Η Ελένη Πορτάλιου ήταν Ελληνίδα αρχιτέκτων και ομότιμη καθηγήτρια της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ. Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1947 και έζησε εκεί έως τα 18 της χρόνια. Σπούδασε αρχιτεκτονική στην Αθήνα, όπου εισήχθη με υψηλή σειρά κατάταξης και αποφοίτησε το 1970. Κατά την πρώτη περίοδο της ακαδημαϊκής της πορείας εργάστηκε ως άμισθη βοηθός στην έδρα Κτιριολογίας και Συνθέσεων, όμως απομακρύνθηκε για πολιτικούς λόγους, στο πλαίσιο των διώξεων της περιόδου πριν τη Μεταπολίτευση.
Μετά το 1974 επανεντάχθηκε στο πανεπιστήμιο, σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο αποκατάστασης των απομακρυνθέντων λόγω φρονημάτων, και από το 1976 έως το 2015 δίδαξε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, φτάνοντας στη βαθμίδα της καθηγήτριας. Το διδακτικό και ερευνητικό της έργο επικεντρώνεται στον δημόσιο χώρο της πόλης, στη σχέση μνήμης και αστικού περιβάλλοντος, καθώς και στις κοινωνικές διαστάσεις της αρχιτεκτονικής.
Έχει δημοσιεύσει πλήθος επιστημονικών άρθρων και παρεμβάσεων στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, ενώ έχει συμμετάσχει σε συνέδρια και ερευνητικά προγράμματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Παράλληλα, έχει αναπτύξει έντονη πολιτική και κοινωνική δράση, με συμμετοχή σε κινήματα για το δικαίωμα στην πόλη, το περιβάλλον και τα κοινωνικά δικαιώματα. Υπήρξε ενεργή σε συλλογικότητες υπεράσπισης του δημόσιου πανεπιστημίου και σε κινήσεις της ανανεωτικής αριστεράς.
Το έργο της συνδυάζει την αρχιτεκτονική θεωρία με την πολιτική οικολογία του αστικού χώρου, με σταθερή αναφορά στην έννοια της μνήμης ως συγκροτητικό στοιχείο της πόλης.
Στρατευμένη για πολλές δεκαετίες στην υπόθεση της Ανανεωτικής και Ριζοσπαστικής Αριστεράς, υπήρξε στέλεχος του ΚΚΕ Εσωτερικού, του ΚΚΕ Εσωτερικού – Ανανεωτική Αριστερά (ΚΚΕ Εσ.-ΑΑ’) και του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ παρέμεινε μέχρι το τέλος εξαιρετικά ενεργή στο μαζικό κίνημα, στην Ελλάδα και διεθνώς.
Κομβικό στοιχείο της πολιτικής της παρουσίας ήταν η εμπλοκή της στην τοπική αυτοδιοίκηση της Αθήνας. Υπήρξε δημοτική σύμβουλος με την παράταξη «Ανοιχτή Πόλη» και υποψήφια δήμαρχος Αθηναίων με τη στήριξη του ΣΥΡΙΖΑ το 2010, εκφράζοντας θέσεις για έναν δημοκρατικό, κοινωνικά δίκαιο και περιβαλλοντικά βιώσιμο δήμο.
Παράλληλα, είχε έντονη συνδικαλιστική και ακαδημαϊκή πολιτική δράση: ήταν πρώην πρόεδρος του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ, συμμετείχε σε αγώνες για το δημόσιο πανεπιστήμιο, ήταν μέλος πανεπιστημιακών συλλογικοτήτων και τοποθετούνταν δημόσια υπέρ της διεύρυνσης της δημοκρατίας στους θεσμούς, της αποκέντρωσης και της κοινωνικής αυτοθέσμισης.
Όσες και όσοι είχαμε την τιμή να τη γνωρίσουμε και να συμπορευτούμε μαζί της, κρατάμε ζωντανή τη μνήμη, τη διαδρομή, τη σκέψη, το ήθος και την ανιδιοτέλειά της.
