Συνέντευξη με τον ιστορικό Ροζέ Μαρτελί*
Το σοκ που έφερε η ανάδειξη του Εθνικού Μετώπου σε πρώτο κόμμα στη Γαλλία, προκάλεσε πλήθος συζητήσεων και αντιπαραθέσεων για τις αιτίες και τις συνέπειες αυτής της ανατροπής. Η «Εποχή» δημοσιεύει σήμερα μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συνέντευξη που φιλοξενήθηκε στη γαλλική «Ουμανιτέ».
Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι η ακροδεξιά και οι οπισθοδρομικές δυνάμεις έφτασαν να έχουν τόσο μεγάλη επιρροή;
Γιατί ξαφνιαζόμαστε; Αυτό που ζούμε σήμερα, κυοφορείται εδώ και τρεις δεκαετίες. Από τη στιγμή που η οικονομία επιβλήθηκε της πολιτικής, η πλειονότητα της αριστεράς απαρνήθηκε την ισότητα και γύρισε την πλάτη της στο αίτημα «ν’ αλλάξουμε τη ζωή μας». Το κράτος δεν θέλει πια να έχει ρυθμιστικό ρόλο, η μισθωτή εργασία έχει μεταβληθεί σε προσωρινή απασχόληση και η δεξιά ευθυγραμμίστηκε με την ακροδεξιά. Η κοινωνική ελπίδα οπισθοχώρησε. Ό,τι τροφοδοτούσε το θυμό και το μαχητικό πνεύμα μεταμορφώθηκε σε μνησικακία και σε πνεύμα αποκλεισμού. Ένα τμήμα του λαού αποστρέφει το πρόσωπό του από τα δημόσια πράγματα, ένα άλλο τα βάζει με τον ίδιο τον κόσμο. Αυτή είναι η βάση της αποχής και της ώθησης προς την άκρα δεξιά.
Όσοι συνέβαλαν σ’ αυτή την εξέλιξη ή την αποδέχτηκαν, έχουν ευθύνη γι’ αυτό. Έναν καιρό η αριστερά στο σύνολό της πίστευε στη δυνατότητα της ισότητας των προϋποθέσεων, οραματιζόταν την κοινωνική αλλαγή, το κράτος είχε τη βούληση να επηρεάσει την οικονομία, η δεξιά δεν είχε λησμονήσει ολότελα την απελευθέρωση και τον γκολισμό και ο κόσμος της εργασίας επαναπαυόταν στις κατακτήσεις που είχε κερδίσει με σκληρό αγώνα. Όλα αυτά ανήκουν στο παρελθόν. Η αριστερά της αριστεράς δεν μπόρεσε, δεν μπορέσαμε να εμποδίσουμε αυτή την οπισθοδρόμηση και αυτό ακριβώς μας αποδυνάμωσε. Σε εμάς εναπόκειται να κατανοήσουμε γιατί συνέβη αυτό.
Ναι, αλλά γιατί το Εθνικό Μέτωπο καταφέρνει να επιπλέει πάνω σ’ αυτά τα αποτελέσματα της πολιτικής κρίσης;
Γιατί η άκρα δεξιά κέρδισε τη μάχη των ιδεών. Η πολιτική ζωή μετά την Επανάσταση είχε δομηθεί στη βάση της ισότητας: η δεξιά πιστεύει στην αξία της ανισότητας (είναι η βάση του ανταγωνισμού), σ’ αντίθεση με την αριστερά που πιστεύει στην αρχή της ισότητας. Με το πέρασμα των δεκαετιών, η ισότητα ως αξία έχασε έδαφος προς όφελος της ταυτότητας. Το κεντρικό ζήτημα δεν ήταν πια η δικαιοσύνη, αλλά το αίσθημα ότι «δεν ζούμε πια στο σπίτι μας».
Η άκρα δεξιά επέβαλε αυτή την ιδέα ήδη από τη δεκαετία του 1970, η δεξιά σιγά σιγά την εσωτερίκευσε (ας θυμηθούμε τον Σαρκοζί με τη «γαλλική ταυτότητά» του). Δυστυχώς, ακόμη κι ένα τμήμα της αριστεράς δείχνει σήμερα ευαίσθητο απέναντι σ’ αυτές τις αντιλήψεις.
Επικαλείστε την επικράτηση του ζητήματος της ταυτότητας σε βάρος της ισότητας, αλλά δεν εμφανίζεται αυτό σαν απάντηση στο φόβο των ατόμων μέσα σ’ ένα κόσμο καπιταλιστικό , διαιρεμένο, με τόσους πολέμους να μαίνονται, όπου η παγκοσμιοποίηση ωθεί τα δικαιώματα σε μια ομοιομορφία που τα πιέζει προς τα κάτω;
Ο κόσμος που ζούμε είναι ασταθής και γεμάτος κινδύνους. Αλλά πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς, όταν παντού βασιλεύει ο νόμος του ανταγωνισμού, της παγκόσμιας διακυβέρνησης και των συσχετισμών ισχύος; Οι ανισότητες είναι μεγαλύτερες από οποτεδήποτε άλλοτε, οι διακρίσεις είναι η μοίρα των ατόμων και των λαών, και η λαϊκή κυριαρχία λέξη χωρίς περιεχόμενο. Όσο για την ονομαζόμενη «εμπόλεμη κατάσταση», είναι απλά και καθαρά μια κατασκευή παρόμοια μ’ αυτή που είδαμε στις ΗΠΑ μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Στην πραγματικότητα, είναι η λογική απόρροια μιας μακράς εξέλιξης, που η αφετηρία της βρίσκεται στις αρχές της δεκαετίας 1990. Τότε άρχισαν να μας λένε ότι οι κοινωνικοί αγώνες είναι ξεπερασμένοι, ότι το ουσιαστικό είναι η σύγκρουση των «πολιτισμών» και ότι το μέλλον ανήκει στον πόλεμο των «ταυτοτήτων». Υπάρχει μια τρομακτική συνοχή ανάμεσα στην πρωτοκαθεδρία της ταυτότητας, τη σύγκρουση των πολιτισμών και την εμπόλεμη κατάσταση. Η άκρα δεξιά τρίβει τα χέρια της με όλα αυτά.
Το κλειδί για το ανθρώπινο μέλλον είναι η αλληλεξάρτηση των λαών και το μοίρασμα. Η εμμονή στην ιδέα του έθνους τροφοδοτεί σήμερα την ανατριχιαστική αναδίπλωση και το πνεύμα του αποκλεισμού. Δεν πρέπει ν’ αφήσουμε την έννοια της παγκοσμιότητας στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση. Με λίγα λόγια, δεν αμφισβητούμε τον εθνικισμό του Εθνικού Μετώπου, τον μαχόμαστε.
Αν δεν βγούμε από αυτή την παγίδα, η κοινωνική δικαιοσύνη θα είναι πάντα η χαμένη υπόθεση και ο κόσμος μας θα μπορούσε κάλλιστα να βρεθεί μπροστά σε μια κατάσταση ανάλογη με εκείνη του Αυγούστου του 1914. Ή και χειρότερη. Δεν πρέπει να δεχτούμε τη λογική της εμπόλεμης κατάστασης. Αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε την αταξία του κόσμου και τους κινδύνους που εμπεριέχει, χρειάζεται να χτυπήσουμε την αιτία που την προκαλεί: την αδικία και την άρνηση της δημοκρατίας. Εδώ και δεκαετίες στρέφουμε την πλάτη στις απαιτήσεις της ανάπτυξης των ανθρώπινων ικανοτήτων. Η επιμονή σ’ αυτή την τύφλωση είναι λάθος, αν δεν είναι έγκλημα.
Πώς μπορεί αυτή η μάχη για την ισότητα να μεταφραστεί σε ένα ζήτημα που αφορά το έθνος;
Το έθνος δεν είναι ένα νεκρό πια άστρο, αλλά ζούμε σ’ έναν κόσμο κοινό. Κι αυτό σημαίνει ότι το κλειδί για το ανθρώπινο μέλλον είναι η αλληλεξάρτηση των λαών και το μοίρασμα. Αν θέλουμε να αντιταχθούμε στη βαρβαρότητα και να αγωνιστούμε για τη δικαιοσύνη, δεν υπάρχει σχέδιο που θα μπορούσαμε να διανοηθούμε σαν «εθνικό πρώτα από όλα». Κάθε λόγος που παραγνωρίζει αυτή την αναγκαιότητα, είναι αναποτελεσματικός και ενισχύει τη δύναμη του Εθνικού Μετώπου. Η εμμονή στην ιδέα του έθνους τροφοδοτεί σήμερα την ανατριχιαστική αναδίπλωση και το πνεύμα του αποκλεισμού. Δεν πρέπει ν’ αφήσουμε την έννοια της παγκοσμιότητας στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση και στα παιχνίδια των μεγάλων δυνάμεων. Με λίγα λόγια, δεν αμφισβητούμε τον εθνικισμό του Εθνικού Μετώπου, τον μαχόμαστε.
Την τελευταία περίοδο γίναμε μάρτυρες πολλών ολισθημάτων αυτού του είδους. Πώς μπορεί κανείς να αντισταθεί σ’ αυτά στο πολιτικό πεδίο;
Ο σοσιαλφιλελευθερισμός του Τόνι Μπλερ εμπεριέχει τρεις παραδοχές: αποδοχή των κανόνων της χρηματοπιστωτικής παγκοσμιοποίησης με τον «ανόθευτο» ανταγωνισμό, αποδοχή της επισφαλούς εργασίας αντί της ανεργίας και επιβολή της κοινωνικής τάξης στο όνομα της ασφάλειας. Ο Φρανσουά Ολάντ και ο Μανουέλ Βαλς έχουν κάνει αυτή την επιλογή. Αυτή χαρακτηρίζει κάθε πράξη τους, ακόμη και την αντίδρασή τους στην τρομοκρατία. Η μέθοδος αυτή αδιαφορεί για τη δικαιοσύνη και τροφοδοτεί την αταξία, τη στιγμή ακριβώς που ισχυρίζεται ότι την αντιμετωπίζει.
Η επιλογή της ισχύος είναι αποτελεσματική μόνο ως προς ένα σημείο: καταστρέφει τα ιστορικά βάθρα της αριστεράς και του πληβειακού και δημοκρατικού γαλλικού κινήματος. Μ’ αυτό τον τρόπο φέρνουμε σε απίστευτα δύσκολη θέση τις λαϊκές κατηγορίες και παροξύνει τη ριζοσπαστικοποίηση προς τα δεξιά. Αναμφίβολα, αυτή η εξέλιξη θέτει σοβαρά προβλήματα στην κλασική δεξιά. Όμως, δίνει ώθηση στο Εθνικό Μέτωπο.
Σε μια τέτοια κατάσταση, δεν έχει νόημα να επικαλείται κανείς τη Δημοκρατία ή να καλεί σε συσπείρωση την αριστερά γενικά. Για να ζήσει η Δημοκρατία, οφείλει να επανιδρυθεί και να γίνει συμμετοχική και κοινωνική. Όσο για την αριστερά, το ζήτημα δεν είναι τόσο να τη συσπειρώσουμε όσο να την ανοικοδομήσουμε. Κι αυτό μπορεί να γίνει μόνο με αφετηρία τις αξίες της. Ισότητα, ελευθερία, αλληλεγγύη. Και συνεπώς με πνεύμα ρηκτικό.
* Ο Ροζέ Μαρτελί είναι ιστορικός και μέλος της διεύθυνσης του περιοδικού «Regards».
