Φωτογραφία: Τατιάνα Μπόλαρη / Eurokinissi
Ένα από τα χαρακτηριστικά των απόψεων που επικρατούν στην Ελλάδα για τη σοβαρή παρανομία είναι η ταύτιση στον δημόσιο λόγο του όρου «οργανωμένο έγκλημα» με τον όρο «εγκληματική οργάνωση». Όμως πρόκειται για δύο χωριστές έννοιες που παραπέμπουν σε διαφορετικές πραγματικότητες: η εγκληματική οργάνωση παραπέμπει στον τύπο της οργάνωσης που η σύσταση και η λειτουργία της απαγορεύεται από τον ποινικό κώδικα. Ο όρος οργανωμένο έγκλημα αφορά ένα σύστημα σχέσεων, που προκύπτει σε συγκεκριμένες συνθήκες κατευθύνεται ή συνομιλεί με συστήματα πολιτικής εξουσίας, έχει βάσεις σε τοπικές κοινωνίες και παρακάμπτει, παραβιάζει ή χειραγωγεί τη θέσπιση νόμων. Δεν πρόκειται για σχέσεις του κοινού υποκόσμου και των περιθωριακών, αλλά για σχέσεις στο πλαίσιο συστημάτων εξουσίας, που πλαισιώνονται από παρακρατικές ομάδες ένοπλες ή μη, οι οποίες με τη σειρά τους έχουν διείσδυση με ποικίλους τρόπους στις τοπικές κοινωνίες. Το φαινόμενο του οργανωμένου εγκλήματος είναι μια παράλληλη με την επίσημη οικονομία και αποβλέπει στο οικονομικό όφελος και στον έλεγχο της εξουσίας δομών του κράτους και τομέων της οικονομίας. Εκεί συναντάται συχνά με τον παραδοσιακό περιθωριακό υπόκοσμο. Τα τελευταία χρόνια δε η σχέση μεταξύ παραδοσιακού υποκόσμου και κρατικά οργανωμένου εγκλήματος είναι στενή και έχει παρατηρηθεί ότι συστήματα πολιτικής διαφθοράς οικειοποιούνται πρακτικές εγκληματικών οργανώσεων που ζουν από την παρανομία. Αυτά είναι γνωστά στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία.
Η χρησιμότητα, όμως, αυτών των διαπιστώσεων είναι ότι συμβάλλουν στην κατανόηση της ουσίας της κατάστασης που έχει διαμορφωθεί με αφορμή την εγκληματική υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ και της αναγνώρισης των συνεπειών της. Προκύπτει, λοιπόν, ότι εδώ και αρκετά χρόνια στη χώρα μας ένα σύστημα συγκεκριμένης κομματικής και κυβερνητικής εξουσίας, διαμορφώνει ή αξιοποιεί το προϋπάρχον πελατειακό σύστημα σε τοπικό επίπεδο και μέσω αυτού «συναλλάσσεται», έναντι μάλλον πολιτικής στήριξης με αγρότες ή άλλους, τους οποίους πληρώνει με επιδοτήσεις/ενισχύσεις της ΕΕ, βάσει πλαστών αποδεικτικών στοιχείων ή παραποιημένων. Για να συμβεί αυτό χρειάζεται η κινητοποίηση ενός ολόκληρου συστήματος, που φροντίζει για τον εντοπισμό και τη συμφωνία των ενδιαφερομένων, την εκταμίευση των χρημάτων και την αποκόμιση οφέλους και για τους αγρότες και για μεσάζοντες, τη συγκάλυψη και διατήρηση του συστήματος αυτού.
Η διάρκεια της απάτης αυτής δεν αφήνει αμφιβολίες ότι η πρακτική αυτή είναι γνωστή σε πολιτικά και διοικητικά αρμόδιους, ενώ το μέγεθος της είναι προφανές ότι προκαλεί συνέπειες πέραν της καθαυτό βλάβης των συμφερόντων της ΕΕ: εδώ φαίνεται ότι έχει αλλοιωθεί το εκλογικό αποτέλεσμα, με σκοπό να διατηρηθούν και να αναπαραχθούν στη διακυβέρνηση της χώρας συγκεκριμένα πρόσωπα ή δίκτυα συμφερόντων ή σχέσεων. Για να γίνει αυτό, προκύπτει ότι έχει δημιουργηθεί ένα παρακρατικό σύστημα προς όφελος συγκεκριμένων πελατειακών δικτύων, ότι έχουν προσφερθεί ευκαιρίες πλουτισμού για πολλούς που δύσκολα κάποιος μπορεί να αρνηθεί, ότι έχει πληγεί ο πρωτογενής τομέας της χώρας συνολικά, κλπ Η ανάγνωση και μόνο του παραπεμπτικού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας τεκμηριώνει τα παραπάνω. Είναι αξιοσημείωτο, επιπλέον, ότι για πρώτη φορά –και ενώ έχουν υπάρξει πλήθος άλλων σκανδάλων– επίσημο έγγραφο για τέτοιες υποθέσεις αναφέρεται σε εγκληματική οργάνωση, πράγμα που «δεσμεύει» τις αρχές προς συγκεκριμένη κατεύθυνση ερευνών.
Το τι ακριβώς έχει συμβεί, θα το μάθουμε στο μέλλον στο πλαίσιο της δικαστικής έρευνας. Όμως εδώ τίθεται ένα ευρύτερο πολιτικό ζήτημα, δηλαδή αυτό του φαινομένου του οργανωμένου εγκλήματος και της κοινωνικής του οργάνωσης μέσα από το κεντρικό κράτος και το πολιτικό σύστημα. Στην περίπτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ, π.χ., είναι ανάγκη να αποκαλυφθεί και να συζητηθεί ο τρόπος οργάνωσης και αναπαραγωγής αυτού του συστήματος σχέσεων σε τοπικές κοινωνίες, όπου υπερισχύουν τα πελατειακά δίκτυα, οι πατριαρχικές σχέσεις και οι ανισότητες και, βέβαια, συστήματα ποικίλων μορφών πολιτικής πατρωνίας. Όχι μόνο η ταυτοποίηση προσώπων, αλλά η ανίχνευση των λειτουργιών και των σχέσεων. Τέτοια φαινόμενα παραπέμπουν σε ανάγκες ευρύτερων κοινωνικών και θεσμικών αλλαγών. Αντί της διαχείρισης των πραγμάτων, χρειάζονται τομές σε πολιτισμούς και πρακτικές καθημερινότητας, αλλαγές σε θεμελιώδεις θεσμούς του κράτους και συμμετοχή των πολιτών στα κοινά. Ως ένα πρώτο βήμα, όμως, προς το παρόν είναι η ανάδειξη της ανάγκης στήριξης και προστασίας των θεσμών της απονομής δικαιοσύνης και των δικαστικών λειτουργών, ιδίως για τη συγκεκριμένη έρευνα, μέσα από την ανάδειξη και επίλυση λειτουργικών και άλλων προβλημάτων, που ενδεχομένως αποτρέπουν την ταχεία και ορθή απονομή της δικαιοσύνης και υπονομεύουν την ανεξαρτησία τους.
