Ο νέος ισπανός υπουργός με χαρτοφυλάκιο τη δημόσια ανώτατη παιδεία, Μανουέλ Καστέλς, συστήνεται
Ο σημαντικός κοινωνιολόγος και διανοούμενος Μανουέλ Καστέλς συμμετέχει στη νέα κυβέρνηση συνεργασίας της Ισπανίας, υπό τον σοσιαλιστή Πέδρο Σάντσεθ, αφού ανέλαβε το υπουργείο Πανεπιστημίων και θα χαράξει πολιτική για τα πενήντα δημόσια πανεπιστήμια της Ισπανίας –κάτι σαν τον έλληνα ομόλογό του Βασίλη Διγαλάκη δηλαδή. Ο ίδιος δήλωσε ότι «αν και αυτό που πραγματικά με γεμίζει χαρά είναι να διδάσκω, να ερευνώ και να εργάζομαι με τους φοιτητές μου, κάποιες φορές, όπως έχω κάνει και στο παρελθόν, ανταποκρίνομαι στο ηθικό κάλεσμα που με ωθεί να υπηρετήσω το καλό της ανθρωπότητας –σε όποιο μέρος του κόσμου. Προσδοκώ να επιστρέψω στα ακαδημαϊκά μου καθήκοντα, αφού επιχειρήσω να συνεισφέρω στα κοινά, εν μέσω μιας θεμελιώδους κρίσης βιωσιμότητας, δημοκρατίας και ηθικών αξιών, παραβλέποντας τις προσωπικές θυσίες που αυτή η υπηρεσία απαιτεί.»
Σε πρόσφατη παρέμβασή του στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια, ο Καστέλς εξήγησε ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι εύθραυστη και αν δεν την επανεφεύρουμε, δεν έχει επαρκή νομιμότητα για να αντέξει την επίθεση του εθνικισμού».
Τον περασμένο Νοέμβριο, στο πλαίσιο σειράς διαλέξεων με τίτλο «Aναζητώντας το νόημα στην ψηφιακή κοινωνία», που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Alexander von Humboldt για το Διαδίκτυο και την Κοινωνία, στη Γερμανία, μίλησε με θέμα «Εξουσία και αντι-εξουσία στην ψηφιακή κοινωνία».
Του Μανουέλ Καστέλς*
Το σημερινό θέμα της διάλεξής μου είναι κατ’ εμέ το πλέον σημαντικό της έρευνας που διεξάγω τα τελευταία έξι με επτά χρόνια, διότι οι σχέσεις εξουσίας είναι θεμελιώδεις σχέσεις για την κοινωνία. Αυτό συμβαίνει διότι αυτοί που είναι στην εξουσία διαμορφώνουν τους θεσμούς και τις κανονικότητες που διακανονίζουν τις ζωές μας. Με αυτήν την έννοια οι σχέσεις εξουσίας είναι το DNA των κοινωνιών. Ωστόσο, το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι όπου υπάρχει εξουσία, υπάρχει πάντοτε αντι-εξουσία. Η ανάλυσή μου δεν αφορά τόσο την κυριαρχία με την κλασική έννοια των κοινωνικών επιστημών. Εστιάζει πάντοτε στην κυριαρχία και την αντι-κυριαρχία, τις σχέσεις εξουσίας και την αντίσταση σε αυτές. Εστιάζει στην ικανότητα και τη δυνατότητα των ανθρώπων, των οποίων οι αξίες και τα συμφέροντα εξαιρούνται από τους θεσμούς της κοινωνίας, να εκφράσουν τη διαφωνία τους και να επιχειρήσουν την αλλαγή των θεσμών που δομούν την κοινωνία. Η ιστορική εμπειρία επικαθορίζεται πάντα από τη διάδραση μεταξύ εξουσίας και αντι-εξουσίας, την αμείλικτη αυτή διάδραση. Γιατί κοινωνική ειρήνη δεν υπάρχει. Υπάρχει διαρκής εξέλιξη μιας προσπάθειας να επιβληθούν κάποια συμφέροντα από τους θεσμούς και μιας προσπάθειας να διαφοροποιηθούν οι θεσμοί, δημοκρατικά ή με άλλα μέσα, ώστε να εισαχθούν νέες αξίες και συμφέροντα.
Συνεπώς η εξουσία ασκείται κυρίως μέσω δύο βασικών διαδικασιών, και αυτός είναι και ο τρόπος με τον οποίο έχει θεωρηθεί η εξουσία στις κοινωνικές επιστήμες. Η πρώτη είναι η καταναγκαστική εξουσία, αυτή που ασκείται στα σώματα, και η δεύτερη η πειστική εξουσία, αυτή που ασκείται στη σκέψη. Από τη μια, το μονοπώλιο της νομιμοποιημένης –η μη– κρατικής βίας, από την άλλη, η ικανότητα να διαμορφώνεις αντιλήψεις, ώστε να εκμαιεύεται η συναίνεση των υποκειμένων ή έστω η υποταγή τους στην πεποίθηση ότι δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Αυτή είναι μια δομική διαδικασία ηγεμονίας, που έχει μεγάλη παράδοση στις κοινωνικές επιστήμες, όπως για παράδειγμα στον Μισέλ Φουκό, αλλά και στον Αντόνιο Γκράμσι σε κάποιο βαθμό.
Τα κρίσιμα εργαλεία εξουσίας και αντι-εξουσίας
Και οι δύο αυτές εξουσίες μπορούν να συναντήσουν αντιστάσεις. Οι άνθρωποι αντιδρούν σε αυτές όταν αισθάνονται ανίκανοι να συμμετέχουν στη διαμάχη, στο διάλογο με πρωταγωνιστικό ρόλο ή να αναδιαμορφώσουν το διάλογο. Και στις δύο περιπτώσεις εξουσίας, αλλά ιδιαίτερα στην περίπτωση της πειστικής εξουσίας, το βάρος πέφτει στην ενημέρωση και στην επικοινωνία. Αυτά τα δύο έχουν αποτελέσει τα κρίσιμα εργαλεία της εξουσίας και της αντι-εξουσίας στο ρου της ιστορίας. Μέσω της επικοινωνίας οι άνθρωποι συνδέονται. Εάν η διαδικασία της επικοινωνίας ελέγχεται από τους ασκούντες την εξουσία, τότε τα σήματα που οι πολίτες λαμβάνουν προέρχονται από ένα σύστημα αξιών, συμφερόντων και συμβόλων που είναι προσαρμοσμένο σε αυτό που οι ισχυροί θέλουν να αποτελεί αντίληψη. Αλλά και αντίθετα, ο μόνος τρόπος να επιφέρουμε αλλαγή είναι όταν οι άνθρωποι που δεν συμφωνούν, που δεν αποδέχονται την κοινωνική δομή μπορούν να επικοινωνούν με άλλους ανθρώπους, με τους οποίους μοιράζονται ανάλογες σκέψεις και εμπειρίες, ώστε να επαναπρογραμματίζουν τη διαδικασία της επικοινωνίας προς όφελός τους. Αυτή είναι μια διαρκής διαλεκτική σχέση.
Κράτος και κεφάλαιο, οι ακρογωνιαίοι λίθοι
Εν γένει στην κοινωνία, οι θεσμοί είναι οργανωμένοι γύρω από το κράτος και οι πηγές πλουτισμού είναι οργανωμένες γύρω από το κεφάλαιο. Το κράτος και το κεφάλαιο αποτελούν ακόμα τους ακρογωνιαίους λίθους της κοινωνικής μας οργάνωσης. Συνεπώς ηγεμονεύουν σε ό,τι συμβαίνει, ακόμα και στο περιβάλλον της νέας τεχνολογίας. Ωστόσο, ένα από τα κρίσιμα ζητήματα σχετικά με το διαδίκτυο είναι ότι οι χρήσεις του διαδικτύου διαμορφώνουν τις τεχνολογίες και το περιεχόμενο των χρήσεων. Και τα δύο, κράτος και κεφάλαιο, λειτουργούν εντός του δεδομένου τεχνολογικού περιβάλλοντος, δηλαδή την ψηφιοποίηση των πάντων.
Το κράτος αποζητά να εγκαθιδρύσει και να διατηρήσει την εξουσία και το κεφάλαιο αποζητά να αυξήσει το κέρδος του. Αυτά δεν έχουν αλλάξει. Η εξουσία διατηρείται με το θεσμικό έλεγχο της επικοινωνίας, είτε από την κυβέρνηση είτε από μεγάλες εταιρείες. Η διατήρηση αυτή όμως απαιτεί εξαντλητική επιτήρηση, και όσον αφορά τον ανταγωνισμό με άλλα κράτη, και όσον αφορά τη διατήρηση της εσωτερικής τάξης. Από την άλλη, η διεύρυνση του κεφαλαίου εξαρτάται από την αμείλικτη ικανότητα να εμπορευματοποιούνται όλα, να μεταμορφώνονται όλα σε εμπορεύσιμη μορφή. Και στις δύο διαδικασίες η ενημέρωση και η επικοινωνία έχουν δομικό ρόλο.
Μα ποια ελευθερία;
Το διαδίκτυο χαρακτηρίστηκε ως η τεχνολογία της ελευθερίας, της ελεύθερης επικοινωνίας. Και ως ένα βαθμό είναι. Διότι αυτοί που σχεδίασαν αυτό το τεχνολογικό επίτευγμα προσπάθησαν να είναι δύσκολα ελέγξιμο. Ακούγεται παράδοξο, αλλά το πρόγραμμα που οδήγησε στη δημιουργία του διαδικτύου, αν και χρηματοδοτήθηκε από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ, δεν αποσκοπούσε στην εξυπηρέτηση κάποιου συγκεκριμένου στρατιωτικού σχεδίου. Η χρηματοδότηση στόχευε στη δημιουργία νέων μορφών επικοινωνίας μεταξύ των υπολογιστών. Μάλιστα, οι επιστήμονες που σχεδίασαν αυτό το αρχικό πρόγραμμα, δεν ήξεραν πώς αλλιώς θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν αυτήν την εφεύρεση και έτσι χρησιμοποιήθηκε ευρέως, κυρίως εντός πανεπιστημιουπόλεων, για το διαμοιρασμό ταινιών και διηγημάτων επιστημονικής φαντασίας και διευκόλυνση στην εμπορία χασίς…
Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: οι τεχνολογίες που δημιουργούνται με στόχο την ελευθερία, είναι τελικά ελεύθερες όσο χρησιμοποιούνται για την ελευθερία. Θεμελιώδη εξέλιξη αποτέλεσε η ψηφιοποίηση και αλληλοσύνδεση όλων των μέσων επικοινωνίας και μορφών ενημέρωσης, γεγονός που δημιούργησε τη βάση για τη μαζική παγκόσμια ψηφιακή επιτήρηση. Αυτή αποτελεί την πλέον σημαντική έκφραση εξουσίας στις κοινωνίες μας. Πιστωτικές κάρτες, τηλεφωνικές συνομιλίες, δραστηριοποίηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιστορικό αναζητήσεων, ανταλλαγή μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, αριθμοί ταυτότητας, όλα αυτά αλληλοσυνδέονται και αποτελούν τη βάση για την επιτήρηση από τους εξουσιαστές μας.
Παγκόσμια γραφειοκρατία της επιτήρησης
Συνεπώς αυτό που αναδύθηκε, ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, είναι αυτό που αποκαλώ «παγκόσμια γραφειοκρατία της επιτήρησης». Η κρίσιμη στιγμή για αυτό το δίκτυο ήταν η 11η Σεπτεμβρίου, η επίθεση στη Νέα Υόρκη. Τότε δημιουργήθηκε το επιχείρημα για χρηματοδότηση και νομιμοποίηση, στις ΗΠΑ και στη συνέχεια σε όλον τον κόσμο, εξαιρετικών δικαιοδοσιών που παραχωρήθηκαν στις εταιρείες επιτήρησης. Το διαδίκτυο αναδείχθηκε ως το πεδίο για ελεύθερο και αδιαμεσολάβητο έλεγχο της επικοινωνίας. Έτσι, η υπεράσπιση της ελευθερίας του διαδικτύου αναδείχθηκε ως ένα από τα βασικά πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης.
Ωστόσο, έχοντας μελετήσει επί μακρόν το κινεζικό σύστημα ελέγχου, λέω πάντα ότι ο αποστολέας του μηνύματος μπορεί να ταυτοποιηθεί και να τιμωρηθεί –και είναι πολλοί τέτοιοι αποστολείς – ακτιβιστές στις κινεζικές φυλακές. Το μήνυμα όμως παραμένει αδιαμεσολάβητο. Με αυτή την έννοια παραμένει μια παράμετρος ελευθερίας στο διαδίκτυο. Όχι με την έννοια της ελευθερίας που θα θέλαμε. Διότι το διαδίκτυο είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας. Καθρεφτίζει την ποιότητα του καθενός από εμάς και της κοινωνίας όλης. Άρα, το ερώτημα – κλειδί δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή. Όπως είχε επισημάνει ο μεγάλος ιστορικός της τεχνολογίας Μάρβιν Κράνζμπεργκ, η τεχνολογία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή ούτε ουδέτερη.
Σε μεγάλο βαθμό πλέον, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εκθρονίζουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Όμως το ζήτημα δεν είναι η επικράτηση του ενός ή του άλλου, αλλά η ανάδυση μιας γενικευμένης κακοφωνίας, όπως την αποκαλώ. Η περίοδος της μετα-αλήθειας είναι εδώ, δηλαδή η περίοδος του ψεύδους. Το ψεύδος, τα fake news που πολλαπλασιάζονται επί χίλια αναμεταδιδόμενα. Μπορούμε να κάνουμε κάτι για αυτό; Ναι και όχι. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε αυτούς που μολύνουν την ενημέρωση. Η μόνη απάντηση είναι οι μορφωμένοι πολίτες, που ενεργά θα παίρνουν μέρος και θα επανορθώνουν την ενημέρωση και τις αντιλήψεις σύμφωνα με τις αξίες τους, την εμπειρία τους και το συμφέρον τους.
Τέλος, ας μην ξεχνάμε ότι ακόμα και στο πιο προηγμένο τεχνολογικό περιβάλλον συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε τον πιο παλιό κοινωνικό αγώνα, αυτόν ενάντια στην κατάχρηση εξουσίας από το κράτος και ενάντια στην εκμετάλλευση των μονοπωλίων. Αυτός ο αγώνας παραμένει για την υπεράσπιση της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας της ανθρωπότητας.
Παραμένει μια παράμετρος ελευθερίας στο διαδίκτυο.
Όχι με την έννοια της ελευθερίας που θα θέλαμε.
Διότι το διαδίκτυο είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας.
Καθρεφτίζει την ποιότητα του καθενός από εμάς και της κοινωνίας όλης.
*************************************************************************************************************
* Ο Μανουέλ Καστέλς (Manuel Castells Oliván) γεννήθηκε στο Χελίν το 1942 και είναι ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ακαδημαϊκούς στο χώρο των κοινωνικών επιστημών. Κύριος τομέας έρευνάς του αποτελεί η παγκοσμιοποίηση, η επικοινωνία και η κοινωνία της πληροφορίας, ενώ παράλληλα έχει συντάξει μελέτες γύρω από την αστική κοινωνιολογία. Μεταξύ 2000 και 2009 ήταν ο πέμπτος κοινωνιολόγος με τις περισσότερες αναφορές σε ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις.
Γόνος συντηρητικής οικογένειας από τη Βαλένθια, πολιτικοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελόνης στον αγώνα εναντίον της δικτατορίας του στρατηγού Φράνκο και γρήγορα αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στο Παρίσι, όπου τέθηκε υπό την προστασία και καθοδήγηση του Αλέν Τουρέν. Αναρριχήθηκε στις ακαδημαϊκές βαθμίδες του γαλλικού ακαδημαϊκού κόσμου αποκτώντας διδακτορικό στην αστική κοινωνιολογία. Κατά τα πρώτα στάδια της ακαδημαϊκής του πορείας, αντιμετωπίστηκε εχθρικά από το Πιερ Μπουρντιέ. Η συμμετοχή του στις εξεγέρσεις του Μάη του ’68 τον ώθησε σε μια νέα εξορία, αυτή τη φορά στη Γενεύη και το Κεμπέκ. Εν τέλει επέστρεψε στη Γαλλία στις αρχές του 1970. Έκτοτε διδάσκει σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ –σήμερα στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας και στο Μπέρκλεϊ–, ενώ πέρασε κι ένα διάστημα κατά τη δεκαετία του 1980 στην Ισπανία –σήμερα διδάσκει στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο της Καταλονίας.
Εξαρχής υιοθέτησε μαρξιστική προσέγγιση στις έρευνές του. Κατά τη δεκαετία του 1970 οδηγός του στη μαρξιστική θεωρία, και προσωπικός του φίλος, υπήρξε ο Νίκος Πουλαντζάς. Την ίδια εποχή δημοσίευσε το έργο του «The Urban Question», ένα βιβλίο στο οποίο προσπάθησε να συνθέσει τη μαρξιστική θεωρία με την αστική κοινωνιολογία. Έκτοτε, μαζί με τον Ανρί Λεφέβρ, θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους της Νέας Σχολής της Αστικής Κοινωνιολογίας. Το έτερο σημαντικό του βιβλίο θεωρείται το «The Information Age», ένα τρίτομο έργο που περιγράφει τη νέα εποχή της Πληροφορίας.
Ο ίδιος θεωρεί τον εαυτό του καταλανό εθνικιστή, αν και δεν εμφανίζεται να υποστηρίζει την ανεξαρτητοποίηση της Καταλονίας, στην οποία αντιτάσσει ένα ομοσπονδιακό μοντέλο για την Ισπανία. Παρότι δεν είναι καταλανικής καταγωγής και οι γονείς του δεν μιλούσαν καταλανικά, μιλάει τη γλώσσα, μαζί με τα ισπανικά, τα γαλλικά και τα αγγλικά.
Έχει γράψει πάνω από τριάντα βιβλία. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του: «Ο γαλαξίας του διαδικτύου. Στοχασμοί για το διαδίκτυο, τις επιχειρήσεις και την κοινωνία», σε μετάφραση Ελένης Αστερίου (επιμέλεια σειράς: Νίκος Κοτζιάς), εκδόσεις Καστανιώτη, 2005, «Πόλη και κοινωνία. Ιδεολογία, κοινωνιολογική θεωρία και σχεδιασμός», επιμέλεια: Παντελής Λαζαρίδης (επιμέλεια σειράς: Παντελής Γ. Λαζαρίδης), εκδόσεις Λιβάνη, «Ο μετασχηματισμός της εργασίας και της απασχόλησης: Δικτυακοί εργάτες, άνεργοι και ελαστικοί», εκδόσεις Λέσχη κατασκόπων 21ου αιώνα, 2006. Ενώ έχει συμμετάσχει με κείμενά του στις εκδόσεις «Ο νεοαναρχισμός και η σύγχρονη κοινωνία» και «Διάλογος για την αναρχία και την ελευθερία στην ψηφιακή εποχή», επιμέλεια-μετάφραση: Παναγιώτης Καλαμαράς, εκδόσεις Ελευθεριακή κουλτούρα, 2008 και 2019 αντίστοιχα.
Βασική πηγή: wikipedia
*************************************************************************************************************
