Το ψευδεπίγραφο του χωρικού σχεδιασμού
Φωτογραφία: Image Hunter από το pexels.com
Αποδίδουμε συνήθως τα κακώς κείμενα στη χώρα μας είτε σε έλλειψη νομοθεσίας, η οποία, αν υπήρχε, θα έβαζε τα πράγματα στη θέση τους, είτε σε κακή εφαρμογή του νόμου από τις αρμόδιες αρχές είτε σε παραβάσεις που δεν ελέγχονται αποτελεσματικά και παραμένουν ατιμώρητες. Τα τελευταία χρόνια, όμως, αποδεικνύεται ότι τα κακώς κείμενα σε μεγάλο βαθμό τα προκαλεί, τα επιβραβεύει και τα προωθεί η ίδια η νομοθεσία με τις ρυθμίσεις της. Και αυτό γίνεται ιδιαιτέρως φανερό στον τρόπο με τον οποίο σήμερα ο χωρικός σχεδιασμός υπονομεύει και αναιρεί κάθε έννοια προστασίας και διαφύλαξης του περιβάλλοντος.
Τη δεκαετία του ’90 η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας επανέφερε στο προσκήνιο την ξεχασμένη συνταγματική επιταγή για χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό και αξίωσε την κατάρτιση χωρικών σχεδίων για τα ευπαθή οικοσυστήματα, τους ορεινούς όγκους, τις ακτές και τα μικρά νησιά, την οικιστική ανάπτυξη, το δίκτυο δρόμων και λιμένων, τον τουρισμό, τις υδατοκαλλιέργειες κ.ο.κ. Το Δικαστήριο είχε τότε υπολάβει ως δεδομένη μια προϋπόθεση που στην πραγματικότητα αποδείχθηκε εσφαλμένη. Είχε θεωρήσει αυτονόητο ότι τα χωρικά σχέδια που έμελλε να θεσπιστούν θα ακολουθούσαν την ιεραρχική σειρά και τις προδιαγραφές της οικείας επιστήμης και θα συμμορφώνονταν προς τους περιορισμούς που έθεταν οι διεθνείς συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, οι Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Σύνταγμα και η ίδια η νομολογία.
Η πραγματικότητα μας διέψευσε και οι αποδείξεις είναι απτές. Τις βλέπουμε στις θάλασσες και τα βουνά μας που μετατρέπονται σε βιομηχανικές περιοχές, στα δάση που καίγονται και «αξιοποιούνται» αντί να αναδασωθούν, στα νησιά που βουλιάζουν από τoν υπερτουρισμό, στα τοπία που γίνονται αγνώριστα, στις αβίωτες πόλεις, στα άγρια ζώα και πουλιά που εξαφανίζονται μαζί με τα ενδιαιτήματά τους.
Πώς καταφέραμε να δημιουργήσουμε αυτή τη δυστοπία υπό το κράτος τόσων δεσμευτικών διεθνών νομικών περιορισμών, σε πείσμα τόσης διαθέσιμης επιστημονικής γνώσης, με δαπάνη τόσων εκατομμυρίων σε μελέτες και σχέδια που έμειναν στο συρτάρι; Πώς καταφέραμε να ξεπεράσουμε κάθε ενδοιασμό για την καταστροφή μιας παγκόσμιας φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς που είχε την κακή τύχη να βρίσκεται στα χέρια μας τη δεδομένη χρονική στιγμή; Πέρα από τις ερμηνείες που μπορεί να δοθούν από την πολιτική, ιδεολογική, οικονομική, κοινωνιολογική, ακόμα και ψυχολογική σκοπιά, υπήρξαν συγκεκριμένα νομικά βήματα που μας οδήγησαν μέχρις εδώ και, όπως τουλάχιστον φαίνεται, θα μας πάνε και ακόμα παρακάτω.
Με την επίφαση του χωρικού σχεδιασμού
Όλα τα διαδοχικά νομοθετήματα που θέσπισαν χωροταξικά και πολεοδομικά εργαλεία διαφόρων επιπέδων και με διαφορετικές κατά καιρούς ονομασίες είχαν ένα κοινό παρονομαστή: Την πάση θυσία αποφυγή της διατάραξης των ήδη τετελεσμένων και την απρόσκοπτη συνέχιση της ίδιας τακτικής, τώρα πλέον όμως με την επίφαση και το πρόσχημα του χωρικού σχεδιασμού.
Αν σε μια εποχή οξύτατης και διαρκώς επιδεινούμενης περιβαλλοντικής κρίσης ο γνήσιος και βιώσιμος χωρικός σχεδιασμός επιβάλλει την ιεράρχηση των προτεραιοτήτων, την αυστηρή προστασία του φυσικού κεφαλαίου που μας απομένει, την οριοθέτηση και διαφύλαξη της αγροτικής γης, τον έλεγχο της οικιστικής εξάπλωσης, τη διαχείριση των υδάτων και της ενεργειακής ζήτησης με την αναγκαία φειδώ και τον σχεδιασμό όλων των άλλων δραστηριοτήτων, όπως λ.χ. ο τουρισμός, με γνώμονα τη φέρουσα ικανότητα των συστημάτων στήριξης της ζωής και όχι τις επιθυμίες της αγοράς, ο δικός μας χωρικός σχεδιασμός, ως γνήσια ψευδεπίγραφος, έκανε και συνεχίζει να κάνει ακριβώς τα αντίθετα. Βασική του προτεραιότητα, η επιδότηση με χαλαρές και χαριστικές ρυθμίσεις της «ανάπτυξης», όπως την αντιλαμβανόμαστε σ’ αυτή τη χώρα. Μονοδιάστατη, βραχυπρόθεσμη, με περιορισμένους αποδέκτες και απεριόριστη ανάλωση του πραγματικού μας πλούτου, φυσικού και πολιτιστικού. Πρωταρχική προϋπόθεση για την επιτυχία του στόχου αυτού ήταν η αποφυγή θέσπισης του αναγκαίου νομικού υποβάθρου περιβαλλοντικής προστασίας, τους περιορισμούς του οποίου θα όφειλε να σεβαστεί ο χωρικός σχεδιασμός σε όλα τα επίπεδα, από το Εθνικό Στρατηγικό Σχέδιο και τα Ειδικά Πλαίσια, μέχρι τα Περιφερειακά, Τοπικά και Ειδικά Σχέδια και την ατομική χωροθέτηση των πάσης φύσεως έργων και δραστηριοτήτων.
Καταδίκες και τετελεσμένα
Η έλλειψη του υποβάθρου αυτού μας κόστισε ήδη δύο καταδίκες από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μία για την παράβαση της Οδηγίας για τους Οικοτόπους (Natura) και μία για την παράλειψη θέσπισης του Θαλάσσιου Χωρικού Σχεδιασμού, δύο προειδοποιητικές επιστολές και μια αιτιολογημένη γνώμη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Ειδικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), ενώ μία ακόμα καταδίκη βρίσκεται προ των πυλών για τη συνεχιζόμενη παράλειψη θέσπισης Θαλάσσιου Χωρικού Σχεδιασμού και την αποσύνδεσή του από τις παράκτιες ζώνες. Κερδίσαμε όμως τον αναγκαίο χρόνο, ώστε διάφορα επιβαρυντικά για το περιβάλλον έργα και δραστηριότητες, όπως λ.χ. οι ΑΠΕ, οι υδατοκαλλιέργειες, οι στρατηγικές επενδύσεις καθώς και οι επερχόμενες εξορύξεις σπάνιων γαιών και υδρογονανθράκων, να μπορούν να εγκαθίστανται με τους δικούς τους όρους σε δάση και αναδασωτέα, βουνά και παρθένα οικοσυστήματα, ακτές και θάλασσες, εξαφανίζοντας τη βιοποικιλότητα, σφραγίζοντας το ελεύθερο έδαφος, κατακερματίζοντας τους οικοτόπους, με λίγα λόγια καταστρέφοντας όλα εκείνα τα στοιχεία που αποτελούν τη φυσική μας ασπίδα απέναντι στην περιβαλλοντική κρίση αλλά και την ίδια την κλιματική αλλαγή.
Για να αναφέρω μερικά παραδείγματα, η παράλειψη θέσπισης στόχων και μέτρων διατήρησης για τις περιοχές Natura επέτρεψε στα Ειδικά Πλαίσια για τις ΑΠΕ και τις υδατοκαλλιέργειες να θεωρήσουν ολόκληρη σχεδόν τη χώρα, ξηρά και θάλασσα, ως κατ’ αρχήν κατάλληλη για την εγκατάσταση των αντίστοιχων επιχειρήσεων, αφήνοντας τη διακρίβωση των περιβαλλοντικών τους συνεπειών στο επίπεδο της ατομικής αδειοδότησης, η οποία διενεργείται πλέον με τις γνωστές fast track διαδικασίες. Ειδικά σχέδια οριοθεσίας και αποτελεσματικής προστασίας για τα ευαίσθητα οικοσυστήματα, τις λίμνες, τους ποταμούς και τους προστατευόμενους κόλπους, τους φυσικούς σχηματισμούς, τα μικρά νησιά και τους ορεινούς όγκους δεν θεσπίστηκαν ποτέ. Αντίθετα, και οι ελάχιστοι περιορισμοί που υπήρχαν στο παρελθόν, λ.χ. για τα δάση και τους αιγιαλούς, ξηλώθηκαν μεθοδικά και, αν κάτι έχει απομείνει, απλώς δεν εφαρμόζεται. Σήμερα στα δάση επιτρέπονται, μεταξύ άλλων, μεγάλα έργα υποδομών, άντληση υδρογονανθράκων, ΒΑΠΕ, αποθήκευση στερεών και υγρών αποβλήτων, εκπαιδευτικά κτίρια, νοσοκομεία και φυλακές. Το πρώην άβατο των αναδασωτέων δεν ισχύει πια, αφού μέσα στα καμένα μπορούν να εγκαθίστανται από ανεμογεννήτριες μέχρι κάθε έργο ιδιαίτερης οικονομικής, κοινωνικής και εθνικής σημασίας, με λίγα λόγια σχεδόν τα πάντα. Η ελεύθερη πρόσβαση του κοινού στον αιγιαλό μπορεί πλέον να αποκλείεται και να κατασκευάζονται έργα ακόμα και μέσα στη θάλασσα, αν το αξιώσει ο επενδυτής.
Η τελευταία ελπίδα
Τα πολυαναμενόμενα εδώ και τρεις τουλάχιστον δεκαετίες χωροταξικά σχέδια των μικρών νησιών και άλλων προνομιούχων και ασφυκτικά πιεζόμενων περιοχών (περιέργως επονομαζόμενα «πολεοδομικά») εκπονούνται χωρίς ουσιαστικές δεσμεύσεις από υπερκείμενα επίπεδα σχεδιασμού. Ούτως ή άλλως, η νομοθεσία επιτρέπει πλέον στα διάφορα επίπεδα σχεδιασμού να «συνομιλούν» μεταξύ τους, ώστε τα κατώτερα να μπορούν ακόμα και να ανατρέπουν τις προδιαγραφές των ανωτέρων. Παράλληλα, κατά παγκόσμια πρωτοτυπία, οι λεγόμενες στρατηγικές επενδύσεις χωροθετούν και πολεοδομούν κατά βούληση τις επιχειρήσεις τους, ιδίως τουριστικές, και εμβολίζουν κυριολεκτικά τις ρυθμίσεις (χρήσεις γης, όρους και περιορισμούς της εκτός σχεδίου δόμησης κ.λπ.) που ισχύουν για τους κοινούς θνητούς. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα κυκλαδίτικα νησιά, τα οποία ακόμα και κατά κοινή πείρα έχουν υπερβεί κάθε όριο κορεσμού και φέρουσας ικανότητας, την ίδια ακριβώς στιγμή που εκπονούνται τα Τοπικά Πολεοδομικά τους Σχέδια, εγκρίνονται παράλληλα και εσπευσμένα στρατηγικές επενδύσεις που καταπίνουν και τα τελευταία ίχνη φυσικού κεφαλαίου και ελεύθερου εδάφους.
Αναζητώντας μια θεσμική προστασία απέναντι στα περιβαλλοντικά αδιέξοδα που δημιουργεί η νομοθεσία, οι πολίτες προσφεύγουν όλο και συχνότερα στα δικαστήρια. Η διαφαινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 24 του Συντάγματος, αν τελικά πραγματοποιηθεί, θα τους στερήσει και την τελευταία ελπίδα.
