Στις 11 Δεκεμβρίου, πραγματοποιήθηκε γενική απεργία στην Πορτογαλία, η οποία προκηρύχθηκε από όλες τις συνδικαλιστικές συνομοσπονδίες και παρέλυσε τις μεταφορές, μεγάλο μέρος των δημόσιων υπηρεσιών και τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις της χώρας – ιδιαίτερα στη βιομηχανία. Ήταν μια δυναμική απάντηση σε σχέδιο νόμου της, εκλεγμένης τον Μάρτιο του 2025, δεξιάς κυβέρνησης, το οποίο έχει στόχο την αλλαγή βασικών πυλώνων των εργασιακών σχέσεων.
Το κάλεσμα στην απεργία και η αδιαμφισβήτητη πολιτική της επιτυχία –την οποία η κυβέρνηση προσπάθησε να υποβαθμίσει– άλλαξαν τους όρους του δημόσιου διαλόγου και προκάλεσαν αναδιάταξη των πολιτικών συσχετισμών. Αντί για τα θέματα που, τους τελευταίους μήνες, είχαν οδηγήσει στην κυριαρχία της Ακροδεξιάς στον διάλογο –μετανάστευση, (ανύπαρκτες) μπούρκες, «ιδεολογία του φύλου»…– στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των μέσων ενημέρωσης βρέθηκαν τα θέματα της επισφαλούς εργασίας, των μισθών και της αξιοπρεπούς εργασίας, τα οποία αναδείχθηκαν και κατά τη διάρκεια της εκστρατείας για τις προεδρικές εκλογές που έχουν προγραμματιστεί για τις 18 Ιανουαρίου του 2026.
Η Ακροδεξιά αρχικά καταδίκασε το κάλεσμα για απεργία, υποστηρίζοντας ότι αυτή «εξυπηρετεί μόνο τα συμφέροντα της άκρας Αριστεράς», και στήριξε την πρόταση της κυβέρνησης, θεωρώντας τη ως μια προσπάθεια αλλαγής της εργατικής νομοθεσίας που στην Πορτογαλία ήταν «σοβιετική» (ακριβώς έτσι τη χαρακτήρισε ο εκπρόσωπός της). Στη συνέχεια, όμως, μία ημέρα πριν την απεργία, αναδιπλώθηκε πλήρως, χαρακτηρίζοντάς την «απολύτως νόμιμη» και καταδικάζοντας την κυβερνητική πρόταση ως «ανοιχτή πρόκληση που στοχεύει σε απολύσεις και στην εμπέδωση της επισφαλούς εργασίας».
Η κυβερνητική πρόταση φαίνεται ότι έχει πλέον τραυματιστεί ανεπανόρθωτα, αλλά ίσως να μην έχει ακόμα εγκαταλειφθεί. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να διατηρηθεί η ενότητα της οργανωμένης εργασίας, και αν η Αριστερά έχει την ικανότητα να αναλάβει κάποια πολιτική πρωτοβουλία μέσα σε ένα εχθρικό πολιτικό περιβάλλον και έναν δυσμενή συσχετισμό δυνάμεων.
Στα πενήντα χρόνια που έχουν περάσει από την εγκαθίδρυση του δημοκρατικού καθεστώτος στην Πορτογαλία, που γεννήθηκε από την επανάσταση του 1974, έχουν πραγματοποιηθεί μόνο έντεκα γενικές απεργίες. Η τελευταία έγινε το 2013, όταν η χώρα ήταν υπό την εποπτεία της τρόικας. Όμως, πολύ λίγες γενικές απεργίες είχαν τόσο μεγάλη ανταπόκριση όσο η φετινή. Η απεργία του Δεκεμβρίου 2025 ήταν μία από τις σπάνιες περιπτώσεις στις οποίες οι δύο κύριες συνδικαλιστικές συνομοσπονδίες ένωσαν τις δυνάμεις τους. Πρόκειται για τη CGTP (τη μεγαλύτερη συνδικαλιστική συνομοσπονδία της Πορτογαλίας, που ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και στην οποία κυριαρχούν οι κομμουνιστές, αλλά περιλαμβάνει επίσης προοδευτικούς καθολικούς συνδικαλιστές, η συνδικαλιστική έκφραση των σοσιαλιστών και άλλων αριστερών ακτιβιστές) και την UGT (τη συνομοσπονδία που ιδρύθηκε από μέλη του Σοσιαλιστικού Κόμματος και της Δεξιάς, με ισχυρή παρουσία στον τραπεζικό κλάδο, σε ορισμένες βιομηχανίες και σε διάφορους τομείς των μεταφορών).
Η σύγκλιση των δύο συνομοσπονδιών είχε συμβεί μόνο τέσσερις φορές στο παρελθόν: το 1988, το 2010, το 2011 και το 2012. Αλλά φέτος ήταν κάτι περισσότερο. Αξίζει να σημειωθεί ότι η συνδικαλιστική πτέρυγα του κυβερνώντος δεξιού κόμματος PSD (Πορτογαλικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα) στήριξε ομόφωνα το κάλεσμα σε απεργία, με όλα τα μέλη της στην ηγεσία της UGT να την υπερψηφίζουν. Την προκήρυξη της απεργίας στήριξαν και δεκάδες επιτροπές εργαζομένων μεγάλων επιχειρήσεων και σημαντικά ανεξάρτητα σωματεία (των μηχανοδηγών, των δημοσιογράφων, της εκπαιδευτικών της ανώτατης εκπαίδευσης), όπως και η Ένωση Ανεξάρτητων Συνδικάτων (USI), στην οποία μετέχουν σωματεία με δεξιό προσανατολισμό –κάποια από αυτά στον τραπεζικό τομέα– τα οποία στήριξαν την απεργία και χαρακτήρισαν την πρόταση της κυβέρνησης «πολιτισμικό πισωγύρισμα» που απειλεί με απόλυση «τέσσερα εκατομμύρια εργαζόμενους». Στην απεργία προσχώρησαν, επίσης, ενώσεις μεταναστών (περίπου το ένα τέταρτο του ενεργού πληθυσμού στην Πορτογαλία είναι μετανάστες) και φεμινιστικές οργανώσεις. Κατά της κυβερνητικής πρότασης και υπέρ της απεργίας τάχθηκαν πρώην γενικοί γραμματείς εργατικών συνομοσπονδιών, καθολικοί συνδικαλιστές και διακεκριμένοι νομικοί με ειδίκευση στο εργατικό δίκαιο.
Η απεργία είχε πρωτοφανή συμμετοχή και έγινε έντονα αισθητή σε πολλούς τομείς: το 90% των σχολείων, των πανεπιστημίων και των νοσοκομείων παρέμειναν κλειστά· διακόπηκε πλήρως η λειτουργία του μετρό της Λισσαβόνας και σχεδόν πλήρως των τρένων, των αεροδρομίων και του μετρό του Πόρτο· διακόπηκαν ορισμένες βάρδιες ή ακόμα και η παραγωγή σε μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις (στην Autoeuropa/Volkswagen, στη Bosch, στην Super Bock), καθώς και στον τομέα των logistics (Sonae). Όπως αναμενόταν, η συμμετοχή ήταν μικρότερη στις υπηρεσίες, στις μικρές επιχειρήσεις και στους κλάδους με μεγάλο αριθμό επισφαλών εργαζομένων (όπως οι ψηφιακές πλατφόρμες). Την ημέρα της απεργίας, στις διαδηλώσεις που έγιναν στις μεγάλες πόλεις συμμετείχαν χιλιάδες άνθρωποι, μεταξύ των οποίων πολλοί νέοι και νέες με προφίλ πολύ διαφορετικό από αυτό των παραδοσιακών συνδικαλιστικών διαδηλώσεων της Πρωτομαγιάς.
Η κυβέρνηση θέλει την αλλαγή των εργασιακών σχέσεων
Η πρόταση της κυβέρνησης, με τίτλο «Εργασία XXI», εισάγει περισσότερες από εκατό αλλαγές στη εργατική νομοθεσία, υπονομεύοντας ριζικά την ισορροπία δυνάμεων στον κόσμο της εργασίας με τρεις βασικούς τρόπους.
Πρώτον, με την απορρύθμιση της ίδιας της νομοθεσίας. Το σχέδιο νόμου καταργεί το δικαίωμα επαναπρόσληψης ενός εργαζόμενου που απολύθηκε παράνομα, δηλαδή η επιχείρηση -αν καταβάλει την προβλεπόμενη αποζημίωση, μπορεί να απομακρύνει έναν εργαζόμενο ακόμα και αν το δικαστήριο αποφανθεί ότι ο λόγος απόλυσης δεν είναι δικαιολογημένος. Επιπλέον, θεσπίζεται η ατομική «τράπεζα ωρών», που επιτρέπει στους εργοδότες να απασχολούν τους εργαζόμενους μέχρι δύο επιπλέον ώρες την ημέρα, χωρίς αυτός ο χρόνος να αμείβεται ως υπερωρία. Δημιουργείται, επίσης, μια νέα βάση για τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου: για όσο διάστημα ένας εργαζόμενος δεν έχει μόνιμη σύμβαση μπορεί να προσληφθεί με προσωρινή σύμβαση, ακόμη και αν καλύπτει μόνιμες θέσεις εργασίες και ανάγκες. Αποδυναμώνονται, ακόμα, οι μηχανισμοί συλλογικών διαπραγματεύσεων, καθιστώντας δυσκολότερη τη διαιτησία και διευκολύνοντας τη λήξη των συλλογικών συμβάσεων, ενώ περιορίζεται ακόμη περισσότερο η δυνατότητα των συνδικάτων να δρουν στους χώρους εργασίας. Επίσης, ο στόχος των νέων ρυθμίσεων για τις απεργίες είναι η επέκταση του προσωπικού εγγυημένης υπηρεσίας.
Δεύτερον, με τον αποκλεισμό κάποιων εργαζόμενων στις ψηφιακές πλατφόρμες από την προστασία της εργατικής νομοθεσίας. Από το 2023, ο Πορτογαλικός Εργατικός Κώδικας αναγνωρίζει στους εργαζόμενους σε πλατφόρμες το τεκμήριο της εξαρτημένης εργασίας, κάτι που έχει οδηγήσει σε περισσότερες από 800 δικαστικές υποθέσεις με πολλές εξ αυτών να έχουν καταλήξει σε αποφάσεις υπέρ των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Ανώτατου Δικαστηρίου. Πάνω από το 80% των αποφάσεων των Εφετείων την ύπαρξη έκριναν ότι οι διανομείς της UberEats και της Glovo εργάζονται με σχέση εξαρτημένης εργασίας. Η κυβέρνηση επιδιώκει να καταργήσει το εν λόγω τεκμήριο και να αποκλείσει ουσιαστικά αυτούς τους εργαζόμενους από την εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας, θεωρώντας τους αυτοαπασχολούμενους ή ιδιοκτήτες ατομικών επιχειρήσεων.
Τρίτον, με την επιβολή της αδήλωτης εργασίας και την ασυλία απέναντι στην παράβαση του νόμου. Ένα από τα μέτρα του συγκεκριμένου εργασιακού πακέτου είναι η αποποινικοποίηση της αδήλωτης εργασίας. Το 2023, η αδήλωτη εργασία είχε χαρακτηριστεί ποινικό αδίκημα και οι εργοδότες δεν μπορούσαν πλέον να δηλώνουν τους εργαζόμενους στις αρμόδιες αρχές την πρώτη ημέρα που αναλάμβαναν εργασία, αντί την ημέρα της πραγματικής πρόσληψής τους –μια συνηθισμένη δικαιολογία κατά τους ελέγχους της επιθεώρησης εργασίας, που είχε ως αποτέλεσμα να μην τιμωρούνται ποτέ. Με τη νέα ρύθμιση, ο στόχος της κυβέρνησης είναι οι επιθεωρητές εργασίας να κάνουν τα στραβά μάτια, νομιμοποιώντας έτσι την άτυπη και παράνομη απασχόληση, ιδιαίτερα στη γεωργία, τις κατασκευές και την οικιακή εργασία, τρεις τομείς με έναν τεράστιο αριθμό εργαζόμενων μεταναστών (πάνω από τους μισούς απασχολούμενους) και υψηλό ποσοστό αδήλωτης εργασίας.
Και τώρα τι;
Λόγω της εορταστικής περιόδου παρατηρείται μια κάποια ύφεση της πολιτικής πάλης και των κινητοποιήσεων των συνδικάτων. Όμως, έχουν προγραμματιστεί νέες συναντήσεις μεταξύ των συνδικάτων και της κυβέρνησης στις 7 Ιανουαρίου, μια νέα διαδήλωση της CGTP στις 6 Ιανουαρίου, και μια συνεδρίαση της Μόνιμης Επιτροπής Κοινωνικού Διαλόγου, ενός τριμερούς οργάνου στο οποίο μετέχουν εκπρόσωποι των εργοδοτικών οργανώσεων, των συνδικάτων και της κυβέρνησης, στις 14 Ιανουαρίου.
Η πρόκληση είναι να μη διαρραγεί η ενότητα των διαφόρων οργανώσεων και συνδικαλιστικών τάσεων– κάτι που θα απαιτήσει πολλή δουλειά, υπομονή και ταλέντο –, να συνεχιστούν οι κινητοποιήσεις και να διατηρηθεί η αποφασιστικότητα να απορριφθεί η κυβερνητική στρατηγική, στοιχεία που ανέδειξε η απεργία. Ταυτόχρονα, θα χρειαστεί να βρεθούν τρόποι ανάκτησης της πρωτοβουλίας, ώστε να ανοίξουν νέοι ορίζοντες για τον κόσμο της εργασίας, πέρα από την απλή άμυνα ή την αντίσταση.
Κολάζ: CGTP IN / Facebook
* Ο Ζ. Σοέιρο είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας της Εργασίας στο Πανεπιστήμιο του Πόρτο, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Αριστερού Μπλόκου
Μετάφραση: Χάρης Γολέμης
