Η ραγδαία και συχνά αλόγιστη αστικοποίηση, σε συνδυασμό με την καταστροφή των φυσικών ποταμών και ρεμάτων, έχει καταστήσει την Αττική εξαιρετικά ευάλωτη απέναντι στα ολοένα και πιο έντονα καιρικά φαινόμενα. Για δεκαετίες, η πολεοδομική ανάπτυξη προχώρησε χωρίς να λαμβάνει υπ’ όψιν τη φυσική διαχείριση των υδάτινων πόρων. Τα ρέματα και οι υγροβιότοποι είτε καλύφθηκαν είτε περιορίστηκαν σε στενούς αγωγούς και τεχνητά κανάλια, μειώνοντας δραστικά τη δυνατότητα φυσικής απορρόφησης των υδάτων. Αντί βιώσιμων λύσεων, όπως η διατήρηση της φυσικής κοίτης ή η δημιουργία χώρων ελεγχόμενης υπερχείλισης, επικράτησαν αποσπασματικές αντιπλημμυρικές παρεμβάσεις χωρίς μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Η Αττική αποστραγγίζεται στο Σαρωνικό κόλπο μέσω των ποταμών Κηφισού και Ιλισού, οι οποίοι συλλέγουν νερά από τους γύρω ορεινούς όγκους (Πάρνηθα, Πεντέλη, Υμηττός, Ποικίλο-Αιγάλεω). Δεκάδες μικρότερα ρέματα, εγκλωβισμένα σήμερα σε στενούς υπόγειους αγωγούς, τροφοδοτούν τους δύο ποταμούς, μεταμορφωμένα από φυσικά ρεύματα σε άκαμπτα, τεχνητά κανάλια.
Στο παρελθόν, οι εκβολές του Κηφισού και του Ιλισού σχημάτιζαν εκτεταμένες ελώδεις εκτάσεις από τον Πειραιά έως την περιοχή του Tae Kwon Do, προσφέροντας στους ποταμούς το περιθώριο να εκβάλουν ελεύθερα στη θάλασσα. Για την ακρίβεια, μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, η κοίτη του Ιλισού δεν κατέληγε στο Φαληρικό Όρμο, όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά συνενωνόταν με τον Κηφισό στην περιοχή του Ρέντη. Από εκεί, τα νερά των δύο ποταμών, διασχίζοντας τμήμα του Μοσχάτου και του Νέου Φαλήρου, εξέβαλλαν τελικά στο Φαληρικό Όρμο, σχηματίζοντας ένα δέλτα σε μια ακτογραμμή μήκους σχεδόν 5 χιλιομέτρων (Εικόνα 1). Σήμερα, αυτή η φυσική έκταση έχει περιοριστεί σε δύο τεχνητές εκροές με πλάτος μόλις λίγων δεκάδων μέτρων.
Εικόνα 1: Χάρτης του λεκανοπεδίου του 1784 όπου φαίνονται οι κοινές εκβολές του Κηφισού και του Ιλισού (Πηγή: commons.wikimedia.org)
Ήδη από το 2000, η επιστημονική κοινότητα, οι τοπικές αρχές και τα κινήματα είχαν προειδοποιήσει ότι η σκυρόδετη τεχνητή κοίτη του Κηφισού δεν θα μπορούσε να αντέξει ακραία καιρικά φαινόμενα. Οι καταστροφικές πλημμύρες που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν τη σοβαρότητα του προβλήματος.
Σύμφωνα με τον Χάρτη Επικινδυνότητας Πλημμύρας του ΥΠΕΝ (Εικόνα 2), μια πλημμύρα πεντηκονταετίας θα μπορούσε να προκαλέσει εκτεταμένες πλημμύρες σε περιοχές όπως το Κέντρο Πολιτισμού «Σταύρος Νιάρχος», το Ρέντη, το λιμάνι του Πειραιά, την Καλλιθέα, το Μοσχάτο, το Νέο Φάληρο, τα Καμίνια, την Παλιά Κοκκινιά και τον Ταύρο. Παράλληλα, κρίσιμες υποδομές, όπως νοσοκομεία, σχολεία και άλλες σημαντικές εγκαταστάσεις, θα επηρεαστούν δραστικά, γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη για επείγουσες αντιπλημμυρικές παρεμβάσεις.
Εικόνα 2: Χάρτης Επικινδυνότητας Πλημμύρας (ΥΠΕΝ, 2017)
Επιπλέον, οι «πλημμύρες 50ετίας» συμβαίνουν πλέον κάθε 5-10 χρόνια λόγω της κλιματικής αλλαγής, ενώ οι υφιστάμενες μελέτες διαχείρισης πλημμυρών δεν έχουν επικαιροποιηθεί με βάση τα νέα δεδομένα. Αυτό σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος και απαιτείται άμεση αναθεώρηση των μελετών, λαμβάνοντας υπόψη τα νέα επιστημονικά δεδομένα και τα δυσμενέστερα σενάρια.
Οι πρόσφατες εργασίες της Περιφέρειας Αττικής για τον καθαρισμό, για πρώτη φορά μετά την κατασκευή του, του υπόγειου τμήματος του Κηφισού, μήκους περίπου 8,5 χιλιομέτρων, ανέδειξαν μια ακόμη διάσταση του προβλήματος (Εικόνα 3). Ο ποταμός, ο οποίος παροχετεύει το 70% των υδάτων της Αττικής, βρέθηκε γεμάτος μπάζα, σκουπίδια και υπολείμματα κατασκευαστικών υλικών, γεγονός που μείωσε την υδραυλική του ικανότητα και αύξησε σημαντικά τον κίνδυνο πλημμύρας.
Είναι προφανές ότι απαιτείται τακτικός ετήσιος καθαρισμός και συστηματική προληπτική συντήρηση, καθώς οι υποδομές παρουσιάζουν σοβαρά δομικά προβλήματα. Η ανακάλυψη τριών υπόγειων λιμνών από την ομάδα «Γεωμυθική» υποδεικνύει ότι το πρόβλημα είναι πιο σοβαρό απ’ ό,τι είχε εκτιμηθεί αρχικά.
Εικόνα 3: Καθαρισμός υπόγειου τμήματος του Κηφισού μήκους περίπου 8,5 χιλιομέτρων από την Περιφέρεια Αττικής (Πηγή: Eurokinissi)
Ένα εξαιρετικό παράδειγμα αναβάθμισης ενός υποβαθμισμένου αστικού ποταμού αποτελεί η περίπτωση της Μαδρίτης. Η περιοχή γύρω από τον ποταμό Manzanares (Μανθανάρες), η οποία στο παρελθόν είχε μετατραπεί σε αυτοκινητόδρομο, αναμορφώθηκε με το έργο Madrid Río (Εικόνα 4). Πρόκειται για ένα εκτεταμένο γραμμικό πάρκο που συνδυάζει υδάτινους και πράσινους χώρους, προσφέροντας μια νέα, ποιοτική χρήση του χώρου για τους κατοίκους και επισκέπτες της πόλης.
Εικόνα 4: Το γραμμικό πάρκο Madrid Río στην περιοχή γύρω από τον ποταμό Manzanares (Πηγή: PRAGMATIKA.MEDIA magazine)
Το έργο βασίζεται στην έννοια της «μπλε-πράσινης υποδομής», συνδυάζοντας φυσικά και τεχνητά στοιχεία και προσφέροντας τη δυνατότητα ενοποίησης με άλλους υφιστάμενους χώρους πρασίνου. Η αποκατάσταση της κοίτης του ποταμού Μανθανάρες και η υπογειοποίηση του αυτοκινητόδρομου επέτρεψαν τη δημιουργία ενός σύγχρονου αστικού χώρου. Η τεχνική πρόκληση της υπογειοποίησης του πολυσύχναστου αυτοκινητόδρομου Μ-30 ήταν τεράστια, αλλά έφερε αποτελέσματα που βελτίωσαν σημαντικά την καθημερινότητα των πολιτών, προσφέροντας έναν νέο δημόσιο χώρο αναψυχής και μια όαση πρασίνου και υδάτινου στοιχείου στην καρδιά της Μαδρίτης.
Μια τέτοια προσέγγιση, εμπνευσμένη από το επιτυχημένο μοντέλο της Μαδρίτης, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μια ολοκληρωμένη στρατηγική αντιπλημμυρικής προστασίας και βιώσιμης αστικής ανάπτυξης στην Αθήνα. Η αποκάλυψη και διεύρυνση των κοιτών του Κηφισού και του Ιλισού θα επέτρεπε την αποκατάσταση της φυσικής τους ροής, μειώνοντας σημαντικά τον κίνδυνο υπερχειλίσεων κατά τις έντονες βροχοπτώσεις.
Παράλληλα, η δημιουργία δικτύου λεκανών εκτόνωσης σε στρατηγικά σημεία και η ανάπτυξη εκτεταμένων πράσινων ζωνών κατά μήκος των ρεμάτων θα συνέβαλαν στη φυσική απορρόφηση των νερών, ενώ ταυτόχρονα θα βελτίωναν το αστικό μικροκλίμα. Επιπλέον, η μείωση των αδιαπέραστων επιφανειών θα ενίσχυε τη φυσική ικανότητα του εδάφους να απορροφά τα νερά, μειώνοντας την επιφανειακή απορροή που οδηγεί σε πλημμύρες.
Η υλοποίηση αυτών των παρεμβάσεων απαιτεί συνεκτικό σχεδιασμό, επαρκή χρηματοδότηση και ισχυρή πολιτική βούληση, ώστε η Αθήνα να γίνει μια ασφαλέστερη και πιο βιώσιμη μητρόπολη.
