Του Αχιλλέα Πληθάρα*
Σύμφωνα με περσινή έκθεση του WWF Ελλάς, την πρώτη που υλοποιήθηκε ποτέ στην Ελλάδα αναφορικά με τα επίπεδα της πλαστικής ρύπανσης, η Ελλάδα παράγει περίπου 700.000 τόνους πλαστικών απορριμμάτων ετησίως ή 68 κιλά πλαστικών κατά κεφαλήν. Η εισροή τουριστών στις παραθαλάσσιες περιοχές της Ελλάδας αυξάνει την παραγωγή απορριμμάτων έως και 26% κατά την περίοδο αιχμής. Μόνο το 8-10% των πλαστικών απορριμμάτων ανακυκλώνεται, εξαιτίας των χαμηλών ποσοστών διαλογής, των δυσκολιών ανάκτησης των πλαστικών από μεικτά ρεύματα απορριμμάτων και των περιορισμένων υποδομών ανακύκλωσης. Το μεγαλύτερο μέρος των πλαστικών απορριμμάτων καταλήγει σε χωματερές. Εκτιμάται ότι κάθε χρόνο διαρρέουν στο περιβάλλον σχεδόν 40.000 τόνοι πλαστικών απορριμμάτων. Από αυτά, 11.500 τόνοι καταλήγουν στις ελληνικές θάλασσες. Η ελληνική οικονομία εκτιμάται ότι χάνει περίπου 26 εκατ. ευρώ ετησίως εξαιτίας της πλαστικής ρύπανσης, καθώς αυτή επηρεάζει την τουριστική, τη ναυτιλιακή αλλά και την αλιευτική οικονομία.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το 80-90% των απορριμμάτων που εντοπίζονται στις παραλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι πλαστικά. Λαμβάνοντας υπόψη τις επιπτώσεις που τα πλαστικά απορρίμματα ενέχουν για το θαλάσσιο περιβάλλον και τα θαλάσσια είδη (δείτε περισσότερα στη σχετική έκθεση του Μεσογειακού γραφείου του WWF «Αποφεύγοντας την παγίδα των πλαστικών»), η ανάληψη μέτρων για την αποτροπή της πλαστικής ρύπανσης των θαλασσών αποκτά κομβική σημασία.
Προφανώς, αυτές τις σκέψεις είχε η Ευρωπαϊκή Ένωση όταν το 2019 θέσπισε την οδηγία (ΕΕ) 2019/904 «σχετικά με τη μείωση των επιπτώσεων ορισμένων πλαστικών προϊόντων στο περιβάλλον». Σύμφωνα με την οδηγία, προβλέπεται, μεταξύ άλλων, η απαγόρευση μιας σειράς πλαστικών προϊόντων (μπατονέτες, καλαμάκια, μαχαιροπήρουνα και πιάτα κλπ), η μείωση της κατανάλωσης πλαστικών ποτηριών και δοχείων φαγητού, η θέσπιση στόχου για συλλογή τουλάχιστον του 90% των πλαστικών φιαλών από PET έως το 2029, η αύξηση του ανακυκλωμένου περιεχόμενου σε πλαστικές φιάλες και η θέσπιση νέων μέτρων, όπου οι παραγωγοί και διακινητές πλαστικών προϊόντων θα αναλάβουν το πραγματικό κόστος για τη διαχείριση αυτών των ειδών στο τέλος κύκλου ζωής τους.
Απαιτούνται πολλά βήματα ακόμα
Το WWF Ελλάς σε μια προσπάθεια να βοηθήσει την ελληνική πολιτεία να κατανοήσει το δρόμο που έχει να διανύσει, προκειμένου να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό σύστημα διαχείρισης των πλαστικών απορριμμάτων και αποτροπής της ρύπανσης που αυτά προκαλούν, κατέθεσε πρόσφατα στον δημόσιο διάλογο τη νέα του έκθεση «Μέτρα πολιτικής για τα πλαστικά στην Ελλάδα», με την οποία παραθέτει τις σημερινές επιδόσεις της Ελλάδας στη διαχείριση των πλαστικών απορριμμάτων. Όπως προκύπτει από την έκθεση, σε όλα τα πεδία η χώρα μας βρίσκεται κάτω ή λίγο πάνω από τη βάση. Οι κύριες αιτίες αυτής της επίδοσης είναι λίγο πολύ γνωστές. Αδιαφάνεια σε διάφορα στάδια από την παραγωγή ενός πλαστικού προϊόντος έως την τελική του απόθεση σε ΧΥΤΑ ή τη διαλογή του για ανακύκλωση, ανυπαρξία ελέγχων και συστημάτων παρακολούθησης, αδυναμία επιβολής ποινών στους παρανομούντες, αναποτελεσματικά συστήματα ανακύκλωσης, αμηχανία και διστακτικότητα των εκάστοτε κυβερνήσεων να διορθώσουν τα κακώς κείμενα, διαιώνιση του κοντόφθαλμου business as usual.
Η οδηγία για τα πλαστικά μιας χρήσης θα ενσωματωθεί πολύ σύντομα στο εθνικό δίκαιο. Οι σχετικές ανακοινώσεις του υπουργείου Περιβάλλοντος δείχνουν πως θα υιοθετηθούν σχεδόν όλες οι βασικές πρόνοιες της οδηγίας, πράγμα το οποίο αξίζει να αναγνωριστεί και να επικροτηθεί. Όμως θα είναι μεγάλο λάθος να δούμε νομοθετικές πρωτοβουλίες μόνο στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.
Αναγκαία η αλλαγή πλεύσης
Κι αυτό γιατί η λύση δεν περνάει μόνο μέσα από τη ρύθμιση κάποιων πλαστικών, αλλά γενικότερα μέσα από την αλλαγή πλεύσης στη διαχείριση των αποβλήτων. Σήμερα, σωρεία λαθών και παραλείψεων σε βάθος χρόνων έχουν οδηγήσει σε μια νοσηρή κατάσταση στο χώρο της διαχείριση των στερεών αποβλήτων, πράγμα που διαιωνίζει την πλαστική (κι όχι μόνο) ρύπανση. Δεν θα πρέπει, λοιπόν, να δημιουργήσουμε ένα πλαίσιο δυο ταχυτήτων, όπου από τη μια -ορθά- θα περιοριστούν κάποια πλαστικά μιας χρήσης κι, από την άλλη, η διαχείριση των αποβλήτων θα συνεχίσει να γίνεται με τον ίδιο αναποτελεσματικό και αδιαφανή τρόπο. Δεν θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο που θα δίνει έμφαση στην ταφή και καύση των απορριμμάτων, αντί της επαναχρησιμοποίησης και της ανακύκλωσης, που είναι τα ζητούμενα. Δεν θα πρέπει να παραμείνουν στο χώρο των απορριμμάτων οι άνθρωποι και οι φορείς που επιδιώκουν τον εύκολο πλουτισμό εις βάρος του συνόλου.
Για να μηδενίσουμε τη διαρροή πλαστικών σκουπιδιών στη φύση, και γενικότερα για να καταφέρουμε να ενσωματώσουμε τις βασικές αρχές της κυκλικής οικονομίας, χρειάζεται να κινηθούμε πιο γρήγορα σαν χώρα, πιο δυναμικά, χωρίς εκπτώσεις, με πολιτικό θάρρος και πάντα υπό συνθήκες απόλυτης διαφάνειας. Κάθε ενέργεια θα πρέπει να θεσπίζεται ανάλογα με τις ωφέλειες που θα επιφέρει και όχι βάσει των κερδών που μπορεί να φέρει σε κάποιους ημετέρους. Κάθε μέτρο και κάθε φορέας θα πρέπει να αξιολογούνται βάσει κατάλληλων και δημόσια διαθέσιμων δεικτών. Κάθε δημοτική και περιφερειακή αρχή θα πρέπει να κρίνεται βάσει των αποτελεσμάτων που φέρνει στη διαχείριση των σκουπιδιών και όχι βάσει των δημόσιων σχέσεων που αναπτύσσει. Άλλος δρόμος δεν υπάρχει.
*υπεύθυνος προγραμμάτων πρόληψης αποβλήτων, WWF Ελλάς
