Σοφά λόγια που έρχονται από εμπειρίες και αισθήματα του παρελθόντος, αλλά που είναι πολύ επίκαιρα για όποιον θέλει να κατανοήσει και να ασκήσει πολιτική χωρίς να χάσει αυτό που συνδέει τον άνθρωπο με τους άλλους ανθρώπους.
Μεταξύ του Δεκέμβρη 2009 και του καλοκαιριού του 2012 η Μαρία Λουίζα Μπότσια και ο Αλμπέρτο Ολιβέτι είχαν μια σειρά από συζητήσεις με τον Πιέτρο Ινγκράο που μας άφησε πριν από ένα χρόνο, την 27η του Σεπτέμβρη 2015. Καταγράφηκαν και απομαγνητοφωνήθηκαν για την υλοποίηση ενός βιβλίου. Κάποια κεφάλαια είναι έτοιμα για δημοσίευση, κάποια άλλα περιμένουν την επιμέλεια. Τον Μάρτη του 2011, καρπός εκείνων των συναντήσεων, ήταν η δημοσίευση του βιβλίου «Η αγανάκτηση δεν αρκεί». Τα κείμενα που προτείνονται εδώ είναι ανέκδοτα, και προέρχονται από μια επόμενη συνάντηση της άνοιξης του 2011. Τα επιλέξαμε, με την ευκαιρία της επετείου του θανάτου του, λόγω της επικαιρότητας που έχουν οι απόψεις του Πιέτρο Ινγκράο σε σχέση με τις συζητήσεις για το Κοινοβούλιο και για τον εκλογικό νόμο.
Μας τυχαίνει καθημερινά να βρισκόμαστε μπλεγμένοι στα γρανάζια μιας τεχνητής δομής. Κι αυτό μοιάζει να υπάρχει «ανέκαθεν». Η τάξη πραγμάτων σε πιάνει και σε σφίγγει από τη γέννησή σου, σαν να είναι ένα φυσικό γεγονός να ανήκεις σ’ αυτήν. «Κράτος» είναι το όνομα που δίνουμε σε ένα σύνθετο -ίσως καθόλου ρυθμισμένο και συνεπές- σύνολο κανόνων, θεσμών, λειτουργιών, μέσα στο οποίο περνάμε τη ζωή μας.
Οι νόμοι και η πολιτική
Ο νομικός κανόνας δεν υλοποιεί ένα ανεξάλειπτο τμήμα της ανθρώπινης σχέσης και εμπειρίας, που δεν είναι δυνατό να αφαιρεθεί, γιατί ανήκει στην ιδιωτική σφαίρα. Δεν είναι δυνατό να καταργηθεί, ούτε ως κάτι πλεονάζον, ως κάτι διαφορετικά εκφράσιμο, στην πολιτική δράση, ή σ’ εκείνη την ιδιόμορφη εκδήλωσή της που είναι η νομοθετική πράξη.
Δεν είναι δυνατό να καταργηθεί τουλάχιστον ως επίγνωση του ορίου, ως αμφιβολία απέναντι στην απαίτηση αμεροληψίας του νόμου. Προσωπικά δεν εμπιστεύτηκα εξαρχής τη συγγραφή των νομικών κανόνων. Όταν λέω «ήθελα το φεγγάρι», ονοματίζω την απαίτηση ενός άλματος, πρώτα απ’ όλα στη γλώσσα και στις σχέσεις.
Αυτό είναι που με συναρπάζει στην πολιτική: στην ανθρώπινη ζωή οι νόμοι μετράνε, και επομένως η νομοθετική δραστηριότητα είναι σημαντική, δεν είναι δυνατό να υποβαθμιστεί. Υπάρχουν όμως κι άλλα πράγματα στην πολιτική που είναι επικοινωνία, σχέση. Μια σχέση που παίρνει τις πιο παράξενες, ιδιαίτερες μορφές. Αυτό μέσα μου ενώθηκε συχνά με… πώς να το πούμε; Μα ναι, ας το πούμε αγάπη για τη φύση. Οι ουρανοί, οι τάσεις του χρόνου που περνάει, η ανατολή του φεγγαριού τις καλοκαιρινές νύχτες: με συνάρπαζε πάντα, με συγκινούσε πολύ.
Βυθίστηκα, κόλλησα στην πολιτική, στην καθημερινή της διεξαγωγή, όμως πάντα ένιωθα ξεκάθαρα μια εσωτερική επιφύλαξη. Το μαρτυρά η ποίηση που αγαπώ τρομερά… υπάρχει κάτι επιπλέον που η πολιτική δεν εξαντλεί με την ίδια τη δράση της. Κάτι, όμως, από το οποίο δεν μπορεί να παραιτηθεί.
Δεν πιστεύω στον διαχωρισμό σε διαφορετικές σφαίρες, που σημαδεύονται από συγκεκριμένα σύνορα: ιδιωτικό και δημόσιο, εσωτερικότητα και εξωτερικότητα, άτομο και συλλογικότητα, κοινωνία των πολιτών και κράτος. Δεν είναι έτσι στη ζωή του καθενός από μας και η πολιτική δεν μπορεί να μη συνυφαίνεται με την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου όντος. Ακόμη και αν δεν μπορέσει ποτέ να την κατανοήσει και να την λογαριάσει ολοκληρωτικά.
Η κρίση εκπροσώπησης
Γνωρίζω καλά την πραγματικότητα του θεσμικού συστήματος και άρα γνωρίζω πόσο βάσιμες είναι οι αιτίες της κριτικής. Γνωρίζω το μέγεθος του τεχνικού και διαχωριστικού τμήματος της δουλειάς στο Κοινοβούλιο, και πόσο αυτό έρχεται σε αντίθεση με τον συνταγματικό του ρόλο, με την άσκηση της λαϊκής κυριαρχίας. Είχα τη δυνατότητα να διαπιστώσω, κυρίως ως πρόεδρος της Βουλής, πόσο δύσκολο ήταν να λειτουργήσει το Κοινοβούλιο ως πραγματικός χώρος διαμόρφωσης των επιλογών, ως χώρος διαμεσολάβησης και σύνθεσης των αποφάσεων. Μολαταύτα δεν με πείθει το να περιορίζεται η Συνέλευση των εκπροσώπων του λαού στο μέγαρο της Βουλής, και η μετατροπή των εκλεγμένων σε «κάστα»: ένας κόσμος χωριστός, κλεισμένος στα προνόμιά του και στους μηχανισμούς αυτοσυντήρησής του.
Η εκπροσώπηση, γι’ αυτό είμαι βέβαιος, δεν είναι μια απλή εξουσιοδότηση. Είναι μια ενεργή σχέση, όποιος και να είναι συγκεκριμένα ο τρόπος λειτουργίας της. Κι εδώ είναι το πρόβλημα. Αν είναι μια σχέση που οικοδομείται πάνω στη συναλλαγή συμφερόντων, ή στο επικοινωνιακό μήνυμα. Ή, αντίστροφα, πάνω σε κοινές εμπειρίες, σε έναν διάλογο για τις ιδέες, κατά κάποιον τρόπο μια συμφωνία μεταξύ υποκειμένων, που εμπλέκονται διαφορετικά με την πολιτική. Στο Σύνταγμα γράφει ότι ο βουλευτής εκπροσωπεί το έθνος, χωρίς περιορισμούς στη θητεία του. Στην πολιτική ιστορία στην οποία συμμετείχα, τα κόμματα ήταν αυτά που έδιναν πρακτική, υλική έννοια στην εκπροσώπηση.
Η κρίση των μαζικών κομμάτων και η κρίση εκπροσώπησης είναι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος. Ή θα ξαναδώσουμε ουσία και διαφάνεια στη σχέση μεταξύ εκπροσωπούμενων και εκπροσώπων, και οι Συνελεύσεις των αντιπροσώπων θα ξαναγίνουν ένας χώρος συζήτησης που θα έχει στιγμές σύγκρουσης και στιγμές μεσολάβησης και σύνθεσης, ή διαφορετικά θα οξυνθεί η απόκλιση μεταξύ των διαδικασιών συναίνεσης και των χώρων απόφασης. Από τη μια πλευρά, η εξατομίκευση της πολιτικής, που αφήνεται σε λιγοστές μορφές ηγετών και στο μήνυμά τους, από την άλλη ένα πλήθος τεχνοκρατών, επικεντρωμένων σε ζητήματα κάποιων τομέων, στα διάφορα γραφεία και σε συναντήσεις κορυφής συντεχνιακής συνεννόησης. Είναι στ’ αλήθεια αξιοπερίεργο ότι ενώ υψηλόφωνα ακούγεται η επίκληση μιας απλοποίησης της πολιτικής, και μιας αμεσότερης και ευθύτερης σχέσης των πολιτών με αυτούς που τους κυβερνούν, το κράτος διαστέλλεται. Μεγαλώνει και αρθρώνεται μέσα από ένα σύνολο μηχανισμών και οργανισμών λιγότερο ή περισσότερο άτυπων, που με κάθε τρόπο είναι εκτός κάθε μορφής ελέγχου και δημοκρατικής διαφάνειας. Ο καθένας μας έχει άμεση εμπειρία ως προς αυτό.
Το κράτος είναι ένα πρίσμα από καθρέφτες στο οποίο διαθλάται καθημερινά, στις διάφορες πλευρές της ζωής, μια ιδιαίτερη κατάσταση της πολιτικής εξουσίας. Και δεν μπορούμε, ούτε ως άτομα, ούτε ως κοινωνικές ομάδες να αντιμετωπίσουμε αυτή την επίδραση, χωρίς τις αναγκαίες διαμεσολαβήσεις. Σ’ αυτό χρησίμεψαν οι θεσμοί κοινωνικής και πολιτικής εκπροσώπησης. Ειλικρινά δεν βλέπω άλλα εργαλεία, άλλες πολιτικές μορφές που να μπορούν να ασκήσουν αυτή τη λειτουργία με αποτελεσματικότερο τρόπο.
Εκπρόσωπος της λαϊκής κυριαρχίας
Σύμφωνα με το Σύνταγμα είναι το Κοινοβούλιο, όχι η κυβέρνηση, αυτό που εκπροσωπεί τη λαϊκή κυριαρχία. Είναι αλήθεια, στην πραγματικότητα υπερίσχυσε μια διαφορετική πολιτική αντίληψη, μέχρι και αντίθετη. Όμως, τη ζημιά που προκάλεσε σε αναποτελεσματικότητα και εκφυλισμό, τη συναντάμε πλέον καθημερινά. Είχα πάντοτε την πεποίθηση ότι η πρώτη μεταρρύθμιση είναι η μια Βουλή. Ένα σώμα χιλίων μελών δεν μπορεί να λειτουργήσει. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός, τόσο μεγαλώνει δυσανάλογα η καθυστέρηση και η αναποτελεσματικότητα του θεσμού.
Αν μειώσεις τον αριθμό των βουλευτών και έχεις ένα μόνο σώμα εκπροσώπησης, η επιλογή των βουλευτών θα αντιστοιχεί περισσότερο σε πολιτικά κριτήρια και όχι στις χίλιες εκφάνσεις των συντεχνιακών συμφερόντων και των τοπικών πελατειακών σχέσεων. Αυτή δεν είναι η μόνη μεταρρύθμιση που πρέπει να γίνει. Ο εκλογικός νόμος πρέπει επίσης να προσαρμοστεί στον κεντρικό ρόλο του θεσμού εκπροσώπησης. Ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνονται οι Συνελεύσεις των αντιπροσώπων προσανατολίζει τις επιλογές των κομμάτων, τον τρόπο οργάνωσής τους, την επιλογή των ηγετικών στελεχών, την απεύθυνσή τους στην κοινή γνώμη και την οικοδόμηση συμμετοχής και συναίνεσης.
Η εμπλοκή των λαϊκών τάξεων
Η δημοκρατία είναι μια λέξη που χρησιμοποιώ με εγκράτεια. Σήμερα ακόμη περισσότερο. Δεν μπορώ όμως να περιορίσω τη δημοκρατία σε μια απλή διαδικασία νομιμοποίησης των κυβερνώντων. Αν δω τον τρόπο με τον οποίο έδρασα πολιτικά, η ανάδειξη του θεσμού εκπροσώπησης είναι μια σταθερή επιδίωξή μου. Υπήρξα πρόεδρος της Βουλής σε κρίσιμα χρόνια μετάβασης. Παρακολούθησα την παγίωση νοοτροπιών και πρακτικών κατακερματισμού και αποσύνθεσης του πολιτικού και θεσμικού συστήματος. Γινόταν ήδη σαφώς αντιληπτή η ώθηση προς τη λήψη αποφάσεων χωρίς συνεννόηση με τους κοινωνικούς φορείς, καθώς και η ώθηση προς την κυβερνησιμότητα και μαζί μ’ αυτήν, η φαινομενικά αντίθετη ώθηση προς εξάπλωση των υποσυστημάτων, προς το αυξανόμενο βάρος των μηχανισμών και της γραφειοκρατίας. Βεβαιώθηκα ότι δεν εξαρτιόνταν από συγκυριακές συνθήκες, αλλά είχαν βαθιές ρίζες.
Για να κατανοήσω θεώρησα αναγκαίο να μελετήσω, δεν αποδέχτηκα την Προεδρία της Βουλής και πήγα να προεδρεύσω στο Κέντρο Μελετών για τη Μεταρρύθμιση του Κράτους. Θα ήθελα να είναι σαφές ποιος ήταν ο βασικός λόγος που με ώθησε σ’ αυτό: η εμπλοκή των λαϊκών τάξεων στη διαμόρφωση των επιλογών, δημιουργώντας την απαραίτητη σύνδεση μεταξύ της πολιτικής τους δράσης και των θεσμών.
Πώς μπορεί να υλοποιηθεί αυτή η εμπλοκή, αν δεν εξασφαλιστεί διαφάνεια και ελευθερία στις Συνελεύσεις των αντιπροσώπων; Πώς μπορούν, διαφορετικά, να ασκήσουν πραγματική εξουσία έναντι της συγκέντρωσης και εξειδίκευσης των οικονομικών και χρηματοπιστωτικών, στρατιωτικών και γραφειοκρατικών, τεχνολογικών και επικοινωνιακών εξουσιών; Σ’ εκείνο το μικρό κείμενο, «Η αγανάκτηση δεν αρκεί» στοχαζόμουν για την έλλειψη ενός κοινού πολιτικού συγκολλητικού.
Αλλάζουν φυσικά οι τρόποι με τους οποίους οι εξουσίες δρουν για να διαιρέσουν και να κατακερματίσουν, όμως το έλλειμμα εκπροσώπησης έχει σημαντικό βάρος για την απώλεια της κοινωνικής συνοχής. Σ’ αυτό επιβεβαιώνεται μια θεμελιώδης πεποίθησή μου. Αν η δημοκρατία δεν οργανωθεί και δεν προικιστεί με πραγματικές εξουσίες αλλάζει και η φύση των κοινωνικών συγκρούσεων, διαφοροποιείται και στενεύει η έννοια της πολιτικής.
Δεν ξεχνώ πόσο ήταν οξεία, δραματική, η ανησυχία του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος για την αναπαραγωγή του ρήγματος ανάμεσα στις λαϊκές τάξεις και τις ιθύνουσες τάξεις, για να μην αποκτήσει η κοινωνική εξέγερση ανατρεπτικό χαρακτήρα χωρίς συγκεκριμένο εναλλακτικό πρόγραμμα. Αν το ΙΚΚ είχε μια λειτουργία στην πολιτική ιστορία αυτής της χώρας, ήταν το ότι εργάστηκε σκληρά για να οικοδομήσει δεσμούς μεταξύ των λαϊκών τάξεων και των δημοκρατικών θεσμών.
Δεν το κατορθώσαμε πάντα, αλλά δεν θα βρούμε εναλλακτικές λύσεις στα όριά μας και στα λάθη μας αν οπισθοχωρήσουμε σ’ αυτή την προσπάθεια.
Μετάφραση από το Μανιφέστο:
Τόνια Τσίτσοβιτς
ΣτΜ Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε για να λύσει μια ηθελημένη παρεξήγηση, έργο της κυβέρνησης Ρέντσι, η οποία προσπάθησε να εντάξει τον Ινγκράο στους υποστηρικτές του «ναι» στο ιταλικό δημοψήφισμα για την αλλαγή του Συντάγματος, με τη δικαιολογία ότι και ο Πιέτρο Ινγκράο ήταν υπέρ της μιας Βουλής. Αυτό ισχύει, αλλά από την ανάλυση του ίδιου του Ινγκράο κατανοούμε ότι ήθελε κάτι εντελώς διαφορετικό. Μια Βουλή, όπου οι εκπρόσωποι του λαού δεν θα λειτουργούν με άνεση, αλλά θα συνδιαμορφώνουν τις αποφάσεις με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Η μεταρρύθμιση της κυβέρνησης Ρέντσι δεν καταργεί τη Γερουσία, αλλά τη μετατρέπει σε ένα όργανο αποτελούμενο από δημάρχους και περιφερειάρχες, χωρίς περιορισμό θητείας. Επιδιώκει, εκτός των άλλων, την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας, κάτι εντελώς αντίθετο από αυτό που επιδίωκε ο Ινγκράο και που αποδείκνυε καθημερινά με την πολιτική του δράση και με τη στάση του σε όλη του τη ζωή, δηλαδή «δεσμούς μεταξύ των λαϊκών τάξεων και των δημοκρατικών θεσμών».
•
