Σαν σήμερα, 17 Ιουλίου 1912, η Ικαρία έγινε πράξη ελευθερίας. Όχι διακήρυξη, όχι υπόσχεση,όχι ανάθεση αλλά πράξη, επανάσταση. Ο λαός του νησιού ξεσηκώθηκε ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία και ανακήρυξε την Ελευθέρα Πολιτεία Ικαρίας. Για σχεδόν τέσσερις μήνες, μέχρι τις 4 Νοεμβρίου, η Ικαρία ήταν κάτι μοναδικό στον τότε ελλαδικό και βαλκανικό χώρο: μια αυτοθεσπισμένη κοινότητα με δημόσια σχολεία, δικά της δικαστήρια και σύνταγμα, ένοπλες φρουρές, νόμισμα, στόλο και διοίκηση εκλεγμένη από τον λαό. Μια αυθεντική πράξη κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης: όχι αναρχία με την έννοια του χάους, αλλά μη εξουσία με την έννοια της οριζόντιας λειτουργίας. Στην Ικαρία, δεν κυβερνά κανείς άλλος, κυβερνά το συλλογικό σώμα. Δεν ασκείται βία προς τα κάτω, ασκείται ευθύνη προς όλους.
Σε μια εποχή κρατών και βασιλείων, η Ικαρία διάλεξε την κοινότητα αντί της εξουσίας. Όχι κάποιον ηγέτη να την οδηγήσει, αλλά τη συλλογική της βούληση να πράξει. Όχι παρακάλια στους ισχυρούς, αλλά αυτοοργάνωση των πολλών. Αυτή η εμπειρία δεν είναι μια υποσημείωση της ιστορίας. Είναι μια ρωγμή μέσα στο κυρίαρχο αφήγημα της ανάθεσης.
Κι αν μια φράση περικλείει την επανάσταση των Ικάριων, αυτή είναι: «Ούλοι εμείς εφέντη».
Μια απάντηση που δόθηκε στον κατακτητή, λίγο πριν την Επανάσταση, όταν οι Ικαριώτες έριξαν σε γκρεμό τον τοπικό άρχοντα, απεσταλμένο των Οθομανών. Ερωτηθέντες ποιος το έκανε, απάντησαν: «εμείς όλοι». Δεν κατηγόρησαν κανέναν. Δεν πρόδωσαν κανέναν. Αναγνώρισαν όλοι την ευθύνη και την πράξη. Αυτή η φράση είναι κάτι παραπάνω από μνήμη. Είναι φιλοσοφία πράξης. Είναι άρνηση του κυρίαρχου και ανάληψη της ευθύνης από το συλλογικό υποκείμενο.
Ο «εφέντης» δεν είναι πια πρόσωπο – είναι η σχέση. Και η Ικαρία του 1912 δεν ανέτρεψε απλώς το πρόσωπο του αφέντη. Κατήργησε τη σχέση. Εκεί βρίσκεται το βάθος του παραδείγματος: όχι στην αλλαγή σημαίας, αλλά στην αλλαγή της θεσμικής λειτουργίας. Η κοινότητα δεν ζητά να κυβερνηθεί καλύτερα, ζητά να μην κυβερνιέται καθόλου από ξένο ή ανώτερο. Και έτσι οργανώνει μόνη της τη ζωή της, όχι για πάντα, αλλά όσο χρειάζεται.
Αυτή η πράξη δεν γεννήθηκε από ιδεολογικά προγράμματα. Γεννήθηκε από την ανάγκη, το δίκιο, την εμπειρία και το ήθος ενός λαού που είχε μάθει να στέκεται στα πόδια του. Δεν περίμενε σωτήρες, κόμματα, μηχανισμούς. Κι όταν χρειάστηκε να πολεμήσει, πολέμησε. Όταν χρειάστηκε να δικάσει, δίκασε. Και όταν χρειάστηκε να μορφώσει τα παιδιά του, το έκανε.
Η Ικαρία έγινε για λίγο κράτος χωρίς να γίνει ποτέ εξουσία. Δημιούργησε μορφή, για να υπηρετήσει την κοινότητα, όχι για να την υποτάξει. Αυτός ο διαρκής μετασχηματισμός, αυτή η ιστορική αντίφαση, να κρατάς την εξουσία για να την ακυρώσεις, είναι η καρδιά της ελευθερίας. Δεν μιλάμε για ουτοπία. Μιλάμε για ιστορία. Πραγματικότητα. Γεγονός.
Και αυτή η πράξη δεν έσβησε. Αντίθετα, μετουσιώθηκε σε ένα νήμα που διατρέχει την Ικαρία μέχρι σήμερα: στους συνδικαλιστικούς αγώνες, στην εθνική αντίσταση, στα αντάρτικα φυλλάδια, στις εξορίες και στους βασανισμούς, στη συλλογική μνήμη. Στις παλλαϊκές συνελεύσεις και στις κουβέντες στις αυλές. Εκεί που ακόμα σήμερα ο κόσμος λέει το «εμείς», πριν πει το «εγώ».
Σε αυτό το νησί, τίποτα δεν είναι τυχαίο. Η Ικαρία δεν προσφέρει ένα πρότυπο για αντιγραφή. Προσφέρει ένα παράδειγμα για στοχασμό, ότι η ελευθερία δεν έρχεται από πάνω, δεν χαρίζεται, δεν αγοράζεται. Χτίζεται, οργανώνεται, ασκείται. Από αυτούς που λένε: «Ούλοι εμείς εφέντη».
