Τρία ακριβώς χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, το «Ουκρανικό» βρίσκεται σε τροχιά επίλυσης. Αυτό μεταδίδουν μέσα ενημέρωσης, διπλωματικές αποστολές και αξιωματούχοι, αυτό διατυμπανίζει ο νέος πλανητάρχης που έχει βαλθεί να αποδείξει ότι μπορεί να επιβάλει παγκόσμια ειρήνη. Ή, μάλλον, τη δική του αντίληψη για την ειρήνη του ισχυρότερου, αφού δηλώνει πως μόνο οι ισχυροί δικαιούνται να αποφασίσουν τους όρους και τις προϋποθέσεις της. Αμερικανοί και Ρώσοι συναντήθηκαν στο Ριάντ για να λύσουν μεταξύ τους φιλικά το ζήτημα. Η Ουκρανία περίσσευε. Όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη.
Παράλληλοι μονόλογοι
Αν και αρκετοί Ρεπουμπλικανοί γερουσιαστές και διπλωμάτες προσπάθησαν να κρατήσουν αποστάσεις από την απολύτως εχθρική στάση της νέας ηγεσίας τους απέναντι στον ουκρανό πρόεδρο −που κατηγορείται πλέον ως υπαίτιος για την έναρξη του πολέμου− και την απαξίωση των ευρωπαίων ομολόγων του, κάνοντας λόγο για shuttle diplomacy (διπλωματικές επαφές σε στενό κύκλο με εναλλασσόμενες συμμετοχές), δεν έσωσαν τα προσχήματα. Έτσι, η ευρωπαϊκή διπλωματία υποχρεώθηκε να περιοριστεί σε εσωτερικές συζητήσεις, πρώτα μεταξύ υπουργών Εξωτερικών στο Μόναχο και κατόπιν σε επίπεδο ηγετών στην έκτακτη συνάντηση που συγκάλεσε ο γάλλος πρόεδρος Μακρόν στο Παρίσι, ενώ εξελισσόταν η αμερικανο-ρωσική προσέγγιση στο Ριάντ. Στις συναντήσεις επιβεβαιώθηκε μεν η διάθεση να αποτραπεί όποια ειρηνευτική διαδικασία δεν συμπεριλαμβάνει την ουκρανική πλευρά, δεν υπήρξε όμως ενιαία γραμμή ως προς την ουσία του προβλήματος. Τον τερματισμό, δηλαδή, του πολέμου. Οι απόψεις κυμαίνονταν από την αποστολή βοήθειας ύψους 6 δισ. ευρώ στην Ουκρανία με ορίζοντα αύξησης της στα 10 δισ. ευρώ, πρόταση που βρήκε αντίθετο τον Όρμπαν, σταθερό οπαδό της τραμπικής μεθόδου, μέχρι την επιλογή μιας ευρωπαϊκής προσωπικότητας ιδιαίτερου κύρους που θα αποτελούσε το διπλωματικό ειδικό διαπραγματευτή της ΕΕ απέναντι στη Ρωσία και της ΗΠΑ.
Στην πραγματικότητα, συγκρούεται η παραδοσιακή νατοϊκή γραμμή που επιμένει στην ανάγκη να κρατηθεί ζωντανή στρατιωτικά η Ουκρανία έστω και για μερικούς μήνες ώστε η οικονομική εξασθένιση της Ρωσίας να την εξαναγκάσει σε άμεση διαπραγμάτευση με τον Ζελένσκι και το ευρωπαϊκό μπλοκ, με την άποψη ότι ο Τραμπ θα επιβάλει την άμεση λήξη του πολέμου μέσω διμερούς συμφωνίας με τον Πούτιν και επομένως η Ευρώπη πρέπει να πάρει άμεσα ενεργές διπλωματικές πρωτοβουλίες αν δε θέλει να παραγκωνιστεί οριστικά από τη διαμόρφωση νέας τάξης πραγμάτων στην περιοχή. Ακόμα και έμμεση παραδοχή της αποτυχίας Ζελένσκι έπεσε στο τραπέζι, μέσω της φινλανδικής και κροατικής προσέγγισης, να αναζητηθεί μια βαρύνουσα προσωπικότητα στην Ουκρανία που θα μπορούσε να αναλάβει το διαπραγματευτικό βάρος αντί του προέδρου της χώρας. Εν ολίγοις και οι δύο συναντήσεις δεν κατέληξαν σε συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις.
Η ειρήνη της αγοράς…
Η αφόρητη πίεση που ασκείται από τον Τραμπ στον Ζελένσκι να υπογράψει «συνεκμετάλλευση» (στην ουσία εκχώρηση) του 50% του ορυκτού πλούτου της χώρας με αιχμή τις σπάνιες γαίες, ως επιστροφή αμερικανικής βοήθειας ύψους 500 δισ. δολαρίων σε ορυκτά και μεταλλεύματα, υποχρεώνει την Ευρώπη να αντιμετωπίσει κατάματα την πολιτική επιθετικού επεκτατισμού που ακολουθεί η νέα ηγεσία των ΗΠΑ σε ευρωπαϊκό έδαφος, στοχεύοντας στην απόκτηση όσο το δυνατόν περισσότερων αποθεμάτων ορυκτού πλούτου που θα ενισχύσει τον ανώτατο στόχο της, τον εμπορικό και οικονομικό πόλεμο με την Κίνα.
Για τον Τραμπ η υπόθεση της Ουκρανίας (όπως και της Γάζας) αποτελεί σημαντικό μεν περιφερειακό δε κεφάλαιο της βασικής του επιδίωξης, γι’ αυτό και αντιμετωπίζεται με την ωμότητα της νεο-αποικιακής πολιτικής. Σ’ αυτήν εντάσσεται η εμμονή για την κατοχή της Γροιλανδίας, η «φιλική διευθέτηση» με τη Ρωσία που δίνει πρόσβαση στους φυσικούς πόρους της Αρκτικής, η συγκυριότητα ουκρανικών εδαφών. Απέναντι σ’ αυτή την επιδίωξη η Ευρώπη παραμένει ακόμα χαρακτηριστικά νωθρή.
…χρειάζεται νέους υπηρέτες
Η διπλωματική και πολιτική περιθωριοποίηση της Ευρώπης δεν είναι βέβαια απότοκη της τραμπικής πολιτικής. Για δεκαετίες τόσο οι ευρωπαϊκές χώρες μεμονωμένα, όσο και η ΕΕ θεσμικά ακολούθησαν −ως μέλη του ΝΑΤΟ, αλλά και στις απευθείας σχέσεις τους με τις ΗΠΑ− μια ακραία ενδοτική λογική, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Εξυπηρέτησε πλήρως τα αμερικανικά γεωπολιτικά σχέδια, υπό το πρόσχημα της κοινής αμυντικής θωράκισης που −δήθεν− της προσέφερε ασφάλεια, χάνοντας την αξιοπιστία της απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο, με τραγικά αποτελέσματα. Διότι τώρα η αλλαγή πλεύσης στο Λευκό Οίκο στοχεύει πολλαπλώς και την Ευρώπη. Όχι μόνο η νέα πολιτική δασμών αφορά και στα ευρωπαϊκά προϊόντα, γεγονός που θα πλήξει κι άλλο την ευρωπαϊκή οικονομία, εφόσον οι εξαγωγές ήταν πολύ περισσότερες από τις εισαγωγές αμερικανικών προϊόντων, αλλά οι παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας θα βαρύνουν κι άλλο τα κόστη παραγωγής και διακίνησης αγαθών εντός της ΕΕ και των εμπορικών συναλλαγών της με τρίτες χώρες.
Όσον αφορά το ενιαίο αμυντικό δόγμα, ουδέποτε υπήρξε πιο διαιρεμένο. Η ΕΕ συνέβαλε στην είσοδο στο ΝΑΤΟ χωρών του ευρωπαϊκού Βορρά, παραδοσιακά αδιάφορων αν όχι εχθρικών απέναντι στη Συμμαχία, συμμετείχε ενεργά στο σχέδιο ένταξης της ίδιας της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, διαδικασία που άνοιξε τον ασκό του Αιόλου και έδωσε εξαιρετικό έρεισμα στον επεκτατισμό του Πούτιν. Κυρίως, όμως, πλειοδότησε στη λογική της πολεμικής σύγκρουσης για τρία χρόνια, καλλιεργώντας την ιδέα ότι θα μπορούσε ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων να συνεχίζεται επ’ αόριστον στο ουκρανικό έδαφος, αδιαφορώντας στην ουσία για την ίδια τη χώρα και τους ανθρώπους της. Οι ΗΠΑ του Τζο Μπάιντεν πολεμούσε τη Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν και η Ευρώπη φρόντιζε για τη συντήρηση της ανάφλεξης.
Και τώρα, τι;
Η Ευρώπη πληρώνει τώρα την επιλογή της. Οι Στάρμερ και Μακρόν θα επισκεφτούν διαδοχικά την Ουάσιγκτον αυτή την εβδομάδα, προσπαθώντας να παρουσιάσουν εναλλακτικά σχέδια για την ειρήνη στην Ουκρανία, σε μια καθόλου ευνοϊκή γι’ αυτούς συνθήκη. Ήδη ο Τραμπ συνόψισε τη στάση του ως προς τους ελάσσονες ευρωπαίους εταίρους. Η ασφάλεια τους αφορά τους ίδιους, η αγορά ακόμη περισσότερων εξοπλιστικών συστημάτων είναι μονόδρομος. ΗΠΑ και Ρωσία δεν αλληλοκατηγορούνται πλέον για τις επεκτατικές προθέσεις τους, η κάθε μία κάνει τη δουλειά της.
Ο βρετανός πρωθυπουργός δεν θα μπορέσει να θέσει θέμα εμπορικών σχέσεων ΗΠΑ – Βρετανίας, όπως επεδίωκε, ο γάλλος πρόεδρος πάλι πασχίζει να αποδείξει πως είναι κυρίαρχος του ενδοευρωπαϊκού παιχνιδιού. Άλλοι, όπως ο φινλανδός πρωθυπουργός Πέτερι, ονειρεύονται ακόμα στρατιωτική παρουσία στην Ουκρανία υπό την αιγίδα του ΟΟΣΑ.
Για τον αμερικανό πρόεδρο, η Ευρώπη έχει ενδιαφέρον στον βαθμό που η Μελόνι, ο Όρμπαν, το AfD και τα ανάλογα ακροδεξιά κόμματα μπορούν να αποτελέσουν καλούς αγωγούς των επιδιώξεων του. Υπέρ αυτών επεμβαίνει απροκάλυπτα –είναι πλέον δεδομένο.
Η επιβίωση της Ουκρανίας, η οικοδόμηση σχέσεων ειρηνικής συνύπαρξης με τη Ρωσία, η ανάκτηση της αξιοπιστίας της Ευρώπης στη διεθνή γεωπολιτική πραγματικότητα, είναι άρρηκτα συνυφασμένα με τη μάχη εκτός, αλλά και εντός της για περισσότερη δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη, απέναντι στις δυνάμεις των θιασωτών του τραμπισμού. Προϋπόθεση είναι η χειραφέτηση της Ευρώπης και η ανάδειξη της ως ανεξάρτητης εγγυήτριας δύναμης ειρήνης και συνεργασίας. Όσο αξιωματούχοι όπως η κ. Φον ντερ Λάιεν επιμένουν ότι η στρατιωτική ειρήνη του Τραμπ είναι η μόνη διέξοδος για την Ουκρανία, αυτό είναι αδύνατον.
