Ποια είναι η [Κέντρο]Αριστερά σήμερα;

Παρουσίαση έρευνας του Ινστιτούτου Πολιτικών ΕΝΑ

Τα στοιχεία αλλά και τα συμπεράσματα από την έρευνα ανίχνευσης στάσεων και αντιλήψεων για το αριστερό ημισφαίριο στην ελληνική κοινωνία που διεξήγαγε το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ σε συνεργασία με την Prorata παρουσιάστηκαν την περασμένη βδομάδα. Την ευθύνη της παρουσίασης των ευρημάτων είχε ο Κώστας Ελευθερίου, συντονιστής του Κύκλου Πολιτικής Ανάλυσης ΕΝΑ και επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του ΔΠΘ. Σκέψεις πάνω σε αυτά ανέπτυξαν οι Γιώργος Κατσαμπέκης, πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, Φανή Κουντούρη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου και ο Άγγελος Σεριάτος, επικεφαλής ερευνών Prorata, υποψήφιος διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης. Τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος Αναστασία Γιάμαλη. Παρουσιάζουμε σήμερα επιλεγμένα αποσπάσματα των τοποθετήσεων, καθώς ολόκληρη τη συζήτηση μπορείτε να βρείτε στο κανάλι του Ινστιτούτου στο youtube (www.youtube.com/watch?v=aGur1rYmc0g)

Επιλογή – επιμέλεια: Ιωάννα Δρόσου

Κώστας Ελευθερίου: Το αριστερό αποτύπωμα δεν έχει εξαφανιστεί

Γραμμή εκκίνησης της έρευνας ήταν το ερώτημα «αν υπάρχει συντηρητικοποίηση στην ελληνική κοινωνία. Και αν επομένως η υποχώρηση της αριστεράς είναι αποτέλεσμα μιας δεξιάς στροφής που υπάρχει στην κοινωνία;». Το αποτέλεσμα μας εξέπληξε. Σε πολλά επίπεδα φαίνεται ότι το αριστερό αποτύπωμα στην ελληνική κοινή γνώμη δεν έχει εξαφανιστεί και δεν επαληθεύεται μια υπόθεση συντηρητικοποίησης. Αντιθέτως, βλέπουμε ότι κάποιες πλευρές της αριστερής πολιτικής φαίνεται ότι ακόμα έχουν ένα πάτημα στην ελληνική κοινή γνώμη. Το μεγάλο εμπόδιο για να τροφοδοτήσουν αυτές οι πολιτικές μια πολιτική απάντηση είναι ο κατακερματισμός των κομμάτων που εκφράζουν αυτό τον χώρο, ξεκινώντας από τα αριστερά του κέντρου και πηγαίνοντας μέχρι τον αριστερό πόλο του κομματικού ανταγωνισμού.

Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι υπάρχει ένα κεντροαριστερό-αριστερό ακροατήριο στο 32%, το οποίο έχει μια σχετική συνοχή και διαφοροποιείται από τα άλλα ακροατήρια. Ενδεικτικά, «η κοινωνία είναι διαιρεμένη σε κοινωνικές τάξεις, οι οποίες έχουν αντικρουόμενα συμφέροντα» (78%) και «το μεγαλύτερο πρόβλημα για την πρόοδο της κοινωνίας μας είναι το γεγονός ότι οι λίγοι εκμεταλλεύονται τους πολλούς» (72%) είναι δύο ιδέες με μεγάλη διείσδυση στον γενικό πληθυσμό. Ορισμένα από τα ευρήματα που προκάλεσαν έκπληξη ήταν ότι δεν ταυτίζεται απαραίτητα η ελληνικής ταυτότητας με την ταυτότητα του χριστιανού ορθόδοξου (76%) και το αίτημα για διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας (72%), τα οποία δείχνουν μια ιδιόμορφη εκκοσμίκευση την οποία θα πρέπει να λάβουμε υπόψη.

Στην ερώτηση «αν μπορούν ή δεν μπορούν να εφαρμοστούν οι ιδέες της Αριστεράς στις μέρες μας» το 47% λέει όχι, το 31% ότι κάποιες μπορούν να εφαρμοστούν χωρίς ρήξεις, πρόκειται για μια πιο ρεφορμιστική προσέγγιση και το 20% συγκαταλέγεται σε μια πιο ταξική προσέγγιση καθώς θεωρεί ότι μπορεί να εφαρμοστούν με ρήξεις. Στο ερώτημα «τι είναι οι επαναστάσεις;», ένα 19% απάντησε ότι είναι «ο μόνος τρόπος να αλλάξουν ριζικά οι σύγχρονες κοινωνίες». Ασχέτως της εφαρμοσιμότητάς του είναι ένα εύρημα που δείχνει ότι κάτι συμβαίνει.

Από εκεί και πέρα, αποτυπώθηκε σε αρκετές ερωτήσεις η απογοήτευση των κομμάτων της Αριστεράς και Κεντροαριστεράς από την κοινωνική του βάση. Χαρακτηριστικά, όσον αφορά τα γεγονότα που επέδρασσαν στον τρόπο που βλέπουν οι συμμετέχοντες στην έρευνα τα πολιτικά πράγματα: στο 42% είναι υπογραφή του πρώτου μνημονίου, που σηματοδοτεί και την κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ και την αλλαγή του πολιτικού συσχετισμού με τον εκλογικό σεισμό του 2012. Το 34% αναφέρθηκε στην υπογραφή του τρίτου μνημονίου από τον ΣΥΡΙΖΑ και ταυτόχρονα στο δημοψήφισμα. Το 26% έβαλε τη Μεταπολίτευση. Όταν ειδικότερα εστιάσαμε στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ αναδείχθηκε ότι σημείο τομής είναι το τρίτο μνημόνιο και εξηγεί σε πολύ μεγάλο βαθμό πώς άλλαξαν διάφορα δεδομένα στον κομματικό ανταγωνισμό. Και αυτό είναι που πρέπει να συζητήσουμε.

Το συμπέρασμα που μπορούμε να εξάγουμε είναι ότι υπάρχει το πλαίσιο αναφοράς στο οποίο μπορεί να δουλευτεί μια αριστερή πρόταση, υπάρχουν δηλαδή κάποιοι υποδοχείς. Το ζήτημα είναι πώς οι δυνάμεις αυτές που προσπαθούν να εκφράσουν αυτό τον χώρο, θα τον πολιτικοποιήσουν. Προϋπόθεση όλων είναι να υπάρχει πολιτικό υποκείμενο, το οποίο προς το παρόν δεν υφίσταται.

Γιώργος Κατσαμπέκης: Η Κεντροαριστερά έχει μεταρρυθμιστικό έλλειμμα

Όταν κοιτάμε στα ερευνητικά δεδομένα υπάρχει ένα στοιχείο αυθαιρεσίας, είναι μια δική μας ερμηνεία τι κατηγοριοποιούμε στην Αριστερά και την Κεντροαριστερά. Τα πράγματα είναι κάπως πιο περίπλοκα όταν κοιτάμε την κοινωνία. Και εγώ σήμερα θα προσπαθήσω να δώσω μια ερμηνεία για το τι συνέβη και φτάσαμε στη σημερινή δυσπραγία της ευρύτερης Αριστεράς.  

Ο ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε στην κυβέρνηση το 2015 στην κορύφωση μιας βαθιά κρίσης εκπροσώπησης. Για να βρεθεί σε αυτή τη θέση είχε προηγηθεί μια μακρά διεργασία σύμπτυξης πολιτικών και κοινωνικών συμμαχιών, όπως και η διαμόρφωση ενός εναλλακτικού αφηγήματος. Ο ΣΥΡΙΖΑ διαμόρφωνε ένα αφήγημα που τον έθετε στον αντίποδα της συναίνεσης που είχε διαμορφωθεί μεταξύ εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ και μεταρρυθμιστικής ΝΔ. Ο ΣΥΡΙΖΑ πρόβαλλε ήδη ως εναλλακτική σε αυτό πριν από την κρίση.

Εν τέλει, ένα από τα πολλά που έκανε, το προφανές είναι ότι προκάλεσε μια βαθιά ασυμφωνία μεταξύ ασκούμενης πολιτικής και του γενικότερου αφηγήματος που μας είχε φέρει μέχρι εκεί: αυξημένες προσδοκίες από τη μια, νέο μνημόνιο από την άλλη. Το πρόβλημα είναι ότι το κόμμα κατά την κυβερνητική του θητεία, αλλά και έπειτα, δεν κατέβαλε μια συντεταγμένη και συνεπή προσπάθεια διαμόρφωσης ενός νέου αφηγήματος, το οποίο να ενσωματώνει την επιλογή της εφαρμογής του τρίτου μνημονίου σε ένα συνεκτικό αφήγημα, σε ένα πολιτικό σχέδιο με συγκεκριμένες προγραμματικές αιχμές για τη μέση και τη μακρά διάρκεια. Έλειπε μια συνεκτική πλαισίωση, ένα αφήγημα με αρχή, διάρκεια και μέλλον. Ένα ευδιάκριτο όραμα. Πάνω στην αμφισημία δύσκολα επιτυγχάνεται μια οποιαδήποτε σταθεροποίηση. Επιπλέον, υπήρχε μια εμμονή σε τακτικές κινήσεις.

Επειδή έλειπαν τα θετικά προτάγματα, ο ΣΥΡΙΖΑ αδυνατούσε και ακόμα αδυνατεί να αποκτήσει την ιδιοκτησία συγκεκριμένων προνομιακών θεμάτων. Βλέπουμε στην έρευνα που παρουσιάζουμε σήμερα ότι οι προϋποθέσεις σε κοινωνικό επίπεδο υπάρχουν. Το αποτέλεσμα ήταν ένας διαρκής ετεροπροσδιορισμός. Δεν υπάρχει δημιουργία γεγονότων, αλλά μόνο αντίδραση σε πρωτοβουλίες του πολιτικού αντιπάλου. Ανάμεσα στα πολλά παραδείγματα είναι και η δυσεξήγητη προσπάθεια του ΣΥΡΙΖΑ να οικειοποιηθεί το θέμα της αριστείας.

Ένα στοιχείο της έρευνας που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι καταγράφονται πλειοψηφικά αιτήματα για μεγάλες αλλαγές σε μια σειρά τομέων, όπως η εκπαίδευση. Από τη μία αναδεικνύεται ξεκάθαρα ένα πεδίο προνομιακής απεύθυνσης για την ευρύτερη Κεντροαριστερά, από την άλλη αναδεικνύεται και το έλλειμμά της. Οι ανάγκες για έναν παρεμβατικό ρόλο του κράτους πάνε χέρι χέρι με την αίσθηση ότι υπάρχουν ανάγκες για μεταρρυθμίσεις. Η Κεντροαριστερά παρουσιάζεται να έχει μεταρρυθμιστικό έλλειμμα. Αυτό δίνει την αίσθηση μιας συντηρητικής τάσης. Και έρχεται ο αντίπαλος να οικειοποιηθεί ακόμα και την έννοια της προόδου.

Όσο λοιπόν δεν υπάρχει μια προοδευτική οικειοποιήση των ανησυχιών για το ρόλο του κράτους σε μια σειρά τομέων, όσο επιτρέπεται ο κατακερματισμός και η προγραμματική δυστοκία στα αριστερά του Κέντρου, τόσο θα αυξάνονται και οι πιθανότητες να παγιώνονται άλλες μεταρρυθμιστικές ατζέντες, οι οποίες όσο εδραιώνονται διαβρώνουν και νόρμες. Και τότε μπορεί και να δούμε τη συντηρητικοποίηση της κοινωνίας, για την οποία μιλάμε, αλλά ακόμα δεν έχει έρθει.

Φανή Κουντούρη:  Χάθηκε η μάχη της ατζέντας

Συζητάμε συχνά για το τέλος της Αριστεράς. Η εκλογική υποχώρηση έχει ερμηνευτεί πολλές φορές ως μια έκφραση της κρίσης της σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής ατζέντας και ως μια αδυναμία της αριστεράς να εκφράσει κάποια πολιτικά αιτούμενα απέναντι στην κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού. Η εκλογική υποχώρηση είναι υπαρκτή. Το 2013, 13 χώρες στην ΕΕ είχαν αριστερές ή κεντροαριστερές κυβερνήσεις. Δέκα χρόνια μετά, το 2023 υπάρχουν μόνο 6 και το μέλλον με τις ευρωεκλογές είναι ακόμα πιο δυσθεώρητο για την Κεντροαριστερά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τι μας λέει η έρευνα;

Οι δυνητικοί ψηφοφόροι της ΝΔ φαίνεται να έχουν ένα πολύ συνεκτικό προφίλ. Αυτοτοποθετείται ως κεντροδεξιό, κεντρώο και φιλελεύθερο. Ένα 11% των ψηφοφόρων της ΝΔ μόνο δηλώνει ότι ταυτίζεται με τον όρο δεξιός και ένα 6% με τον όρο συντηρητικός. Άρα έχουμε έναν περισσότερο κεντρόστροφο τμήμα των ψηφοφόρων της Δεξιάς. Οι ψηφοφόροι της ΝΔ διαφοροποιούνται και στις ερωτήσεις για την ύπαρξη κοινωνικών τάξεων, την εκμετάλλευση από τους πολλούς, τον περιορισμό της Δημοκρατίας, κ.λπ. Ένα άλλο χαρακτηριστικό των ψηφοφόρων της ΝΔ είναι ότι διατηρούν ένα αυστηρά αντιαριστερό επιχείρημα.

Ο ΣΥΡΙΖΑ φαίνεται να συγκροτεί ένα πιο πολυσυλλεκτικό προφίλ, αισθάνεται περισσότερο κεντροαριστερό (49%), είναι πιο πολιτισμικά φιλελεύθερο, πιο ανοιχτό σε μετανάστες και πρόσφυγες, σε μεταρρυθμίσεις όπως ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους. Είναι ένα κόμμα κρατικά προσανατολισμένο στη διαχείριση συλλογικών αγαθών. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι η αντιδεξιά λογική που υπήρξε ισχυρό ταυτοτικό στοιχείο κάποτε του ΠΑΣΟΚ είναι προτεραιότητα για τους ψηφοφόρους του ΣΥΡΙΖΑ μόνο σε ποσοστό 39%.

Το ΠΑΣΟΚ είναι ένα ενδιάμεσο και κοινωνιολογικά και ιδεολογικοπολιτικά κόμμα. Οι δυνητικοί ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ κινούνται περισσότερο προς τα αριστερά στα θέματα του κοινωνικού κράτους, ενώ φαίνονται διχασμένοι στα θέματα μετανάστευσης ή πολιτισμικού φιλελευθερισμού. Οι προτεραιότητες των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ είναι περισσότερο σοσιαλδημοκρατικές και κρατικιστικές.

Η Νέα Αριστερά φαίνεται ιδεολογικά και πολιτικά μια πιο αριστερή εκδοχή του ΣΥΡΙΖΑ. Δεν προκύπτει ως αντισυστημική αριστερή δύναμη ρήξης, αυτό το στοιχείο παραμένει στους ψηφοφόρους του ΚΚΕ. Οι περισσότερες απαντήσεις των δυνητικών ψηφοφόρων της Νέας Αριστεράς είναι στο 57% στην Αριστερά, 37% στην Κεντροαριστερά, 27% στην Οικολογία, και έχουν υψηλά ποσοστά στις έννοιες προοδευτικός, φεμινιστής και αντικαπιταλιστής.

Το δυνητικό εκλογικό σώμα του ΚΚΕ έχει έμφαση στον κομμουνισμό. Έχει αποκρυσταλλωμένο αριστερό προφίλ. Είναι ένα κόμμα μετριοπαθώς πολιτισμικά φιλελεύθερο. Διχασμένο σε θέματα μετανάστευσης και κλιματικής αλλαγής. Παραμένει ένα κόμμα της ρήξης.

Από την έρευνα προκύπτει ότι υπάρχει ο κοινωνικός χώρος, οι ιδέες της κρατικής παρεμβατικότητας, του πολιτισμικού φιλελευθερισμού, των κεντρώων λογικών, υπάρχει η ανάγκη ανασύνθεσης που θα εκφράσει την κοινωνική δυναμική ή κοινωνική δυσαρέσκεια, τους πολιτικά άστεγους. Υπάρχει ένα ερώτημα εδώ. Τι λείπει και δεν μπορεί να εκφραστεί αυτός ο χώρος εκλογικά; Είναι ένα θέμα ηγεσίας; Δεν θεωρώ ότι είναι δυνατό επιχείρημα, διότι στον ΣΥΡΙΖΑ υπήρχε ηγεσία. Είναι ο κατακερματισμός; Δεν ξέρω αν αυτός ο χώρος ήταν ποτέ ιδιαίτερα πολιτικά συμπαγής. Η αίσθησή μου είναι ότι η Αριστερά δεν μπόρεσε να παράξει πολιτική ατζέντα, έγινε φορέας υποδοχής μιας ατζέντας. Συνολικά τα κόμματα της αντιπολίτευσης τοποθετούνται στη δημόσια σφαίρα με τρόπο που να ακολουθούν την ατζέντα είτε της επικαιρότητας είτε που θέτει το κόμμα της ΝΔ που βρίσκεται στην εξουσία, Υπάρχει μια αμηχανία να τεθούν θέματα, να διαμορφωθεί το γήπεδο μέσα στο οποίο παίζεται η πολιτική. Να παραχθεί η ατζέντα και οι πολιτικές στη βάση των οποίων θα ευθυγραμμιστούν οι ψηφοφόροι, θα δώσουν κατευθύνσεις στους κομματικούς οργανισμούς και θα επιτρέψουν τις ταυτίσεις. Εκεί που χάθηκε η μάχη και κυρίως στη διάρκεια της αντιπολίτευσης είναι στη διαμόρφωση της ατζέντας. Υπήρξε μια σημαντική προγραμματική υποχώρηση αλλά δεν προτάθηκε μια συγκροτημένη ατζέντα η οποία να μπορεί να απηχεί τα ρεύματα και τις συζητήσεις. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι πώς θα μπορέσει να ανακτήσει η Αριστερά και η Κεντροαριστερά την αυτονομία της με προγραμματικούς όρους.

Άγγελος Σεριάτος: Κώδωνας κινδύνου για το δυναμικό υπερσυντηρητικών ιδεών

Από την έρευνα προκύπτει με σαφήνεια ένα σημαντικό απόθεμα αριστερόστροφων ιδεών, το οποίο πολιτικά δεν βρίσκει έκφραση, δεν μπορεί να αξιοποιηθεί. Αυτό δείχνει την πολιτική ανεπάρκεια υπαρχόντων σχηματισμών του μη δεξιού χώρου αλλά και τον κατακερματισμό του, οδηγώντας σε αδυναμία πολιτικής εκπροσώπησης. Σημαντική μερίδα της ελληνικής κοινωνίας συμμερίζεται πολιτικές οι οποίες στον πυρήνα τους είναι αριστερές. Και τις θεωρεί, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, εφαρμόσιμες. Σημαντική μερίδα της κοινωνίας φαίνεται ότι χρησιμοποιεί εργαλεία τα οποία αναλύουν την πραγματικότητα με μία μαρξίζουσα ή μαρξιστική προσέγγιση. Αντιλαμβάνεται ουσιαστικά ότι οι λίγοι εκμεταλλεύονται τους πολλούς. Ακόμα, η κοινή γνώμη, με εξαίρεση τους ψηφοφόρους της ΝΔ, δείχνει να προτιμά την κεντρικά σχεδιασμένη μέριμνα της οικονομικής ζωής. Και εδώ η Αριστερά, ο μη δεξιός χώρος, φαίνεται σαν να μην πιστεύει στις ιδέες της, σαν να προσπαθεί να ψελλίσει κάτι διαφορετικό την ίδια στιγμή που ο δεξιός χώρος, ο βασικός της ανταγωνιστής, καθαρά και ξάστερα λέει αυτό που επιδιώκει, έχει αυτοπεποίθηση στις ιδέες του.

Μοιάζει σαν να μην μπορεί να φανταστεί, παρά το σχετικό απόθεμα, αυτός ο χώρος πώς μπορεί να διευρύνει την περίμετρο του εφικτού. Να έρθει σε τριβή με αυτά τα όρια, παράγοντας πολιτική. Δεν υπάρχει όμως μόνο απόθεμα αριστερών ιδεών, αλλά και ένα εκκρεμές ριζοσπαστισμού που θα μπορούσε να αναδείξει και την ακροδεξιά, και μάλιστα πολύ σύντομα. Τα δημοσκοπικά ευρήματα δείχνουν μία τέτοια κατεύθυνση. Υπάρχει ένα ελλοχεύον απόθεμα υπερσυντηρητικών ιδεών το οποίο πλέον δείχνει ότι μπορεί να βρει πολιτική έκφραση και να οικοδομήσει σχέσεις εκπροσώπησης, με ακροδεξιά κόμματα αυτή τη φορά. Ένα τέτοιο εύρημα είναι στην πίστη ότι οι διαδηλώσεις μπορεί να επιτύχουν τους σκοπούς τους, θέση στην οποία συνήθως εντοπίζαμε ψηφοφόρους του μη δεξιού χώρου, ενώ τώρα συγκαταλέγονται και πολίτες οι οποίοι δυνητικά θα ψήφιζαν ένα ακροδεξιό κόμμα.  

Η έρευνα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το ελλοχεύον δυναμικό υπερσυντηρητικών ιδεών στην ελληνική κοινωνία. Αρκεί να πούμε ότι δεν είναι μόνο οι ψηφοφόροι της άκρας δεξιάς που διατηρούν αντιμεταναστευτικές στάσεις. Παρόμοια στάση διατηρεί το 1/4 των εκλογέων του ΣΥΡΙΖΑ, το 1/3 του ΚΚΕ και τέσσερεις στους δέκα ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ. Αποκαλύπτεται και η παντελής αδυναμία των σχηματισμών που τοποθετούνται στα αριστερά και την κεντροαριστερά να παράξουν όχι μόνο μια αφήγηση αλλά εναλλακτικές στην πραγματικότητα των πολέμων, του εκδημοκρατισμού της ΕΕ, στο να σκεφτούν με φαντασία βιώσιμες λύσεις, ρεαλιστικές που θα πείθουν ότι χωρίς αστερίσκους μπορούμε όλες και όλοι να ζήσουμε αρμονικά στη βάση των δημοκρατικών κατακτήσεων. Επιχειρώντας να ποσοτικοποιήσω το ακροδεξιό απόθεμα, θα έλεγα πως αυτές αγκαλιάζουν και έχουν αυξηθεί σαφώς σε έναν στενό πυρήνα του 20-25% της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο διαμοιράζεται μεταξύ της ακροδεξιάς και σε ένα βαθμό της ΝΔ. Το νέο στοιχείο είναι ότι εξαπλώνεται σε ανθρώπους που θεωρούν εαυτούς ότι είναι κομμάτι του κέντρου, αποκαλύπτοντας την κανονικοποίηση ορισμένων όψεων της ακροδεξιάς, θεωρώντας ότι αυτές οι απόψεις αποτελούν το πολιτικό κέντρο.

Συνυπάρχουν, επομένως, σήμερα τρεις διακριτές πολιτικές φυλές. Υπάρχει μία σαφής αριστερόστροφων αντιλήψεων σε οικονομικά και κοινωνικά -με ορισμένες εξαιρέσεις- ζητήματα που επιθυμεί στον έναν ή τον άλλο βαθμό τη ρήξη με την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Που επιθυμεί την αλλαγή σε αριστερή κατεύθυνση. Εκεί συναντά κανείς ανθρώπους του ΜέΡΑ25, του ΚΚΕ, της Νέας Αριστεράς, σε σημαντικό βαθμό και του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και με αστερίσκους της Πλεύσης Ελευθερίας. Ένας άλλος χώρος ο πιο ομοιογενής αυτή τη στιγμή ως προς το απόθεμα που έχει, περιλαμβάνει την Ελληνική Λύση, τους Σπαρτιάτες και τη Νίκη. Η διακριτή τρίτη πολιτική φυλή φτιάχνει τον mainstream χώρο, έναν χώρο μιας νέας κανονικότητας υπό το ηγεμονεύον σχέδιο της κεντροδεξιάς κυβέρνησης και σε αυτό το χώρο σωρεύονται κυρίως οι ψηφοφόροι της ΝΔ και ένα κομμάτι ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ, σε ορισμένα ζητήματα. Είναι πολίτες που μοιάζουν παραιτημένοι από την προοπτική της αλλαγής, που επιζητούν τη σταθερότητα, (ενδεχομένως ο ταραχώδης κύκλος επάλληλων κρίσεων επί μια δεκαετία να έχει κουράσει μια μερίδα ψηφοφόρων). Η κοινή γνώμη θεωρεί ότι το εγγύτερο προς τη ΝΔ κόμμα είναι το ΠΑΣΟΚ και το αντίστροφο και αυτό δεν είναι τυχαίο.