Η γεωπολιτική αστάθεια, η εφιαλτική εποχή Τραμπ που μόλις ξεκίνησε, οι εσωτερικές αντιφάσεις της ΕΕ και η κλιματική κρίση είναι ορισμένες από τις παραμέτρους που διαμορφώνουν ένα απειλητικό περιβάλλον για την ελληνική κοινωνία. Την ίδια στιγμή, η τεχνητή νοημοσύνη και τα γενικότερα επιτεύγματα της επιστήμης προμηνύουν πως στη διεθνή οικονομία σχηματίζεται ένα νέο, ιδιαίτερα ανταγωνιστικό πλαίσιο που, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να ευνοήσει όσους διακρίνουν εγκαίρως τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις της επόμενης μέρας.
Η δικαιολογημένη, πολλές φορές, απομάκρυνση των πολιτών από τις πολιτικές διεργασίες και η απαξίωση των θεσμών και της δημοκρατίας οδηγούν στην περαιτέρω υιοθέτηση αντιαναπτυξιακών πολιτικών από τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων, τροφοδοτώντας τις ανισότητες και υπονομεύοντας τις προοπτικές των μελλοντικών γενεών. Η οικοδόμηση συμπεριληπτικών θεσμών διαλόγου που θα προωθούν τη λογική της διαβουλευτικής δημοκρατίας (deliberative democracy) είναι απαραίτητη, εφόσον επιδιώκουμε τη σταδιακή ανάπτυξη μιας κουλτούρας ουσιαστικής επικοινωνίας και διαλόγου, συναινέσεων και κοινωνικής αποδοχής των ασκούμενων πολιτικών που μας αφορούν άμεσα.
Οι Περιφέρειες της χώρας μας αποτελούν θεσμούς που οι πολίτες αισθάνονται πιο κοντά τους συγκριτικά με το κεντρικό κράτος. Σε κάθε προγραμματική περίοδο διαχειρίζονται οικονομικούς πόρους που μπορούν να δώσουν ώθηση στη βιώσιμη ανάπτυξη, ενώ διαθέτουν δομές που στελεχώνονται από έμπειρο και ικανό επιστημονικό προσωπικό. Καλύπτουν, λοιπόν, ορισμένες κρίσιμες προϋποθέσεις ώστε να λειτουργήσουν ως πεδίο αξιοποίησης μεθόδων που θα υπερβαίνουν το σημερινό αναποτελεσματικό μοντέλο αναπτυξιακού σχεδιασμού και θα υιοθετούν μια περισσότερο μακροπρόθεσμη οπτική.
Η Προοπτική Διερεύνηση (Foresight), αποτελώντας μία καινοτόμα και δημοκρατική μεθοδολογία σχεδιασμού πολιτικής, μπορεί να δώσει απαντήσεις στα παραπάνω ζητούμενα και να εξοπλίσει τις ελληνικές Περιφέρειες στο νέο απαιτητικό διεθνές γίγνεσθαι. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, «η Προοπτική Διερεύνηση είναι μια συστηματική προσέγγιση που μας παροτρύνει να στρέψουμε το βλέμμα μας πέρα από τις τρέχουσες προσδοκίες και να λάβουμε υπόψη το εύρος των πιθανών μελλοντικών εξελίξεων, προκειμένου να εντοπιστούν οι συνέπειες για τις πολιτικές που σχεδιάζονται να ασκηθούν σήμερα. Αποκαλύπτει άρρητες παραδοχές, αμφισβητεί τις κυρίαρχες απόψεις και εμπλέκεται σε σημαντικές προκλήσεις που διαφορετικά θα μπορούσαν να απορριφθούν ή να αγνοηθούν».
Η Προοπτική Διερεύνηση δίνει τη δυνατότητα στις Περιφέρειες να εντοπίζουν και να ιεραρχούν κρίσιμα πεδία παρεμβάσεων, να κατανέμουν αποτελεσματικά τους αναπτυξιακούς πόρους, να επεξεργάζονται μελλοντικές προκλήσεις και ευκαιρίες και να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις βάσει μιας ολοκληρωμένης ανάλυσης. Καλλιεργεί τη συλλογική νοημοσύνη, ενισχύει τη στρατηγική σκέψη και ενσωματώνει τις απόψεις των τοπικών φορέων και των πολιτών. Διαμορφώνει τις προϋποθέσεις ώστε ο περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός να λειτουργήσει με γνώμονα την οικονομία της γνώσης και την οικονομία της αποστολής.
Όπως αναφέρει η Mazzucato, η προσανατολισμένη στην αποστολή οικονομία (mission oriented economy) προσφέρει τη δυνατότητα στους πολίτες να κατανοήσουν καλύτερα τα διακυβεύματα της επιστήμης, της καινοτομίας και των αναπτυξιακών παρεμβάσεων. Ο κοινός σχεδιασμός στο πλαίσιο της προσανατολισμένης στην αποστολή οικονομίας μπορεί να εμπνεύσει σε μεγάλο βαθμό την κοινωνία ώστε να δεσμευθεί σε μακροπρόθεσμους αναπτυξιακούς στόχους.
Συνολικότερα, η αξία της Προοπτικής Διερεύνησης βρίσκεται τόσο στη διαδικασία όσο και στα αποτελέσματά της. Ανάμεσα στους στόχους της θα μπορούσαμε να αναφέρουμε:
- Δημιουργία δικτύων (συμπεριληπτικός περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός που ενσωματώνει όσο το δυνατόν ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και επαγγελματικούς κλάδους)
- Ανάπτυξη σεναρίων (σκιαγράφηση εναλλακτικών μελλοντικών εκδοχών των περιφερειών)
- Κατάρτιση οράματος (ο οραματισμός ως μέρος των ασκήσεων προοπτικής διερεύνησης αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τυπικής διαδικασίας αναπτυξιακού σχεδιασμού)
- Δημιουργία περιβάλλοντος μάθησης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών, σε σχετική γνωμοδότησή της τον Οκτώβριο του 2023, τονίζει πως η Τοπική Αυτοδιοίκηση καθώς και άλλοι τοπικοί φορείς και οι πολίτες –ιδίως οι νέοι– θα πρέπει να διαδραματίσουν πρωταρχικό ρόλο στην εφαρμογή της Προοπτικής Διερεύνησης, συμβάλλοντας έτσι ενεργά στις επιλογές που θα καθορίσουν το μέλλον τους.
Η κοινωνική συνοχή, η ποιότητα ζωής, η εξωστρέφεια, η δημιουργία βιώσιμων θέσεων εργασίας, η αύξηση των εισοδημάτων και η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης, μεταξύ άλλων, συγκαταλέγονται ανάμεσα στα ζητούμενα που καλείται να διαχειριστεί η Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση. Η υιοθέτηση σύγχρονων προσεγγίσεων μακροπρόθεσμου σχεδιασμού με σκοπό την κατανόηση της μεγάλης εικόνας του σήμερα και το συλλογικό σχεδιασμό του μέλλοντος θα δώσει τη δυνατότητα στις Περιφέρειες της χώρας να χαράζουν τον δικό τους αναπτυξιακό δρόμο και να εδραιώσουν μια διαφορετική φιλοσοφία αναπτυξιακού σχεδιασμού στην ελληνική πραγματικότητα.
