Abdulai Silá, Εσχάτη τραγωδία (μτφ. Δημήτρης Χατζηκωνσταντίνου, εκδ. Βακχικόν, 2025)
Ως χαρακτηριστικό μυθιστόρημα της Δυτικής Αφρικής, η Εσχάτη τραγωδία έχει ειδικό βάρος. Προσφέρει στιγμιότυπα από τη ζωή μιας χώρας της οποίας η ιστορία είναι ελάχιστα γνωστή εκτός των συνόρων της. Ο Αμπντουλάι Σιλά έγραψε το βιβλίο στα πορτογαλικά το 1984, αν και δεν εκδόθηκε μέχρι το 1995.
Η Γουινέα-Μπισάου αποικίστηκε ως Πορτογαλική Γουινέα τον 19ο αιώνα. Η μυθιστορηματική τριλογία του Αμπντουλάι Σιλά διαδραματίζεται στη διάρκεια του αγώνα της χώρας για την ανεξαρτησία, μεταξύ του 1973-74. Το βιβλίο εκδόθηκε έναν χρόνο μετά την κυκλοφορία του Eterna Paixão (Αιώνια παιχνίδια), του δεύτερου βιβλίου της τριλογίας. Δεδομένης της επισφαλούς θέσης ενός συγγραφέα μετά από μια μακρά περίοδο πολιτικής αναταραχής, ο Σιλά αποφάσισε να εκδώσει πρώτα το Eterna Paixão επειδή εκτυλίσσεται σε μια φανταστική αφρικανική χώρα.
Ενηλικίωση μέσα στην υποδούλωση
«Κυρία, θέλει υπηρέτη;» Πρόκειται για μια ικεσία που εκφωνείται απεγνωσμένα σε λανθασμένα πορτογαλικά. Η Εσχάτη τραγωδία ξεκινά με την Ντάνι, ένα δεκατριάχρονο κορίτσι από την αγροτική περιοχή Μπιόμπο, που ταξιδεύει στην πρωτεύουσα, Μπισάου, για να βρει δουλειά ως υπηρέτρια. Στη μανιχαϊκή φύση των περισσότερων αποικιακών πόλεων, υπάρχει μια λευκή και μια μαύρη συνοικία – και οι δύο εντελώς διαφορετικές ως προς την τοπογραφία και τις συνθήκες ζωής. Η Ντάνι, με τη νεανική αφέλειά της, αναζητά δουλειά στη λευκή πλευρά της πόλης, και οι ντόπιοι τζαμπακού (Σοφοί Άντρες), φοβούμενοι τι θα απογίνει το κορίτσι, ισχυρίζονται ότι είναι καταραμένο. Το μόνο που είναι καταραμένο, είναι οι μπερδεμένες κατευθύνσεις και συμβουλές που έχει δώσει στο κορίτσι η μητριά της. Η πλοκή επικεντρώνεται στην ενηλικίωση της Ντάνι σε πολλαπλά περιβάλλοντα υποδούλωσης.
Η αφεντικίνα της Ντάνι, πιστή καθολική, ένθερμη υποστηρίκτρια του προσηλυτισμού των αυτοχθόνων για εκπολιτιστικούς σκοπούς, της αλλάζει το όνομα σε Ντανιέλα. Το κορίτσι αρχίζει να παρακολουθεί συστηματικά τη λειτουργία σε μια καθολική εκκλησία, όμως στο σπίτι υφίσταται καθημερινά κακομεταχείριση. Υπάρχουν υψηλά πρότυπα που δεν μπορεί να φτάσει, κατηγορείται ότι απολαμβάνει άδικα διάφορα προνόμια, και οι «ιδιοκτήτες» της την χρησιμοποιούν ως αποδιοπομπαίο τράγο για τα δικά τους προβλήματα. Η αφεντικίνα της, η Δόνα Μαρία, είναι μια ιδιαίτερα αντιφατική φιγούρα που ενώ φαινομενικά επιθυμεί να εκπαιδεύσει τους μαύρους, παράλληλα τους υποτάσσει.
Η Δόνα Μαρία αποφασίζει ότι η αποστολή της ζωής της είναι να ανοίξει ένα σχολείο σε χωριό για μαύρα παιδιά — και να λάβει όλους τους επαίνους που μπορεί γι’ αυτό. Εμπιστεύεται τα πάντα στην Ντανιέλα, και μάλιστα περιστασιακά φαίνεται περήφανη γι’ αυτήν, αλλά είναι επίσης υπεύθυνη για το ότι την ώθησε στην επόμενη τραγωδία της, να παντρευτεί έναν Ρέγκουλου – τοπικό φύλαρχο.
Ο αντι-φύλαρχος
Ο Ρέγκουλου του χωριού Κιναμέλ είναι ένας από τους πολλούς τέτοιους άνδρες που έχουν τοποθετηθεί από τους Πορτογάλους σε κάθε χωριό. Η δουλειά ενός Ρέγκουλου είναι να επιβάλλει τους κανόνες που ορίζει ο ανώτερός του γραφειοκράτης, ο Αρχηγός του Ταχυδρομείου, για να διατηρεί την αποικιακή μηχανή σε λειτουργία και γενικά να απολαμβάνει το κύρος του τίτλου του. Αλλά ο Ρέγκουλου του Κιναμέλ αποτελεί εξαίρεση: είναι ένας άνθρωπος με αυτοπεποίθηση, με προοδευτική σκέψη, που επιδιώκει να απελευθερώσει τον λαό του από την πορτογαλική κυριαρχία, χρησιμοποιώντας τα ίδια τα συστήματα του αποικιοκράτη εναντίον του. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν ο Αμντουλά Σιλά έχει διαβάσει Μαρξ (το πιθανότερο), πάντως στα κείμενά του για την αποικιοκρατία ο Μαρξ σημειώνει ότι οι αποικιοκράτες θα χρειαστεί να αναπτύξουν ένα σύστημα εκπαίδευσης μιας ντόπιας γραφειοκρατίας (νομενκλατούρας) προκειμένου να επιβάλουν την κυριαρχία τους∙ από αυτό το σύστημα, υπέθεσε, επρόκειτο να ξεπηδήσουν αυτοί που έμελλε να επιχειρήσουν να ανατρέψουν την αποικιοκρατία (Κβάμε Νκρούμαχ στην Γκάνα, Πατρίς Λουμούμπα στο Κονγκό, Λεοπόλντ Σενγκόρ στη Σενεγάλη κ.ο.κ.).
Ο Ρέγκουλου προσβλέπει κι αυτός στην ίδρυση ενός σχολείου στο χωριό, ώστε τα παιδιά να μπορούν να μορφωθούν και τελικά να απελευθερωθούν. Παρά τις αποκλίνουσες κρυφές τους ατζέντες, ο φύλαρχος και η Ντόνα Μαρία συνεργάζονται για την ίδρυσή του. Κεντρικό στοιχείο σε όλο το σχέδιο, άθελά τους, είναι ο Δάσκαλος, ένας νεαρός άνδρας από άλλη πόλη, τον οποίο ο Ρέγκουλου προσλαμβάνει για να διευθύνει το νέο σχολείο. Μιλάει ελάχιστα για το παρελθόν του, ίσως φοβούμενος ότι η βία που βίωσε θα επαναληφθεί, και κρατάει χαμηλό προφίλ – μέχρι που συναντά το βραβείο του Ρέγκουλου: τη νέα σύζυγό του, Ντανιέλα (Ντάνι).
Η δε Ντάνι προφανώς δεν είναι καταραμένη, όπως της έχουν πει σε όλη της τη ζωή. Η έλλειψη ευκαιριών και η κακοποίηση από λευκούς αποίκους την οδηγούν στο μονοπάτι της τραγωδίας. Επιπλέον, το στίγμα καταραμένη της έχουν κολλήσει οι Σοφοί Άντρες μόνο και μόνο επειδή είναι γυναίκα…
Καθώς η αφήγηση φτάνει στην κορύφωση, τα ερωτήματα συσσωρεύονται: θα αποτύχουν τα ριζοσπαστικά σχέδια του Ρέγκουλου εξαιτίας του γάμου του με την Ντάνι ή λόγω της συντριπτικής φύσης της αποικιακής κυριαρχίας; Είναι ο Δάσκαλος καταδικασμένος εξαιτίας των αμαρτιών του οικογενειακού παρελθόντος ή εξαιτίας των προσωπικών του αμαρτιών, που τον απομακρύνουν από τις χριστιανικές του πεποιθήσεις;
Μικρογραφία της μετααποικιακής συνθήκης
Έχοντας επίγνωση των προφορικών παραδόσεων που διαμορφώνουν την πεζογραφία του, ο Σιλά θυμίζει την κρεολική γλώσσα και την τεταμένη σχέση της με τα πορτογαλικά. Η μετάφραση είναι πολύ προσεγμένη: μια σειρά από άγνωστες λέξεις προσθέτουν υφή στο βιβλίο και βοηθούν τον αναγνώστη να καταλάβει τον συνδυασμό των πορτογαλικών και των εθίμων της Γουινέας-Μπισάου. Σε αυτές τις άγνωστες λέξεις —ntujdar, fanado, djumbai, nhama-nhama, tchiar— υπάρχει μια αίσθηση μυστηρίου, και η περιέργεια και η φαντασία διεγείρονται.
Η επίσημη γλώσσα της Γουινέας-Μπισάου είναι τα πορτογαλικά, αλλά αντιπροσωπεύει μόνο το 14% – τις προνομιούχες τάξεις. Ένα επιπλέον 44% των κατοίκων μιλούν κρεολο-πορτογαλικά (κριούλο) και το υπόλοιπο 42% άλλες ιθαγενείς αφρικανικές γλώσσες (φούλα, μαντίνκα, μπαλάντα).
Αφού η Ντάνι τελικά εδραιώσει την αυτονομία της, με έναν σύντροφο που αγαπάει ελεύθερα, ελπίζει να διδάξει σε νεαρές γυναίκες όσα έχει μάθει ως επιζήσασα. Η Ντάνι, ο Δάσκαλος και τα παιδιά τους μετακομίζουν στην πόλη Κατιό αναζητώντας μια ειρηνική ζωή. Αλλά εδώ, σε αυτό που μοιάζει με την επίτευξη αυτής της «νέας ελπίδας», η καταπίεση επιστρέφει στο προσκήνιο. Το μυθιστόρημα μοιάζει με μια αδιάκοπη συζήτηση για το τι επιφυλάσσει το μέλλον για αυτό το έθνος, που φαινομενικά βρίσκεται στα πρόθυρα της απελευθέρωσης.
Η τελική τραγωδία και η θλίψη της Ντάνι διαλύουν τις προσδοκίες για την ίδια και κατ’ επέκταση και κάθε αισιοδοξία για το πεπρωμένο της Γουινέας-Μπισάου. Η ζωή της Ντάνι γίνεται μια μικρογραφία της μετααποικιακής συνθήκης.
Ο Αμπντουλάι Σιλά (Abdulai Silá) είναι μηχανικός, κοινωνικός ερευνητής και συγγραφέας από τη Γουινέα-Μπισάου. Υπήρξε ένας από τους ιδρυτές του πρώτου μη κρατικού εκδοτικού οίκου της χώρας, ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην προώθηση της εγχώριας λογοτεχνίας στο εξωτερικό. Έχει γράψει μυθιστορήματα, θεατρικά και διηγήματα. Έργα του έχουν τιμηθεί με σημαντικά βραβεία σε Γουινέα-Μπισάου, Γαλλία και Πορτογαλία. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, τα αγγλικά, τα ιταλικά και τα γερμανικά, ενώ τα θεατρικά του έργα έχουν παρουσιαστεί σε Αγκόλα, Βραζιλία, Γερμανία, ΗΠΑ, Πορτογαλία και Ισπανία.
Η Έσχατη τραγωδία είναι το πρώτο μυθιστόρημά του που κυκλοφορεί στα ελληνικά.
