φωτογραφία: (ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΛΛΙΑΡΑΣ / EUROKINISSI)
Υπάρχουν στιγμές που αναρωτιέμαι γιατί δεν αλλάζει αυτός ο κόσμος. Κοιτάζω γύρω μου και βλέπω κατασταλτικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς, βλέπω δοσμένους συσχετισμούς, βλέπω πάνω απ’ όλα ταξική αλληλεγγύη – ειδικά αυτή. Μόνο που τη βλέπω κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, στην άλλη πλευρά: στην πλευρά των ισχυρών. Βλέπω πώς στηρίζουν ο ένας τον άλλον. Πώς καλύπτουν ο ένας τον άλλον. Κι εσύ το βλέπεις.
Από τον Έπσταϊν μέχρι τα Τέμπη, τις υποκλοπές, τον ΟΠΕΚΕΠΕ και πάει λέγοντας, η ίδια βασική αρχή μοιάζει να επανέρχεται: κόρακας κοράκου μάτι δεν βγάζει. Δεν λέω ότι όλες οι υποθέσεις είναι ίδιες, λέω ότι η αυτοπροστασία και η αλληλοϋποστήριξη των ισχυρών εμφανίζεται σχεδόν παντού, με διαφορετικές ίσως μορφές αλλά πάντα με ίδια ουσία.
Αντιθέτως, στην «από δω» πλευρά, στην πλευρά των πολλών, η αλληλεγγύη που κάποτε ήταν γραμμένη στο πιστοποιητικό γέννησης της εργατικής συνείδησης, σήμερα συχνά δεν προκαλεί δέος, δεν προκαλεί καμία βασικά συγκίνηση, και ούτε καν κινητοποιεί όπως θα μπορούσε ή θα έπρεπε. Τις περισσότερες φορές σκεπάζεται από αδιαφορία, κυνισμό ή παραίτηση. Υπάρχουν όμως και στιγμές που, σαν να έχει βαλθεί να μας τρελάνει, εμφανίζεται ως αλληλεγγύη προς τους ισχυρούς. Προς τον εργοδότη, προς αυτόν που βρίσκεται από «πάνω».
Μια τέτοια στιγμή είναι η εικόνα εργαζομένων της «Βιολάντα» να συγκεντρώνονται για να στηρίξουν τον ιδιοκτήτη, ενώ εκείνος βρίσκεται υπό κράτηση μετά το τραγικό συμβάν που κόστισε τη ζωή σε πέντε εργαζόμενες. Την ενοχή ή μη του ιδιοκτήτη θα την κρίνει η Δικαιοσύνη. Όμως το πολιτικό και κοινωνικό νόημα αυτής της «συμπαράστασης» δεν χρειάζεται δικαστική απόφαση για να το εντοπίσεις: εδώ μιλάμε για μια σχέση εξουσίας που, σε ακραίες στιγμές, φτάνει να οδηγεί ανθρώπους να υπερασπίζονται τον ίδιο ακριβώς μηχανισμό που τους εκθέτει σε μόνιμο και διαρκές κίνδυνο. Για μήνες ήξερε ο ιδιοκτήτης τα προβλήματα στο εργοστάσιο, αλλά επέλεξε να μικρύνει το κόστος λειτουργίας του εργοστασίου, ακόμα κι αν αυτό μπορούσε να οδηγήσει στη θανάτωση εργαζομένων. Και έτσι έγινε.
Πάντως, δεν ξέρω αν έχω εργαλεία για να κατανοήσω αυτή τη στάση των εργαζομένων που συμπαραστέκονται στον υπό κράτηση ιδιοκτήτη. Αυτό που βλέπω όμως δεν μπορώ παρά να το αποκαλέσω εθελοδουλία, που στην προκειμένη περίπτωση είναι η αλλοτρίωση της ανάγκης που μετατρέπεται σε πειθαρχία, και η πειθαρχία που μετατρέπεται σε ταύτιση με τα συμφέροντα του pater familias. Γιατί μην ξεχνάμε αυτό που μας λένε σήμερα: «εδώ είμαστε όλοι μια οικογένεια». Είναι η στιγμή που ο εργαζόμενος, αντί να κρατηθεί από το ένστικτο της αυτοπροστασίας και τη συλλογική αξιοπρέπεια, καταλήγει να δένεται ψυχικά με τα συμφέροντα εκείνου που έχει την εξουσία πάνω στη ζωή του.
Ζούμε βέβαια σε εποχές όπου ο χαμηλός μισθός, η ανασφάλεια και ο φόβος της ανεργίας οδηγούν και σπρώχνουν το υποκείμενο σε συμπεριφορές που ίσως να μην έκανε υπό άλλες προϋποθέσεις. Το καταλαβαίνω. Αλλά υπάρχει, πρέπει να υπάρχει, ένα όριο που δεν γίνεται να το δεχτούμε ως ρεαλισμό: η ασφάλεια στους χώρους εργασίας δεν μπορεί να λογίζεται ως κόστος. Και πέντε νεκρές ψυχές σε ένα εργοστάσιο δεν μπορούν να λογίζονται ως μοίρα.
Ίσως αυτή η «συμπαράσταση» να είναι και ένας μηχανισμός αυτοάμυνας. Γιατί αν παραδεχτείς ότι το σύστημα σε έβαλε σε κίνδυνο, ανοίγεις ένα κουτί ερωτήσεων που πονάει: «Και εγώ τι κάνω γι’ αυτό;» «Πώς το σταματάμε;» «Με ποιους είμαι, τελικά;» Και αντί για απαντήσεις, η εθελοδουλία του «έλα μωρέ, έτσι είναι τα πράγματα» είναι πάντα πιο εύκολη και λιγότερο οδυνηρή.
Δεν ξέρω αν θα αλλάξουμε τελικά τον κόσμο. Ξέρω όμως με σιγουριά ότι δεν γίνεται να συνεχίσουμε να θεωρούμε τον θάνατο στη δουλειά ως ατύχημα. Διότι τέτοια «ατυχήματα» οδήγησαν στη θανάτωση 201 ανθρώπων μόνο το 2025, και το 2026 αυτή η τάση φαίνεται πως θα επιδεινωθεί. Η υγεία και η ασφάλεια στην εργασία δεν είναι πολιτικό γεγονός: είναι προϊόν συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων, προτεραιοτήτων, ελέγχων που γίνονται ή δεν γίνονται, κυρώσεων που επιβάλλονται ή δεν επιβάλλονται, ενός μοντέλου που συχνά αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως αναλώσιμο. Και αυτό πρέπει, μπορούμε, να το αλλάξουμε. Σε πείσμα της εργοδοτικής αυθαιρεσίας και σε πείσμα της εθελοδουλίας. Όχι κάποτε. Τώρα.





