Η πορεία του ΠΑΣΟΚ στη διάρκεια των 50 χρόνων από τη Μεταπολίτευση και την ίδρυσή του, μπορεί να διαβαστεί σε τρεις διακριτές περιόδους, που όχι τυχαία συμπίπτουν με μια περιοδολόγηση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Το στοιχείο αυτό αποτυπώνει αφενός την κεντρικότητα του συγκεκριμένου κομματικού σχηματισμού στην ελληνική κοινωνία, αφετέρου πρέπει να διαβάζεται σε συνδυασμό, με τις διεθνοπολιτικές εξελίξεις και την κίνηση της παγκόσμιας οικονομίας, σε μια διαδικασία διεθνούς ενσωμάτωσης – εσωτερίκευσης, με τη σχετική αυτονομία του πολιτικού υποκειμένου. Η 1η περίοδος 1974-1989, κινείται αριστερόστροφα, σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου και κρίσης του μεταπολεμικού μοντέλου ανάπτυξης. Η 2η περίοδος 1989-2009, δεξιόστροφα, ιδίως από το 1996 και μετά, σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης και ανόδου του χρηματιστικού-αποεδαφοποιημένου καπιταλισμού. Η 3η περίοδος 2010-σήμερα, σε συνθήκες «πολυκρίσεων», ψηφιακής μετάβασης και πολυκεντρικού κόσμου.
Η διαδρομή
Το ΠΑΣΟΚ το γέννησε η ιστορία, οι διαιρετικές τομές του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, οι αδικαίωτοι αγώνες του ελληνικού λαού από τη δεκαετία του ’30 και μετά. Αυτοί παρήγαγαν μια ιστορική «πρόσοδο» που μορφοποιήθηκε σε πολιτικό κίνημα από τον Ανδρέα Παπανδρέου τη δεκαετία του ’70, στις δεδομένες διεθνοπολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Αποτυπώνει με ηγεμονικό τρόπο το πνεύμα της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, τους κινητοποιητικούς μύθους – με τη θετική έννοια – της στιγμής της Μεταπολίτευσης. Το εθνικό με την Κύπρο, το δημοκρατικό με το Πολυτεχνείο, την έντονη διάσταση του κοινωνικού στοιχείου, δεδομένης της ανόδου των κοινωνικών αγώνων εκείνη την περίοδο, όπως δηλώνει ο όρος «σοσιαλιστικό» στον τίτλο του κόμματος στην ενότητά τους ιδεολογικο-πολιτικά συναρθρωμένα, σ’ ένα μαζικό οργανωμένο κόμμα που αποτελούσε θεσμική καινοτομία, αλλά και κοινωνική κίνηση της εποχής. Πολιτική έκφραση της ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας, της τάσης εκδημοκρατισμού και κοινωνικού- ταξικού κυρίως αλλά και έμφυλου- εξισωτισμού. Η κοινωνική συμμαχία κατανοείται σε ισότιμη, σχεσιακή, παρατακτική βάση. Εργάτες, αγρότες, μικρομεσαίοι, σε συνθήκες βιομηχανικής συσσώρευσης (1959-1979), αλλά και διάσπαρτης, ανθεκτικής μικρο-ϊδιοκτητικής κοινωνικής δομής. Ένας πολυσυλλεκτισμός, ταξικού χαρακτήρα. Με έντονη εθνικο-ανεξαρτησιακή/ αδέσμευτη γραμμή, σοσιαλιστικής μετάβασης και αυτοδιαχειριστικής προοπτικής.
Η ηγεμονική Εθνική Λαϊκή Ενότητα, η οποία καταναλώθηκε τη δεκαετία του ’80. Κρίσιμη διάσταση, που έκρινε σε μεγάλο βαθμό την υπόθεση της Αλλαγής, ήταν αυτή της κρατικοποίησης του κόμματος. Κρίσιμη τόσο από την οπτική της εκπαίδευσης της κοινωνίας, διαμέσου του παραδείγματος που διαχύθηκε στο κοινωνικό σώμα, όσο και λόγω της διαμόρφωσης εκείνου του κρατικο-κομματικού στρώματος, που διαχειρίστηκε το παρεμβατικό-κοινωνικό κράτος και που απόκτησε υλικά συμφέροντα για την εδραίωση και αναπαραγωγή. Εκεί αρχίζουν να διαμορφώνονται και να σχηματοποιούνται σταδιακά οι μερίδες της γραφειοκρατίας, με όρους κρατικοποίησης, που θα συγκρουστούν στην συνέχεια για την κομματική ηγεσία. Στην πάλη ενάντια στην κρατικοποίηση του κόμματος με διάφορες μορφές θα επικεντρωθεί η μη ενοποιημένη αριστερή εσωκομματική αντιπολίτευση, είτε σε επίπεδο Κεντρικής Επιτροπής, είτε περιφερειακά ιδίως σε επίπεδο Νομαρχιακών Επιτροπών, υπερασπιζόμενη την αυτονομία απέναντι στην κρατικοποίηση. Η διαχείριση της εξουσίας αρχίζει να αντικαθιστά σταδιακά την γραμμή της μετάβασης. Η Αλλαγή αποκτά το ανώτατο στάδιο της που είναι η αναδιανομή, εξουσίας και εισοδήματος, με σημαντικές μεταρρυθμίσεις, εντός του καπιταλιστικού συστήματος.
Η περίοδος 1989-1995 ήταν η κρίσιμη μεταβατική περίοδος. Η αποκοπή από τα κινήματα (γραφειοκρατία), η κυριαρχία των σχέσεων νομιμοποίησης του κράτους (κρατικοποίηση του κόμματος), στοιχεία ήδη κυρίαρχα από τη δεκαετία του ’80, οδήγησαν στην απώλεια αυτονομίας του κόμματος και στην υφιστάμενη σχέση του απέναντι σε άλλους δρώντες, ιδίως ομίλους κεφαλαιοκρατικών συμφερόντων, με κυρίαρχη διάσταση το φαινόμενο της τηλεκρατίας. Τα στοιχεία αυτά καθόρισαν τα χαρακτηριστικά της συνέχειας από το 1996 και μετά, σ’ ένα δοσμένο διεθνοπολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο, ως μια εγχώρια εκδοχή της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας με όρους ιδεολογικο-πολιτικού μεταπρατισμού.
Η συνεχής αποδυνάμωση
Το μετά το 1996 ΠΑΣΟΚ διαθέτει κοινωνικές αναφορές στη συμμαχία μερίδων αστικής τάξης και τμημάτων της νέας μικροαστικής και ιδίως στο χώρο της εξασφαλισμένης μισθωτής εργασίας, της με όρους κοινωνικού εταιρισμού συνδικαλιστικής εργατικής αριστοκρατίας. Πρόκειται για έναν πολυσυλλεκτισμό υπό αστική ηγεμονία που θεσμοποιεί το «σύστημα καρτέλ», με έντονα τα στοιχεία της διαφθοράς (Siemens). Η εξέλιξη αυτή καταγράφεται στον εκλογικό χάρτη του κόμματος, όπου το ΠΑΣΟΚ αποδυναμώνεται σταθερά στη Βόρεια Ελλάδα, στις αγροτικές περιοχές και στα λαϊκά προάστια, ενώ ενισχύεται στις αστικές περιοχές της Αθήνας, σε συνθήκες διαρκούς απο-παραγωγικοποίησης της ελληνικής οικονομίας, ευελιξίας στις εργασιακές σχέσεις, αποκένωσης του κράτους σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση, όξυνσης του αθηνοκεντρικού μοντέλου ανάπτυξης. Παράλληλα κυοφορείται η ενδόρρηξη των μικρο-μεσαίων στρωμάτων, η διευρυμένη κοινωνική αναπαραγωγή των οποίων στηρίζεται κυρίως στον «απελευθερωμένο» τραπεζικό δανεισμό, προσθέτοντας στο υψηλό δημόσιο χρέος της χώρας με τις αλλαγές που έχουν ήδη συμβεί στις συνθήκες διαχείρισής του και το σταδιακά αυξανόμενο ιδιωτικό χρέος, που μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’90 ήταν πολύ περιορισμένο, σ’ ένα ολοένα και περισσότερο ανταγωνιστικό πλαίσιο, αυτό της ΟΝΕ.
Τα στοιχεία αυτά θα ενταθούν στα χρόνια 2004-2009, όπου το ΠΑΣΟΚ θα γίνει ακόμα πιο συγκεντρωτικό καταστατικά, ο σοσιαλφιλελευθερισμός του σηματοδοτεί την υποχώρηση της κοινωνιοκεντρικής/ταξικής ατζέντας (η σύγκρουση για το άρθρο 16 του Συντάγματος), υπέρ ατομοκεντρικών θεωρήσεων και μετα-υλιστικών αξιών, σε συνδυασμό με τον μονοδιάστατα γεωπολιτικό Ατλαντισμό (χαρακτηριστική εκδοχή στη συγκυρία ήταν το Σχέδιο Ανάν στο Κυπριακό), σε αντίθεση με την παραδοσιακή ταυτότητα του χώρου, αλλά και την ανάδυση ενός πολυκεντρικού κόσμου. Η εσωκομματική πάλη θα λάβει δύο μορφές. Την πάλη για την ηγεσία ενός κρατικοποιημένου κόμματος. Και την πάλη «από τα κάτω» του διάχυτου ΠΑΣΟΚ που εκδηλώνεται στα κενά που αφήνει η «εκσυγχρονιστική» -σοσιαλφιλελεύθερη γραμμή. Κυοφορείται ουσιαστικά η κρίση των σχέσεων εκπροσώπησης που θα εκδηλωθεί πολύ εμφατικά στη μνημονιακή συγκυρία.
Το ΠΑΣΟΚ ως αποτέλεσμα αυτής της διαδρομής, στην πρώτη διαιρετική τομή του 21ου αιώνα, το μνημόνιο-αντιμνημόνιο, τοποθετείται στην πλευρά της εξουσίας-θέσης, του «συστήματος», λόγω ακριβώς της εξέλιξής του. Προετοίμασε ή συνέβαλε καθοριστικά με υλικούς και διανοητικούς όρους, τόσο στην πορεία για την εκδήλωση της κρίσης την 15ετία που προηγήθηκε της μνημονιακής υπαγωγής, όσο και για την επιλογή-εφαρμογή της μνημονιακής υπαγωγής (2010-2012). Ως επιστέγασμα επακολούθησε η έμπρακτη αμφισβήτηση της αντιδεξιάς γραμμής ακόμα και σε κυβερνητικό επίπεδο (2011-2014) και η εκλογική κατάρρευση (2012-2015). Το ΠΑΣΟΚ γίνεται ένα «μεταηγεμονικό» κόμμα, τροποποιώντας και το όνομά του.
Λόγω της ιδεολογικο-πολιτικής και οργανωτικής αδυναμίας του ΣΥΡΙΖΑ να εδραιωθεί ως ο βασικός αριστερός πόλος του κομματικού συστήματος, στοιχείο που θα οδηγήσει στην εκλογική του κατάρρευση (2023), θα διαμορφωθεί μια συνθήκη «καχεκτικής ισορροπίας» μεταξύ ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ, η οποία θα επιβεβαιωθεί στις ευρωεκλογές (2024).
Γήρανση και στασιμότητα
Ειδικά για το ΠΑΣΟΚ η εκλογική του γεωγραφία από το 2012 και μετά, έχει τα χαρακτηριστικά της γήρανσης και της στασιμότητας. Οι ψηφοφόροι του είναι κατά πλειοψηφία μεγάλης ηλικίας, με κουλτούρα συμμετοχής στις εκλογικές αναμετρήσεις και κάτοικοι κυρίως των ημιαστικών και μικρών αστικών κέντρων της περιφέρειας. Είναι αδύναμο σε όλη την Αττική και τον νομό Θεσσαλονίκης, τόσο στα αστικά και μεσο-αστικά στρώματα, όσο και στις μικροαστικές, λαϊκές-εργατικές περιοχές, σε συνθήκες καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας.
Η εσωκομματική συζήτηση για τη διεκδίκηση της κομματικής ηγεσίας, όπως εξελίσσεται έχει τα χαρακτηριστικά αφενός της συλλογικής αυτοδικαίωσης σε σχέση με τις επιλογές του κόμματος (ενιαίο γραφειοκρατικό αφήγημα), αφετέρου της αυτοαναφορικότητας των στελεχών. Τα κόμματα όμως αναμετρώνται με την ιστορία τους, τα πραγματικά ζητήματα και τα περιεχόμενα της πολιτικής. Και αυτό δεν αφορά μόνο το ΠΑΣΟΚ, αλλά όλα τα κόμματα που κινούνται ή αυτοκατανοούνται στο αριστερό-κεντροαριστερό φάσμα. Αυτό είναι το βασικό στοιχείο της κρίσης τους. Αλλά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο αφορά τα κόμματα της σοσιαλδημοκρατίας, της ριζοσπαστικής-ανανεωτικής αριστεράς και τη διαρκή εκλογική υποχώρησή τους, όπως καταγράφεται στις εκλογικές αναμετρήσεις των τελευταίων δύο και πλέον δεκαετιών. Εκεί κρίνονται από την ιστορία, τα περίφημα ραντεβού μαζί της και όχι από τα εφήμερα άγχη των στελεχών, τους καριερισμούς, την αυτοαναφορικότητα και την αυτοδικαίωση των γραφειοκρατιών τους που αποδείχθηκαν αδύναμες.
