Του Νικόλαου Κουλούρη*
Στις προγραμματικές δηλώσεις του υπουργού Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, η συμφόρηση των φυλακών είχε αναφερθεί ως ενδεικτικό παράδειγμα των πάγιων σοβαρών προβλημάτων της δικαιοσύνης «που διαρκώς περιγράφονται, διαρκώς καταπολεμούνται με διάφορες στρατηγικές, προγράμματα ή πανάκειες, και όμως είναι εδώ και δεκαετίες σταθερά». Στις ίδιες δηλώσεις αναφέρθηκε ότι «η φυλακή πρέπει να είναι ανθρώπινη, όχι μόνο λόγω της ανάγκης σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, αλλά και γιατί αλλιώς η εγκληματικότητα αναπαράγεται». Προστέθηκε δε ότι «το Σχέδιο Σωφρονιστικού Κώδικα, εμφανίζεται περισσότερο προσαρμοσμένο στις νέες συνθήκες» και ότι «θα προωθηθεί κατά προτεραιότητα, μετά βέβαια από επεξεργασία». Συνεχίζοντας την ανάγνωση των προγραμματικών δηλώσεων επισημαίνουμε ότι, σύμφωνα με τον υπουργό Δικαιοσύνης, οι «συνθήκες υπέρμετρου συνωστισμού των κρατουμένων […] οδηγούν σε δημιουργία αβίωτων συνθηκών και ότι δίδεται απόλυτη προτεραιότητα στην «επίλυση προβλημάτων που άπτονται της ανθρώπινης αξιοπρέπειας». Περαιτέρω, προαναγγέλλεται η (νομοθετημένη από το 2009, αλλά ακόμη εκκρεμούσα) ένταξη των θεραπευτικών δομών του σωφρονιστικού συστήματος στο ΕΣΥ και η διασφάλιση της κατάλληλης υγειονομικής περίθαλψης των κρατουμένων καθώς και η ενίσχυση των δυνατοτήτων εκπαίδευσής τους.
Αποφυλακίστηκαν 1795 άτομα
Στο μεταξύ, με τον ν. 4322/2015 πραγματοποιήθηκε η προαναγγελθείσα κατάργηση των «καταστημάτων κράτησης τύπου Γ’», η εισαγωγή των οποίων οδηγούσε σε «ακρωτηριασμό» του ισχύοντος σωφρονιστικού κώδικα με την αποκοπή των θεσμών του που προσανατολίζονται στο ζητούμενο της «κοινωνικής επανένταξης». Στην αιτιολογική έκθεση στο σχέδιο νόμου «Μεταρρυθμίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστημάτων κράτησης Γ΄ τύπου και άλλες διατάξεις» οι γνωστές ως φυλακές υψίστης ασφαλείας περιγράφονται κατά τον βραχύ βίο τους ως «ένας δύσκαμπτος θεσμός “πειθαρχείου”, συνδεδεμένος με κρίσιμες υποχωρήσεις από θεμελιώδεις κατακτήσεις και δικαιώματα στο χώρο της φυλακής». Στη συνέχεια της αιτιολογικής έκθεσης αναγνωρίζεται η αδυναμία του κράτους «να ανταποκριθεί στη διασφάλιση του απαιτούμενου επιπέδου ανθρώπινων και αξιοπρεπών συνθηκών κράτησης στις φυλακές».
Η διαπίστωση αυτή αφορά και τις περιπτώσεις των κρατουμένων στο Νοσοκομείο και στο Ψυχιατρείο Κρατουμένων, τους ανάπηρους και τους σοβαρά πάσχοντες και ασθενείς καθώς και τους ουσιοεξαρτημένους που, εκτός από το βάρος της ποινής, φέρουν και το βάρος της πάθησης ή της εξάρτησής τους. Πρόκειται για μια κρίσιμη παραδοχή, που διατυπώνεται με τον πιο επίσημο τρόπο: η αποθηκευτική αδιαφορία στην οποία οδήγησαν οι πολιτικές ποινικής αυστηρότητας των προηγούμενων χρόνων τις φυλακές της χώρας δεν είναι δυνατό να αντιμετωπισθεί εντός των καταστημάτων κράτησης. Έτσι, η εν εξελίξει προσπάθεια αποσυμφόρησης των φυλακών, που επιχειρείται με τον ν. 4322/2015, «τίθεται ως η αναγκαία βάση για μια περαιτέρω παρέμβαση στον χώρο αυτόν, στρατηγικής πνοής για όλο το σύστημα της ποινικής καταστολής». Αυτό που επιδιώκεται, λοιπόν, μέχρι στιγμής «είναι η ελάφρυνση των δυσμενών παραγόντων του σωφρονιστικού συστήματος ως αναγκαία προϋπόθεση μιας επιγενόμενης αναπροσαρμογής και εκλογίκευσής του μέσα από παρεμβάσεις που θα επακολουθήσουν και θα είναι ακόμη πιο δομικές».
Ήδη, με δελτίο τύπου της 16ης.6.2015, δόθηκαν στη δημοσιότητα τα πρώτα στοιχεία για τις αποφυλακίσεις με τις διατάξεις του ν. 4322/2015, σύμφωνα με τα οποία ο συνολικός πληθυσμός κρατουμένων της χώρας μειώθηκε την 1.6.2015 κατά 1.200 άτομα, φθάνοντας τους 10.300 εγκλείστους. Οι αποφυλακίσεις συνολικά ήταν 1795 αλλά στον αριθμό των κρατουμένων στις φυλακές περιλαμβάνονται και οι ποινικοί κρατούμενοι, οι οποίοι μεταφέρθηκαν στα καταστήματα κράτησης από τα αστυνομικά κρατητήρια στα οποία βρίσκονταν ελλείψει χώρου στις φυλακές. Σύμφωνα με το δελτίο τύπου η αποσυμφόρηση αυτή αποτελεί μια «πρώτη ανάσα» για το σωφρονιστικό σύστημα, που επιτρέπει τη μελέτη και τη δημιουργία νέων θεσμών ή δομών και ανασχεδιασμό δράσεων «ώστε να επιδιωχθούν οι κύριοι στόχοι της αντεγκληματικής πολιτικής: ασφάλεια, ανθρωπισμός, επανένταξη».
Αναγκαίες προϋποθέσεις
Όλα αυτά σημαίνουν ότι η επικείμενη επεξεργασία ενός νέου θεσμικού πλαισίου για το σωφρονιστικό σύστημα δεν θα επιχειρηθεί εν κενώ και εν λευκώ. Οι γενικές κατευθυντήριες αρχές έχουν τεθεί. Βεβαίως, οι βασικές επιλογές της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου δεν υπαγορεύουν προκαθορισμένες λύσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα. Ωστόσο, όσο και αν μοχθήσει κάποιος, θα συνεχίσει να ματαιοπονεί ακολουθώντας την πεπατημένη των προηγούμενων, προοδευτικών ή συντηρητικών «μεταρρυθμίσεων», εάν δεν μπορέσει να εξασφαλίσει:
α. τον σαφή καθορισμό του σκοπού, των στόχων και των προτεραιοτήτων της σωφρονιστικής πολιτικής,
β. την πλήρη καταγραφή της κατάστασης των φυλακών (υλικών υποδομών και ανθρώπινου δυναμικού) και των κρατουμένων (σύνθεση και χαρακτηριστικά), των υπαρχουσών δυνατοτήτων, των τρεχουσών εξελίξεων και των αναμενόμενων μεταβολών, η γνώση των οποίων είναι προϋπόθεση για μία προσέγγιση των θεμάτων με μεσοπρόθεσμη προοπτική που δεν θα ξεπεραστεί αμέσως εκ των πραγμάτων.
Κατευθυντήριοι άξονες του επόμενου μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος μπορεί να είναι οι εξής:
α. Ειλικρινείς και συνεπείς επιλογές (όχι νομοθέτηση για τυπική, δήθεν προσαρμογή σε πρότυπα διεθνών οργανισμών, για «επίδειξη» σωφρονιστικού προοδευτισμού και για υπεκφυγή στις υποδείξεις και τις αποφάσεις των κατασταλτικών και προληπτικών, δικαστικών και μη δικαστικών μηχανισμών προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου.
β. Αιτιολογημένη εναρμόνιση ή απόκλιση από τους διεθνείς σωφρονιστικούς κανόνες που αποτελούν μη δεσμευτικές «οδηγίες» για τον νομοθέτη.
γ. Ολοκληρωμένες ρυθμίσεις, ακόμη και σε βάρος της οικονομίας του νομοθετήματος, χωρίς παροχή νομοθετικών εξουσιοδοτήσεων που εγγυώνται την παραπομπή των θεμάτων στις ελληνικές καλένδες.
δ. Εκλογίκευση του καταμερισμού των αρμοδιοτήτων σε μονοπρόσωπα και συλλογικά όργανα, χωρίς αλληλοεπικαλύψεις και συγκρούσεις που οδηγούν σε πολλαπλές «προσωποθεσμικές εμπλοκές» και σύγχυση ως προς τον επιμερισμό ευθυνών και προώθηση της συμμετοχής των κρατουμένων στη λήψη αποφάσεων.
* * Ο Ν. Κουλούρης είναι επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Κοινωνικής Διοίκησης και Πολιτικής Επιστήμης στο Δημοκρίτειο πανεπιστήμιο Θράκης.
