Με ανακοίνωση στη «Διαύγεια», το υπουργείο Πολιτισμού επισημοποίησε την άρνησή του στον Έλληνα σκηνοθέτη Γιώργο Λάνθιμο, προκειμένου να γυριστεί μια σκηνή της νέας του ταινίας στην Ακρόπολη.
Πιο συγκεκριμένα η απόφαση αναφέρει: «Δεν εγκρίνεται το αίτημα της εταιρείας παραγωγής «Either Or Productions» για τη χορήγηση άδειας κινηματογράφησης στον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης στις 10 Απριλίου 2025, διότι οι σκηνές που προτείνεται να κινηματογραφηθούν στον μνημειακό χώρο είναι ασύμβατες με τους συμβολισμούς που εκπέμπει και τις αξίες που προβάλλει η Ακρόπολη και ιδιαιτέρως ο Παρθενώνας, ως ένα οικουμενικό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς».
Με λίγα λόγια η απόφαση δεν έχει να κάνει με πρακτικά ζητήματα αλλά αποκλειστικά με αισθητικά και, κατ’ επέκταση, συμβολικά.
Το πρώτο που μου ήρθε στο μυαλό, όταν διάβασα τη συγκεκριμένη απόφαση και μαζί τον διαδικτυακό κουρνιαχτό που προκλήθηκε, είναι το μυθιστόρημα του Αργεντίνου Σαντιάγκο Αμιγκορένα, Τα τελευταία μου λόγια (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg). Στο μυθιστόρημα, το τέλος του ανθρώπου έρχεται το έτος 2086. Ο χώρος του μυθιστορήματος είναι η Ακρόπολη της Αθήνας όπου οι τελευταίοι εκατοντάδες άνθρωποι μαζεύονται περιμένοντας το τέλος. Επιβιώνουν για λίγο, κάνουνε όργια, κουβεντιάζουν. Ο τελευταίος από αυτούς μας αφηγείται την ιστορία: το πώς έφτασε ως εδώ, το πώς η ανθρωπότητα έφτασε ως εδώ, την ιστορία της τελευταίας γενιάς και μαζί του τελευταίου ανθρώπου. Ο ανώνυμος νεαρός αφηγητής συνομιλεί με τον προτελευταίο άνθρωπο, τον υπεραιωνόβιο άντρα με το όνομα Ουίλλιαμ Σαίξπηρ. Εξετάζουν την ομορφιά και τα γεγονότα που οδήγησαν μέχρι εδώ. Δεν μιλούν για τις άμεσες αιτίες, αλλά οικοδομούν μέσα από διαλόγους μια εποπτεία του ανθρώπινου, αναζητώντας κάποιο νόημα, σκαρφαλωμένοι στον Παρθενώνα, μέσα στην ατελείωτη ησυχία του τέλους.
Εδώ ο Παρθενώνας χρησιμοποιείται μεταφορικά ως μια εκ των υστέρων νοσταλγία ενός πολιτισμού που χάθηκε. Ως σύμβολο μιας μεταφορικής αρχής και ενός κυριολεκτικού τέλους. Όχι ως ένα ιερό σημείο, αλλά ως ένα σύμβολο της ματαιότητας μέσα στο χρόνο. Μαζί με τον Σαίξπηρ και τον Χαίλντερλιν λειτουργεί ως ίσκιος ενός σώματος που δεν είναι πια εδώ. Το συμβολικό του φορτίο αλλάζει ξανά και ξανά. Ακόμα όμως και υπό το ατελείωτο φορτίο του τέλους της ανθρωπότητας, το φορτίο αυτό δεν αποκτά ποτέ ιερότητα. Ο Παρθενώνας υπάρχει. Με τους όρους που υπάρχει στη συλλογική μνήμη των αναγνωστών.
Μπορεί λοιπόν το ΚΑΣ να περιφρούρησε τον Παρθενώνα από τον κινηματογράφο, αλλά μένουν ένα σωρό τέχνες που τον πολιορκούν: το μυθιστόρημα, το θέατρο, οι εικαστικές αποτυπώσεις του, τα σάλια του Λιγνάδη στην Επίδαυρο, οι τουριστικές αναπαραγωγές σε καρτ ποστάλ, η προηγούμενη φανέλα του Παναθηναϊκού στο μπάσκετ, και τόσα ακόμη.
Στην πραγματικότητα, το πρόβλημα προκύπτει από την ίδια την αντίληψη περί «ιερότητας», μια έννοια που αναμασιέται, αλλά ποτέ δεν καθορίζεται και δεν αναλύεται. Αυτό που καταγράφεται ως ιερότητα είναι η απαίτηση για ένα κλειστό σύμβολο. Ένα σύμβολο που μπορεί να παραπέμπει μόνο σε μια ερμηνεία, όπως ένα θρησκευτικό ή πολιτικό σύμβολο.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα κλασικά μνημεία είναι σύμβολα κλειστά και ανοιχτά ταυτόχρονα. Συμβολίζουν την πρόθεση που τα δημιούργησε, το ιστορικό περιβάλλον και τις συνθήκες που επέτρεψαν να υπάρξουν, αλλά μαζί και την πορεία τους μέσα στους αιώνες, τις διαφορετικές χρήσεις και τα διαφορετικά φορτία που προβλήθηκαν πάνω τους. Στον Αμιγκορένα, για παράδειγμα, το συμβολικό φορτίο είναι πολλαπλό, αλλάζει με βάση την αφήγηση και την κατάληξη. Οι σηματοδοτήσεις αυτές δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν, αν το σύμβολο δεν ήταν μαζί και κλειστό (ο Παρθενώνας ως σύμβολο της κλασικής περιόδου και, κατ’ επέκταση, του ανθρώπινου πολιτισμού).
Η απαίτηση, λοιπόν, για «προστασία» και η απαίτηση για ένα κλειστό σύμβολο είναι εσφαλμένες από την αρχή. Πρώτον, γιατί ένα κλασικό μνημείο δεν το έχει ανάγκη, αφού η ίδια του η ύπαρξη λειτουργεί ως κιβωτός του παρελθόντος αυτού που το φορτίζει με τις σημασίες του και του επιτρέπει διαρκώς να κυριολεκτεί. Και, δεύτερον, γιατί προς την αντίστροφη κατεύθυνση η ίδια του η οικουμενικότητα το καθιστά κοινό κτήμα, ένα σύμβολο ανοικτό σε άπειρες σηματοδοτήσεις και χρήσεις ανεξάρτητα από τις επιθυμίες κάθε υπουργείου και κάθε κυβέρνησης.
Η άρνηση του ΚΑΣ και του υπουργείου Πολιτισμού δεν είναι, επομένως, ένα «Ναι» απέναντι στην ιερότητα του Παρθενώνα. Ήταν ένα «Όχι» απέναντι στον Λάνθιμο, όπως παλαιότερα (με ίδια όμως ηγεσία) ήταν ένα «Ναι» απέναντι στον οίκο «Dior» για φωτογράφης – κάτι που λίγο πολύ μπορεί να περιμένει κανείς, αν δει τις εξελίξεις στα θέματα των ελληνικών θεσμών σχετικά με τον κινηματογράφο ή απλώς αν διαβάσει τις απόψεις της υπουργού γι’ αυτόν:
«Μ’ αρέσει ο ελληνικός κινηματογράφος. “Τζένη Τζένη”, “Μια τρελή-τρελή σαραντάρα”, “Δεσποινίς ετών 39”, “Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο”, “Η κόρη μου η σοσιαλίστρια” και άλλες πολλές. Ο καλός, παλιός ελληνικός κινηματογράφος είναι ο αγαπημένος μου».
