το άρθρο δημοσιεύθηκε στο The Nation, στο τεύχος Δεκεμβρίου 2026.
Η αμερικανική Αριστερά σημειώνει ολοένα περισσότερες νίκες, αλλά η συζήτηση για την κοινωνία που θέλει να οικοδομήσει παραμένει ανοιχτή.
Όλοι έχουμε δει το πρωτοσέλιδο. Μερικοί το έχουμε κρεμασμένο μέχρι και στο σαλόνι μας: «Το Κόκκινο Μήλο». Έτσι υποδέχτηκε η New York Post την εκλογή του Ζοχράν Μαμντάνι τον Νοέμβριο του 2025, με ένα πρωτοσέλιδο σοβιετικής αισθητικής που έδειχνε τον νεοεκλεγέντα δήμαρχο να κρατά ένα σφυροδρέπανο ψηλά πάνω από το κεφάλι του.
Ήταν μια εικόνα που όσοι μεγαλώσαμε στη Νέα Υόρκη επί Ρούντι Τζουλιάνι ή Μάικλ Μπλούμπεργκ δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε. Το διεθνές πλαίσιο την έκανε ακόμη πιο αξιοσημείωτη. Ο σοσιαλισμός κερδίζει έδαφος στις Ηνωμένες Πολιτείες την ώρα που υποχωρεί σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής. Από πέρσι, η εκλογή του Μαμντάνι έδωσε ώθηση σε μια σειρά από νίκες σοσιαλιστών στις εκλογές για το Κογκρέσο. Οι Δημοκράτες Σοσιαλιστές της Αμερικής (DSA) έχουν ξεπεράσει τα 120.000 μέλη και, με τα αποτελέσματα των ενδιάμεσων εκλογών, η μικρή κοινοβουλευτική εκπροσώπηση του κινήματος πρόκειται να διευρυνθεί θεαματικά.
Τι σημαίνει όμως σοσιαλισμός για τους σοσιαλιστές της εποχής μας; Στα σοσιαλιστικά κόμματα των αρχών του 20ού αιώνα, οι προκάτοχοί τους συνήθιζαν να μιλούν για ένα «μίνιμουμ πρόγραμμα» μεταρρυθμίσεων εντός του καπιταλισμού και για ένα «μάξιμουμ πρόγραμμα» μεταρρυθμίσεων που υπερέβαιναν το καπιταλιστικό σύστημα. Ορισμένοι επεξεργάστηκαν θεωρητικά και ένα «μεταβατικό πρόγραμμα» που θα γεφύρωνε την απόσταση ανάμεσα στα δύο.
Το «μίνιμουμ πρόγραμμα», τουλάχιστον, διακρίνεται εύκολα σήμερα. Οι σοσιαλιστές υποψήφιοι μιλούν για καθολική δημόσια ασφάλιση υγείας (Medicare for All), για προγράμματα απασχόλησης και για τον τερματισμό των πολέμων που διεξάγουν οι ΗΠΑ στο εξωτερικό. Στη Νέα Υόρκη, ο Μαμντάνι έχει οργανώσει ακροάσεις για παραβάσεις ιδιοκτητών που παραμελούν τις υποχρεώσεις τους, έχει παγώσει τα ενοίκια για εκατομμύρια Νεοϋορκέζους που ζουν σε διαμερίσματα με ρυθμιζόμενο ενοίκιο και έχει ιδρύσει στο δημαρχείο Γραφείο για την Ενδυνάμωση των Εργαζομένων, ώστε να τους βοηθά να οργανώνονται στους χώρους δουλειάς τους. Έχει εργαστεί για τη διεύρυνση της δωρεάν φροντίδας των παιδιών και έχει κάνει τα πρώτα βήματα για τη δημιουργία δημοτικών παντοπωλείων και στα πέντε διαμερίσματα της πόλης. Όλο αυτό το διάστημα, η οικονομία της πόλης συνέχισε να αναπτύσσεται με γοργούς ρυθμούς.
Για τους προοδευτικούς συμμάχους των DSA, αυτές οι μεταρρυθμίσεις αποδεικνύουν τον πραγματισμό του κινήματος, στην πράξη, έστω κι αν αυτός δεν είναι πάντα εμφανής στα λόγια. Άλλοι, πάλι, εύλογα αναρωτιούνται αν οι σοσιαλιστές αυτής της γενιάς πιστεύουν ακόμη στον σοσιαλισμό.
Όταν ζητούν από προβεβλημένους πολιτικούς που συνδέονται με τους DSA, όπως η Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτές, να ορίσουν τον σοσιαλισμό, εκείνοι συνήθως μιλούν για τον περιορισμό των εισοδηματικών ανισοτήτων και για μια αξιοπρεπή ζωή για όλους. Αυτοί είναι ασφαλώς στόχοι που βρίσκονται στην καρδιά κάθε σοσιαλιστή. Δύσκολα όμως βλέπει κανείς πώς συνθέτουν τον σοσιαλισμό ως σύστημα, αφού αφήνουν αναπάντητο το κεντρικό του ερώτημα: σε ποιον ανήκουν τα μέσα παραγωγής; Ο ριζοσπαστισμός ορισμένων θέσεων της εθνικής πλατφόρμας των DSA, όπως η κατάργηση της Γερουσίας και η αποδόμηση του συστήματος μαζικού εγκλεισμού, έχει συγκεντρώσει τα πυρά της Δεξιάς. Το κείμενο, ωστόσο, εξηγεί ελάχιστα πώς θα λειτουργούσε μια κοινωνία πέρα από τον καπιταλισμό.
Η πλατφόρμα των DSA ζητά να περάσουν σε δημόσια ιδιοκτησία οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις και οι κλάδοι ζωτικής σημασίας. Αυτό θα συνιστούσε σημαντικό μετασχηματισμό, αλλά μεγάλο μέρος της οικονομίας θα μπορούσε να εξακολουθήσει να στηρίζεται σε ιδιώτες εργοδότες και στη μισθωτή εργασία. Ακόμη και η ενότητα με τίτλο «Δημοκρατία στην εργασία» αφορά τα συνδικάτα και αφήνει έξω το ζήτημα της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Και παρότι οι DSA δηλώνουν ότι στόχος τους είναι μια αταξική κοινωνία, εξηγούν ελάχιστα πώς οι αλλαγές που διεκδικούν εντός του καπιταλισμού θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν εκεί.
Η ασάφεια γύρω από το «μάξιμουμ πρόγραμμα» αντανακλά ένα πραγματικό πρόβλημα, βαθύτερο από την έλλειψη ριζοσπαστικής στράτευσης ή την τακτική αποφυγή δεσμεύσεων. Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα βάναυσων ανισοτήτων. Πολλοί πασχίζουν να συντηρήσουν τις οικογένειές τους και περνούν μεγάλο μέρος της ημέρας τους σε δουλειές που απεχθάνονται. Υπάρχουν πολλοί καλοί λόγοι να τον αποστρέφεται κανείς. Ωστόσο, ιδίως μετά την αποτυχία του κρατικού σοσιαλισμού στο ανατολικό μπλοκ, πολλοί από όσους ασκούν βαθιά κριτική στον καπιταλισμό δυσκολεύονται να φανταστούν πώς θα έμοιαζε μια οικονομικά βιώσιμη εναλλακτική.
Μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα, πολλοί προοδευτικοί, και ασφαλώς πολλοί αναγνώστες του Nation, αναρωτιούνται αν θα ήταν καλύτερα να πάψουμε εντελώς να μιλάμε για σοσιαλισμό. Κατά τη γνώμη τους, πολιτικοί όπως ο Ζοχράν Μαμντάνι θα έπρεπε να αφήσουν πίσω τους το ιστορικό βάρος του σοσιαλισμού και να υιοθετήσουν τη σοσιαλδημοκρατία, αφιερώνοντας τις δυνάμεις τους στο μεγάλο εγχείρημα της τιθάσευσης του καπιταλισμού και εγκαταλείποντας την επιδίωξη της αντικατάστασής του.
Από μια άποψη, είναι εύκολο να καταλάβει κανείς το σκεπτικό τους. Στην ακμή τους, σοσιαλδημοκρατίες όπως η Δανία, η Νορβηγία, η Σουηδία και η Φινλανδία πρόσφεραν πράγματι τις καλύτερες συνθήκες ζωής από κάθε άλλη κοινωνία που έχουν οικοδομήσει οι άνθρωποι. Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούσαν το σκανδιναβικό μοντέλο τα επόμενα χρόνια, θα ήταν η μεγαλύτερη νίκη της αμερικανικής Αριστεράς μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο και την Ανασυγκρότηση. Για όποιον έχει προοδευτικές αξίες, αυτό θα έπρεπε να είναι αυτονόητο. Λιγότερο προφανές είναι ότι ακόμη κι αυτή η νίκη θα αποτελούσε οικτρά ανεπαρκή απάντηση στην αυξανόμενη ανισότητα και δυσαρέσκεια.
Ομολογουμένως, ένας λόγος για τον οποίο σοσιαλιστές όπως εμείς αρνούμαστε πεισματικά να περιορίσουμε τον ορίζοντά μας στη σοσιαλδημοκρατία είναι καθαρά ιδεολογικός. Ακόμη και στα πιο ανεπτυγμένα σοσιαλδημοκρατικά κράτη πρόνοιας, όπως η Σουηδία της δεκαετίας του 1970, οι περισσότεροι άνθρωποι σε ηλικία εργασίας δούλευαν για καπιταλιστές εργοδότες. Η δημοκρατία σταματούσε στην πόρτα του εργοστασίου και του γραφείου.
Στους χώρους όπου οι περισσότεροι ενήλικες περνούν την εργάσιμη ημέρα τους, οι σχέσεις μας δεν είναι σχέσεις μεταξύ ίσων. Η πλειονότητα της εργατικής τάξης πρέπει να κάνει ό,τι της λένε τα αφεντικά της, με κίνδυνο διαφορετικά να μείνει άνεργη. Συχνά, το ισχυρότερο μέσο που έχουν οι εργαζόμενοι απέναντι σε παράλογες απαιτήσεις είναι η δυνατότητα να φύγουν. Ακόμη κι αν μπορούν να την ασκήσουν, θα πρέπει να βρουν ένα άλλο αφεντικό στις εντολές του οποίου θα υπακούουν. Μπορούν να διαλέξουν αφεντικό, αλλά δεν μπορούν να επιλέξουν να ζουν χωρίς αφεντικό. Την ίδια ώρα, κάποιοι συμπολίτες τους, από καθαρή τύχη και μόνο λόγω της οικογένειας στην οποία γεννήθηκαν, μπορούν να ζουν από την περιουσία που έχει κατατεθεί σε καταπιστεύματα για λογαριασμό τους, χωρίς να χρειάζεται να δουλέψουν καθόλου.
Για όσους πιστεύουν στην ισότητα, αυτή είναι μια βαθιά αδικία. Παραμένει ακόμη κι όταν οι εκτεταμένες δημόσιες παροχές και ένα ισχυρό εργατικό κίνημα έχουν αμβλύνει ορισμένες από τις χειρότερες συνέπειες του συστήματος.
Ακόμη κι αν ήμασταν διατεθειμένοι να αποδεχτούμε αυτή την ανισορροπία ισχύος στον πυρήνα της οικονομίας, υπάρχει και μια πρακτική ένσταση στο να σταματήσουμε στη σοσιαλδημοκρατία. Μοιάζει ρεαλιστικό να θεωρούμε ότι μέχρι εκεί μπορούμε να φτάσουμε. Είναι όμως πολύ αμφίβολο αν ο καπιταλισμός, όπως υπάρχει στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, μπορεί να στηρίξει φιλόδοξες πολιτικές υπέρ των εργαζομένων και ισχυρές δεσμεύσεις για το κράτος πρόνοιας, τέτοιες που να επιτρέπουν την πλήρη απασχόληση και την πραγματικά ολοκληρωμένη παροχή δημόσιων αγαθών.
Ο Μίχαου Καλέτσκι είχε εντοπίσει το υποκείμενο πρόβλημα δεκαετίες προτού αυτό έρθει στο προσκήνιο. Στο δοκίμιό του «Πολιτικές όψεις της πλήρους απασχόλησης», το 1943, υποστήριξε ότι η διατήρηση της πλήρους απασχόλησης στον καπιταλισμό μπορεί να είναι οικονομικά εφικτή, αλλά είναι πολιτικά ασταθής. Μεμονωμένοι καπιταλιστές μπορεί κατά καιρούς να υποστηρίζουν βραχυπρόθεσμα κρατικές πολιτικές προς αυτή την κατεύθυνση, επειδή βοηθούν να ανακάμψει η ζήτηση για τα προϊόντα τους. Με τον καιρό, όμως, θα τους αντιταχθούν. Όταν οι εργοδότες δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό, χαλαρώνει η πειθαρχία στον χώρο δουλειάς, ενισχύεται η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων και διαβρώνεται το κοινωνικό κύρος των εργοδοτών. Οι επιχειρηματίες φοβούνταν ότι σε τέτοιες συνθήκες θα υπονομευόταν η συσσώρευση κεφαλαίου.
Μεγάλο μέρος του σημερινού προοδευτικού λόγου αγνοεί εντελώς αυτό το μάθημα. Η πλήρης απασχόληση, η επεκτατική δημοσιονομική πολιτική και οι φιλόδοξες δημόσιες επενδύσεις παρουσιάζονται συχνά από τους Αμερικανούς προοδευτικούς ως κατακτήσεις που μπορούν να παγιωθούν εντός του καπιταλισμού. Το κεφάλαιο, όμως, θα αντιταχθεί σθεναρά σε αυτές τις πολιτικές, και η σύγκρουση αναπόφευκτα θα προκαλέσει κρίσεις.
Οι κυβερνήσεις, από την πλευρά τους, μπορούν ενίοτε να διατηρήσουν τέτοιες πολιτικές ακόμη και όταν οι επιχειρήσεις αντιδρούν, ιδίως όταν διακυβεύεται η δημόσια τάξη. Η αυτονομία αυτή έχει όρια, καθώς τα κράτη εξακολουθούν να εξαρτώνται από τις ιδιωτικές επενδύσεις για την ανάπτυξη, την απασχόληση και τα φορολογικά τους έσοδα. Σε μια εποχή εντεινόμενου παγκόσμιου ανταγωνισμού, με τη γήρανση του πληθυσμού να απειλεί ήδη τα υφιστάμενα κράτη πρόνοιας, είναι αβέβαιο αν μπορούν να επαναληφθούν οι κατακτήσεις της χρυσής εποχής στα μέσα του 20ού αιώνα, όταν ενισχύονταν ταυτόχρονα η εργασία και το κεφάλαιο.
Όλα αυτά θα μπορούσαν, βέβαια, να εκληφθούν ως επιχείρημα υπέρ ενός ακόμη πιο μετριοπαθούς προγράμματος μεταρρυθμίσεων. Ενός προγράμματος που θα προστάτευε τους καπιταλιστές, ως δημιουργούς θέσεων εργασίας, από την υπερβολική παρέμβαση των εργαζομένων και θα έδινε στους τελευταίους, ως αντάλλαγμα, εύλογους μισθούς και προστασία. Εμείς καταλήγουμε στο αντίθετο συμπέρασμα. Πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι δικαιούνται τόσο την ασφάλεια που προσφέρει ένα κράτος πρόνοιας όσο και λόγο στον χώρο εργασίας τους. Γι’ αυτό ακριβώς οι σοσιαλιστές οφείλουν να διεκδικούν και τον μέγιστο στόχο τους, την κατάργηση του καπιταλισμού.
Οι συγγραφείς πρότειναν μια εναλλακτική στον καπιταλισμό στο βιβλίο τους The Blueprint (Verso, 2026).
Ο σοσιαλισμός του κεντρικού σχεδιασμού και της κατανομής πόρων με διοικητικές αποφάσεις απέτυχε στη Σοβιετική Ένωση και σε κοινωνίες που ακολούθησαν παρόμοιο μοντέλο. Για να αντλήσουμε διδάγματα από αυτή την ιστορία, χρειάζεται να ξανασκεφτούμε πώς μπορεί πράγματι να λειτουργήσει η παραγωγή και η διανομή στη βάση της ισότητας.
Αν χρειαζόμαστε μηχανισμούς της αγοράς σε ορισμένους τουλάχιστον κλάδους της οικονομίας, αυτό δεν συνεπάγεται ότι χρειαζόμαστε και καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας, με τις βαθιές ανισότητες ισχύος που τις συνοδεύουν. Ξέρουμε ότι επιχειρήσεις που ανήκουν στους εργαζομένους τους και διοικούνται δημοκρατικά μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά. Η ισπανική Mondragon, μια ομοσπονδία δεκάδων αυτόνομων συνεταιρισμών, απασχολεί περίπου 70.000 ανθρώπους. Οι εργαζόμενοι που είναι μέλη των συνεταιρισμών εκλέγουν τα διοικητικά τους όργανα και συμμετέχουν στις στρατηγικές αποφάσεις. Αν μπορούσαμε να έχουμε έναν τομέα της οικονομίας όπου όλες οι επιχειρήσεις της αγοράς θα λειτουργούσαν έτσι, με επιχειρήσεις σαν τη Mondragon παντού και χωρίς καμία Amazon, θα μπορούσαμε να έχουμε μια σύγχρονη, ευημερούσα οικονομία χωρίς αυταρχισμό στους χώρους δουλειάς και χωρίς εκμετάλλευση της εργασίας.
Ένας λόγος που οι συνεταιρισμοί σπανίζουν στον καπιταλισμό είναι ότι ακόμη και σχετικά ευκατάστατοι εργαζόμενοι, που θα μπορούσαν να ενώσουν τις οικονομίες τους για να ιδρύσουν μια επιχείρηση, θα αναλάμβαναν μεγάλο ρίσκο. Όταν οι πόροι σου είναι περιορισμένοι, δεν είναι λογικό να ποντάρεις ό,τι έχεις σε ένα εγχείρημα που μπορεί να αποτύχει και να σε αφήσει με άδεια χέρια. Οι υπερασπιστές του καπιταλισμού συμπεραίνουν από αυτό ότι οι καπιταλιστικές εργασιακές σχέσεις είναι ηθικά άμεμπτες και αμοιβαία επωφελείς. Οι καπιταλιστές αναλαμβάνουν το ρίσκο και αποκτούν την εξουσία, ενώ οι εργαζόμενοι παραιτούνται από τη δυνατότητα να αποφασίζουν και αποκτούν την ασφάλεια ενός μισθού κάθε δύο εβδομάδες. Πιστεύουμε ότι μια καλύτερη κοινωνία θα πρόσφερε στους εργαζομένους καλύτερες επιλογές από το δίλημμα ανάμεσα στην οικονομική ανασφάλεια και την οικονομική καταπίεση.
Στον σοσιαλισμό που οραματιζόμαστε, ένας εκτεταμένος δημόσιος τομέας προσφέρει καθολικές υπηρεσίες, όπως η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη. Σε έναν ρυθμιζόμενο τομέα της αγοράς, δημοκρατικές επιχειρήσεις που ελέγχονται από τους εργαζομένους τους παράγουν αγαθά και υπηρεσίες καθημερινής χρήσης, ανάλογα με τη ζήτηση των καταναλωτών. Έτσι, οι εργαζόμενοι δεν χρειάζεται να διακινδυνεύουν τις προσωπικές τους αποταμιεύσεις. Δημόσιες τράπεζες χρηματοδοτούν τις επιχειρήσεις, οι οποίες οφείλουν να καταβάλλουν στα μέλη τους τακτικούς μισθούς που πληρούν καθορισμένες ελάχιστες προδιαγραφές. Τα μέλη μοιράζονται επίσης τα κέρδη που απομένουν μετά την καταβολή των μισθών και την εκπλήρωση των υπόλοιπων υποχρεώσεων.
Το μοντέλο μας διατηρεί τις αγορές επειδή οι τιμές, ο ανταγωνισμός και η δυνατότητα επιλογής των καταναλωτών λύνουν πραγματικά προβλήματα συντονισμού. Απορρίπτει, όμως, τον καπιταλισμό για λόγους ισότητας και δημοκρατίας. Μια δυναμική οικονομία μπορεί να λειτουργήσει χωρίς χωριστή τάξη ιδιοκτητών που εξουσιάζει την παραγωγή, τις επενδύσεις και τη ζωή των εργαζομένων.
Αυτό είναι ένα εφικτό σχέδιο. Ορισμένες μορφές ανισότητας θα μπορούσαν να επιβιώσουν και οι πολιτικές συγκρούσεις ασφαλώς θα συνεχίζονταν. Θα ήταν όμως η πρώτη, μετά τη Νεολιθική Επανάσταση, κυρίαρχη μορφή κοινωνικής οργάνωσης που θα ξεπερνούσε τη διαίρεση ανάμεσα σε μια υποτελή τάξη παραγωγών και μια άρχουσα τάξη που ζει από τους καρπούς της εργασίας τους. Αυτός ήταν ο Πολικός Αστέρας που καθοδηγούσε τις προηγούμενες γενιές σοσιαλιστών. Γι’ αυτό το όραμα έδωσαν τη ζωή τους πολλοί από αυτούς, είτε δολοφονήθηκαν από τους απεργοσπάστες της Πίνκερτον είτε έπεσαν πολεμώντας ως διεθνιστές εθελοντές στον Ισπανικό Εμφύλιο. Εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι η ανθρωπότητα έχει τη δυνατότητα να φτάσει σε αυτό το μέλλον.
Ο ιδρυτής των DSA, Μάικλ Χάρινγκτον, συνήθιζε να λέει ότι οι ριζοσπάστες έπρεπε να «βαδίζουν σ’ ένα επικίνδυνο τεντωμένο σχοινί». Έπρεπε να «μείνουμε πιστοί στο σοσιαλιστικό όραμα μιας νέας κοινωνίας» και ταυτόχρονα να «φέρουμε αυτό το όραμα σε επαφή με τα υπαρκτά κινήματα που αγωνίζονται για λίγη περισσότερη αξιοπρέπεια ή έστω για ένα κομμάτι ψωμί, χωρίς να επιδιώκουν τον μετασχηματισμό του συστήματος».
Σήμερα ο Χάρινγκτον σπάνια μνημονεύεται στους κύκλους των DSA. Κι όμως, σχεδόν κάθε σοσιαλιστής στη χώρα εξακολουθεί να προσπαθεί να βαδίσει σ’ εκείνο το τεντωμένο σχοινί, κρίνοντας τις μεταρρυθμίσεις τόσο από την ανακούφιση που προσφέρουν όσο και από τη δύναμη που δίνουν στους εργαζομένους να διεκδικήσουν περισσότερα. Η καθολική υγειονομική περίθαλψη θα περιόριζε την εξάρτηση των εργαζομένων από τους εργοδότες τους για την ασφαλιστική τους κάλυψη. Η επέκταση της δημόσιας κατοικίας θα μείωνε την εξάρτηση των ενοικιαστών από τους ιδιώτες ιδιοκτήτες. Ισχυρότερα συνδικάτα θα έδιναν στους εργαζομένους μεγαλύτερο έλεγχο στη δουλειά τους. Για να μετατραπούν όμως αυτές οι κατακτήσεις σε βήματα προς τον σοσιαλισμό, χρειάζονται οργάνωση και πολιτική κινητοποίηση. Η δημοφιλία ενός δημάρχου και η εύρυθμη λειτουργία της υπηρεσίας καθαριότητας από μόνες τους δεν θα φέρουν αυτόν τον μετασχηματισμό.
Το πρωτοσέλιδο της New York Post ήθελε να προειδοποιήσει τους αναγνώστες της για την κοινωνία που θέλει να οικοδομήσει ο Μαμντάνι. Τους οφείλουμε μια καθαρότερη εικόνα αυτής της κοινωνίας από εκείνη που μπορεί να τους δώσει ένα σφυροδρέπανο.
