Richard Wright, Ο άνθρωπος που έζησε υπογείως, Αθήνα, ωκυτόκια, 2024.
Γεννημένος στον Νότο, ο Ρίτσαρντ Ράιτ (1908-1960) υπήρξε ιδρυτική μορφή της αφροαμερικανικής λογοτεχνίας, με σημαίνοντα ρόλο στον αγώνα κατά των φυλετικών διακρίσεων στην Αμερική, την οποία εγκατέλειψε στην πορεία για τη Γαλλία, για να γλιτώσει από αυτές ακριβές τις διακρίσεις και την καθημερινή, αφόρητη, θανάσιμη βία τους. Δεν ξέρω πόσο γνωστός είναι στην Ελλάδα, κι ας έχουν κυκλοφορήσει εδώ και δεκαετίες στα ελληνικά τα δύο μείζονα βιβλία του, Το μαύρο αγόρι (Αστάρτη) και το Γέννημα θρέμμα (Σύγχρονη Εποχή). Νομίζω πολύ λιγότερο από ό,τι ο Ραλφ Έλισον κι ο Τζέιμς Μπόλντουιν, των οποίων υπήρξε μέντορας προτού χωρίσουν οι δρόμοι τους στη συνέχεια, για πολλούς και διάφορους λόγους, και ιδεολογικούς. Σήμερα λοιπόν έχουμε την ευκαιρία να τον (ξανα)γνωρίσουμε μέσα από το επί μακρόν κρυφό, αόρατο έργο του, το μυθιστόρημα Ο άνθρωπος που έζησε υπογείως, με το οποίο ξεκινά, υπό τους καλύτερους οιωνούς, τις εργασίες του ο νεοσύστατος εκδοτικός οίκος ‘ωκυτόκια’. Ένα μυθιστόρημα ιδιαιτέρως προσφιλές στον ίδιο τον Ράιτ, ο οποίος το θεωρούσε το πλέον σημαντικό δείγμα καθαρής έμπνευσης στη δουλειά του, που του είχε επιπροσθέτως χαρίσει το «βαθύτερο αίσθημα δημιουργικής ελευθερίας» που αισθάνθηκε ποτέ. Όλα αυτά τα εξηγεί στο δοκίμιο που αφιέρωσε στο συγκεκριμένο έργο, Αναμνήσεις από τη γιαγιά μου, το οποίο περιλαμβάνεται στην ελληνική έκδοσηκαι φωτίζει στην πραγματικότητα συνολικά τη δημιουργική του πορεία, την πολύπλοκη οπτική και την αισθητική καινοτομία του.
Αόρατο κείμενο λοιπόν το εν λόγω μυθιστόρημα, αφού το έγραψε το 1941, του το απέρριψε ο εκδότης του το 1942, το έκοψε και το έραψε κάνοντάς το διήγημα στη συνέχεια και δεν εκδόθηκε στα αγγλικά ως το 2021. Ένα αόρατο μυθιστόρημα για έναν αόρατο άνθρωπο – διαβάζοντάς το αντιλαμβανόμαστε, είναι αλήθεια, ακόμη καλύτερα τις καταβολές του Έλλισον στον δικό του Αόρατο άνθρωπο, αλλά και την προτροπή του Ράιτ προς τον τότε προστατευόμενό του «σταμάτα να με αντιγράφεις»… Πρωταγωνιστής του βιβλίου ένας νεαρός μαύρος, ο Φρεντ Ντάνιελς, ο οποίος κατηγορείται άδικα από την αστυνομία για έναν αποτρόπαιο, διπλό φονικό. Συλλαμβάνεται, επειδή είναι μαύρος και μόνο, καθώς γυρίζει από τη δουλειά του στο σπίτι του και στην ετοιμόγεννη γυναίκα του. Υφίσταται βασανιστήρια για ομολογήσει, ομολογεί, τον περιμένει η εκτέλεση. Βρίσκει όμως έναν τρόπο να δραπετεύσει, χώνεται σε έναν υπόνομο και χάνεται από προσώπου γης.
Δεν ξέρω αν ο Ράιτ είχε διαβάσει τους Άθλιους, όπου ο Ουγκώ, με αφορμή την εμπειρία του Αγιάννη στους παρισινούς υπονόμους, όπου καταλήγει φορτωμένος με τον λαβωμένο Μάριο, αναπτύσσει έναν ολόκληρο στοχασμό για τους υπονόμους. Μεταξύ άλλων, λοιπόν, λέει ότι έχουν υπάρξει διαχρονικά μνήμα και άσυλο κι έχουν κλείσει μέσα τους όλα όσα ο νόμος κυνηγάει, το έγκλημα, την κοινωνική διαμαρτυρία, τον στοχασμό, την ελευθερία της συνείδησης, την ιδιοφυΐα… Ο Ράιτ διατείνεται βέβαια στο δοκίμιό του ότι εμπνεύστηκε την ιστορία του από ένα πραγματικό γεγονός της εποχής, τις ταινίες με τον αόρατο άνθρωπο και την εμπλούτισε με τις μνήμες του, τα διαβάσματά του, τις εμπειρίες και τα συναισθήματά του. Δεν έχουμε κανένα λόγο να μην τον πιστέψουμε. Στη μοναχική διαδρομή του όμως στους υπονόμους, ο Φρεντ ενσαρκώνει διαδοχικά την κοινωνική διαμαρτυρία απέναντι στη φυλετική αλλά και την ταξική διάκριση· απέναντι στην αδικία ενός κόσμου παραδομένου στον θάνατο, που λαμβάνει πολλές και διαφορετικές μορφές, ενός παράλογου κόσμου που απαξιώνει τη ζωή των μαύρων αλλά και όλων. Αναζητώντας την ταυτότητά του, καταλήγει στον στοχασμό για την κοινότητά του, αλλά και για τον άνθρωπο εν γένει. Γλιστρώντας μες στα βρομόνερα και μπαίνοντας κρυφά, μες από τα υπόγεια, σε εταιρείες και μαγαζιά καταλήγει στην έγκλημα. Κλέβει ό,τι βρει μπροστά του, πράγματα χρήσιμα για τη διαβίωσή του, φαί, τσιγάρα, ραδιόφωνο, λάμπες, γραφομηχανή, ακόμη κι ένα όπλο, κι άλλα εντελώς άχρηστα, λεφτά, διαμαντικά, χωρίς καμιά ανταλλακτική αξία κι αξία χρήσης πια για κείνον Θα κάνει τα δολάρια ταπετσαρία στο άντρο του, θα κρεμάσει πάνω τα δαχτυλίδια και τα χρυσά ρολόγια, θα σκορπίσει χάμω τα διαμάντια… Θα παρακολουθήσει τις συνέπειες των πράξεών του, τους άλλους που πληρώνουν άδικα και πολύ ακριβά, όπως κι ο ίδιος, για κάτι που δεν έκαναν. Και στο τέλος, ο υπόνομος, που υπήρξε το άσυλό του, θα γίνει το μνήμα του.
Ο Ράιτ είχε προσεγγίσει το Κομμουνιστικό κόμμα της Αμερικής στον μεσοπόλεμο κι έχει αφηγηθεί τη δύσκολη, εντέλει, αυτή συνοδοιπορία στο άρθρο του “I tried to be a communist” (TheAtlantic, 8-9.1944). Η μαρξιστική αντίληψη της πραγματικότητας, την οποία άλλωστε του καταλόγισαν συγγραφικά οι Έλλισον και Μπόλντουιν με όρους ‘υπερβολικής’ ιδεολογίας, δεν συγκαταλεγόταν στα σημεία τριβής του με το ΚΚ. Εν προκειμένω δε είναι ανοιχτά εκφρασμένη. Οι χώροι που λάθρα επισκέπτεται ο Φρεντ, εκκλησία, γραφείο κηδειών, κινηματογράφος, χασάπικο, μεσιτικό-ασφαλιστική, κοσμηματοπωλείο αποτελούν τη βάση για μια δριμεία κριτική των παραγωγικών σχέσεων, των ταξικών και έμφυλων ανισοτήτων, της αλλοτρίωσης και των πολύπλοκων μηχανισμών αναπαραγωγής τους, του αβίωτου βίου εντέλει, της κατάργησης της προσωπικότητας αλλά και της ανθρωπινότητας. Η επιλογή αλλά και οι περιγραφές τους προκαλούν ποικίλους συνειρμούς, σχετικούς και με τον κινηματογράφο που αγαπούσε ο Ράιτ, όπως π.χ. το ‘σοβιετικό μοντάζ’ και η κατά Όσιπ Μπρικ διεύρυνση του κύκλου της ανθρώπινης όρασης που αποτελούσε ένα από τα θεμέλιά του. Παράλληλα, η κοινωνική αυτή κριτική είναι αριστοτεχνικά συναρμοσμένη με μια ψυχαναλυτική οπτική, στη συγκρότηση της οποίας είναι σημαντική η συνεισφορά του ονείρου, του εφιάλτη, αλλά και η ιδιαίτερη επεξεργασία του άλογου και του ασυνείδητου στοιχείου από τον Ράιτ, στη σχέση τους με τη μουσική, το μπλουζ, την τζαζ, αλλά και τον υπερρεαλισμό – του οποίου προτείνει έναν ιδιότυπο ορισμό, με αναφορά στην αποκοπή του ατόμου από τις παραγωγικές σχέσεις.
Ο Φρεντ στο τέλος ανεβαίνει στον πάνω κόσμο, για να διεκδικήσει την αθωότητά του και μαζί την αθωότητα όλων εκείνων που πλήρωσαν τις δικές του πράξεις και, εντέλει, όλου του κόσμου. Οι εναντίον του κατηγορίες έχουν αποσυρθεί. Ο πραγματικός δολοφόνος έχει συλληφθεί. Αλλά η αλήθεια του παραμένει εξ ορισμού επικίνδυνη για τις δυνάμεις της τάξης. Υπό τον ήχο των σειρήνων, ο Φρεντ θα επιστρέψει στον υπόνομο νεκρός. Και το πολυεπίπεδο, πολυσήμαντο, ολοζώντανο αυτό κείμενο θα αφήσει μια πολύ στυφή επίγευση στον αναγνώστη και την αναγνώστρια. Γιατί η ρατσιστική βία, η εσωτερίκευση της ενοχής και της υποταγής από τους καταπιεσμένους, αλλά και η υφήλιος στις φλόγες του πολέμου, όπως περιγράφεται γλαφυρά σε έναν εφιάλτη, δεν είναι του παρελθόντος. Είναι του παρόντος και μας θέτουν επιτακτικά προ των ευθυνών μας για το μέλλον.
Τιτίκα Δημητρούλια
