«H εκκλησία δεν μπορεί να ανήκει στη λέσχη των ισχυρών και των πλουσίων (…). Σε έναν κόσμο, μάλιστα, που το κοινωνικό χάσμα βαθαίνει και επιβάλλεται ένα καταναλωτικό πρότυπο με την αδιάκοπη επιδίωξη κέρδους».
Με ευρύτητα πνεύματος, μόρφωση θεολογική, αλλά και θρησκειολογική, καθώς και με εμπειρία ιεραποστολής στα δύσκολα περιβάλλοντα της αφρικανικής ηπείρου, ο Αναστάσιος Γιαννουλάτος δεν ανέστησε μόνο την Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας, έργο έτσι κι αλλιώς εξαιρετικά δύσκολο. Αντιμέτωπος με την εχθροπάθεια αλβανών και ελλήνων εθνικιστών, ο Αναστάσιος κατόρθωσε να εκπροσωπήσει τον Οικουμενικό Χριστιανισμό και να δημιουργήσει δεσμούς συνοχής ανάμεσα στους αλβανούς πολίτες, χωρίς διακρίσεις θρησκεύματος, γλώσσας ή καταγωγής, μετατρέποντας την ελληνική μειονότητα σε γέφυρα συνεργασίας ανάμεσα στους λαούς της Ελλάδας και της Αλβανίας.
Το έργο αυτό επιτεύχθηκε σε μια περίοδο που οι εθνικιστικές μισαλλοδοξίες προκαλούσαν πολέμους στα Βαλκάνια με επίκεντρο τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και με υφέρποντα τον αλβανικό μεγαλοϊδεατισμό. Κι ακόμη με διάχυτο τον ρατσισμό σε όλες τις βαλκανικές χώρες, όπως η αλήστου μνήμης διάχυτη αλβανοφοβία στην Ελλάδα.
Ο Αναστάσιος γνώριζε καλά και το Ισλάμ. Ειδικότερα τη θρησκευτική ιδιομορφία στην Αλβανία, όπου ιστορικά δεν είχε επικρατήσει κοινωνικά ο ακραίος σουνιτισμός. Εκεί είχε αναπτυχθεί η κίνηση των Μπεχτασήδων, οι οποίοι διακρίνονταν για την ηπιότητά τους και τη διάθεση ανεξιθρησκείας, γνωστοί για τη συμμετοχή τους στον αγώνα ανεξαρτησίας της χώρας και όχι σε τζιχάντ. Συνολικά η μετα-αθεϊστική Αλβανία του Χότζα διακρινόταν για τη θρησκευτική ηπιότητα έως και αδιαφορία. Ο Αναστάσιος μέσα από τους δρόμους των διαφοροποιήσεων των μουσουλμανικών κοινοτήτων δημιούργησε διαύλους συνύπαρξης. Άλλωστε, το εκκλησιαστικό έργο του υπήρξε πολυσχιδές και είχε συνδυαστεί με έργα κοινωνικής προσφοράς. Δεν οικοδόμησε μόνον εκκλησίες, αλλά και σχολεία και υγειονομικούς σταθμούς και ενεργειακά έργα. Με τον τρόπο αυτό αναδείχθηκε σε παράγοντα σταθερότητας σε μια χώρα που κλυδωνιζόταν από έντονες πολιτικές συγκρούσεις. Δίπλα στη φτώχεια και στην εξαθλίωση, δίπλα στην ξενιτιά της απόγνωσης, αναδύονταν η διαφθορά και ο δικτατορικός χαρακτήρας του καθεστώτος Μπερίσα, ο οποίος εξαρχής εναντιώθηκε στον Αναστάσιο και επιχείρησε μάλιστα να τον διώξει με το δημοψήφισμα του 1998, το οποίο όμως και εξ αυτού του λόγου το έχασε.
Ο Αναστάσιος διέψευσε το στερεότυπο Μπερίσα, σύμφωνα με το οποίο ο αρχιεπίσκοπος θα υπονόμευε ως εθναρχικός ηγέτης την κρατική ενότητα της Αλβανίας. Ο Αναστάσιος, όμως, περιορίστηκε στα εκκλησιαστικά καθήκοντά του, δηλαδή λειτούργησε ως παράγοντας σταθερότητας και συνοχής της Αλβανίας, ως εκκλησιαστικός ηγέτης όλων των ορθοδόξων της Αλβανίας, ως εκφραστής του οικουμενικού πνεύματος του Χριστιανισμού και όχι ως ορθόδοξος με εθνικοφυλετική κλίση. Επρόκειτο για μια τομή στην ελλαδική αντίληψη περί της εκκλησίας, σε μια περίοδο μάλιστα που εμφανιζόταν το είδωλο της αγίας ελληνορθοδοξίας του Χριστόδουλου.
Να θυμηθούμε ακόμη… Ήταν η εποχή της ΜΑΒΗ, με τις προβοκάτσιες των κατευθυνόμενων από ελληνικά (παρα)κρατικά κέντρα (και με την ανοιχτή υποστήριξη εκκλησιαστικών παραγόντων) να συγκροτούν τον βορειοηπειρωτικό αλυτρωτισμό (ανάμεσά τους διέπρεψε και ο τότε καταδικασμένος από την ελληνική δικαιοσύνη και νυν ευρωβουλευτής Φρέντι Μπελέρης). Να θυμηθούμε… η επίθεση στο στρατόπεδο της Επισκοπής με δολοφονημένους αλβανούς στρατιωτικούς, οι ρατσιστικές απειλές εναντίον των αλβανών μεταναστών στη χώρα μας, οι φόνοι στα σύνορα από «τυχαίες» εκπυρσοκροτήσεις των όπλων ελλήνων αστυνομικών και συνοριοφυλάκων. Και όλα αυτά όταν γύρω μας εμφανιζόταν και πάλι η εικόνα της βαλκανικής πυριτιδαποθήκης.
Ο βορειοηπειρωτικός αλυτρωτισμός διεκδικούσε «αυτονομία της Βορείου Ηπείρου» που θα αποδεικνυόταν το πρώτο βήμα για την απόσχιση. Φαντασιωνόταν ότι το μέγεθος της ελληνικής μειονότητας ήταν από τα σύνορα της Κακαβιάς μέχρι τον Γενούσο ποταμό (Σκόμπι) στο κέντρο της Αλβανίας. Υπολόγιζε ότι οι ορθόδοξοι Αλβανοί (περίπου 600.000 – 700.000) ήταν Έλληνες ή δυνάμει Έλληνες. Στην ίδια γραμμή η υφυπουργός Εξωτερικών, Βιργινία Τσουδερού, το 1992 είχε ανακαλύψει ελληνική μειονότητα 200.000 ανθρώπων στα τότε αποκαλούμενα «Σκόπια», τη σημερινή Βόρεια Μακεδονία.
Πάνω από 30 χρόνια με μεγάλες ανατροπές στην Αλβανία και απρόβλεπτες εξελίξεις στα Βαλκάνια, ο αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος διαποίμανε την εκκλησία πιστός στο μήνυμα της ειρήνης. Ειρήνη με δικαιοσύνη, χωρίς την υποταγή στην αγορά όπως εμφατικά κήρυττε, πράος και δυναμικός, ένας ιεράρχης που ξεπέρασε τους ενοριακούς περιορισμούς της ελλαδικής εκκλησίας, διαμορφώνοντας ένα πρότυπο σύγχρονου εκκλησιαστικού ηγέτη με κοινωνική ευθύνη.
