απόλυτα το άνοιγμα των Αρχαιολογικών χώρων της χώρας στις σύγχρονες Παραστατικές Τέχνες και πιστεύω ότι αυτό θα δημιουργήσει ένα κύμα εκπληκτικών και απροσδόκητων οσμώσεων ανάμεσα στα δύο πεδία. (Εδώ υπάρχει και ισχυρό παιδαγωγικό πεδίο έρευνας)
– Το Φεστιβάλ Αθηνών είναι καιρός να είναι μια οργανική μονάδα του δικτύου των Ευρωπαϊκών Φεστιβάλ με στόχο την εξωστρέφεια της Ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής στις Παραστατικές Τέχνες.
Καινούρια δυναμική αποκτά το θέμα της καλλιτεχνικής παιδείας με τη συνένωση του Πολιτισμού και της Παιδείας σε ένα Υπουργείο.
Πιστεύω βαθιά ότι ο πολιτισμός και δημοκρατία συνδέονται με εκατομμύρια νευρώνες και η διαφύλαξη των συνάψεων είναι κρίσιμης σημασίας.
Σκηνοθέτης
Δίδαξε επί χρόνια στο Τμήμα Θεάτρου του Α.Π.Θ
