Το Momento απαντάει στον «οικογενειάρχη» που διαμαρτυρόταν, πριν από μερικές μέρες, σε ένα γράμμα που είχε ως αποδέκτη την εφημερίδα μας, για το γεγονός ότι σε ένα σχολείο του Τορίνο μια δασκάλα βάζει τα παιδιά να απαγγέλλουν το Πάτερ ημών πριν ξεκινήσουν το μάθημα**. Και δίνει στο «σωστό οικογενειάρχη» αυτό το απλούστατο επιχείρημα: «Παρατήρησες στο παιδί σου κάτι που να σε ανησυχεί και που να μπορείς να το θεωρήσεις συνέπεια αυτής της προσευχής που απαγγέλλει κάθε πρωί μαζί με τις συμμαθήτριές της; Είναι μήπως λιγότερο υπάκουη και δείχνει λιγότερο σεβασμό απέναντί σου; Στο σπίτι διαπράττει μεγαλύτερα λάθη απ’ ό,τι κάποτε; Γιατί αν δεν συμβαινει αυτό, εγώ δεν μπορώ να δω το λόγο της ανησυχίας σου. Είναι αλήθεια, εσύ είσαι ελεύθερο πνεύμα και θέλεις να μεγαλώσει η κορούλα σου ελεύθερη από κάθε θρησκευτική σκέψη, αν της αρέσει, θα την αποκτήσει στη συνέχεια… Αυτό λες εσύ, αλλά δεν είσαι ειλικρινής, γιατί εσύ ξέρεις πολύ καλά ότι όταν το παιδί σου γίνει κορίτσι της παντρειάς και βρεθεί να παλεύει μες στον κόσμο δεν θα έχει ούτε τον τρόπο ούτε την επιθυμία να σκεφτεί να γνωρίσει εκείνη την πίστη κι εκείνη την προσευχή που εσύ την έκανες να αγνοεί. Και πού είναι, λοιπόν, ο σεβασμός ο δικός σου για την ελευθερία σκέψης της; Εσύ είσαι που ασκείς βία πάνω της κι όχι η δασκάλα που την βάζει ν’ απαγγείλλει το Πάτερ ημών».
Έτσι απλά απαντάει το Momento. Και ο «καλός οικογενειάρχης» αναλαμβάνει να του απαντήσει ακόμα πιο απλά: «Με ενδιαφέρει πραγματικά ο ορισμός του «καλού πατέρα» που χρησιμοποιεί το Momento με μια κάποια ειρωνία, υπονοώντας ότι εγώ είμαι πατέρας φάντασμα. Και πράγματι ανησυχώ για το πώς θα σχηματίσει χαρακτήρα το παιδί μου μέσω των επαφών με τη σχολική ζωή και μέσω αυτής της λίγης διδαχής που της παραδίδω εγώ ο ίδιος.
Στέλνοντάς την στο σχολείο εγώ σκόπευα να της δώσω τη δυνατότητα να κατανοήσει όλα αυτά τα πράγματα που εγώ από μόνος μου δεν θα ήμουν ικανός να της διδάξω. Αλλά δεν σκόπευα καθόλου να παραιτηθώ απ’ αυτό που θεωρώ ότι είναι το μέγιστο καθήκον μου και η ουσιαστική υποχρέωσή μου απέναντί της: το να είμαι δηλαδή εγώ ο δάσκαλος των πιο βαθιών πεποιθήσεών της, για να μπορώ έπειτα να αναλάβω, με πλήρη πεποίθηση, την ευθύνη του μέλλοντός της και της συμπεριφοράς της.
Αυτές τις πεποιθήσεις τής δημιουργώ ακολουθώντας αυτό που εγώ θεωρώ ότι είναι η αλήθεια, και συνηθίζοντάς την, με την πειθώ και με το παράδειγμα, να θέτει πάντα σαν στόχο των δικών της, αν και μικρών, πράξεων, το αληθινό και το σωστό. Κάθε αξίωμα, κάθε απόλυτη προκατάληψη γύρω από τα γεγονότα αποκλείεται από τον τρόπο εκπαίδευσής μου. Μοναδικό αδιαφιλονίκητο αξίωμα είναι εκείνο της ειλικρίνειας, μοναδική επιτρεπτή προϋπόθεση είναι εκείνη της αμεροληψίας στην έρευνα για την καθημερινή εκσκαφή εκείνων των στοιχείων που πρέπει να χρησιμεύουν για να την κάνουν ένα βαθιά ανθρώπινο πλάσμα. Αλλά εγώ δεν μπορώ να τα κάνω όλα. Είναι απαραίτητο το συμπληρωματικό έργο του σχολείου. Εγώ παραδέχομαι ότι το παιδί μου δεν έγινε κακό από το γεγονός ότι αναγκάζεται ν’ ακούει να απαγγέλλουν καθημερινά το Πάτερ ημών. Αλλά εκείνη, που είναι ζωντανό πρόσωπο, αν και παιδί, και νιώθει βαθιά, αποπροσανατολίζεται από το γεγονός ότι η δασκάλα της της διδάσκει και πράγματα που δεν της διδάσκει ο μπαμπάς της και τα εξηγεί διαφορετικά. Αναστατώνεται από το γεγονός ότι είναι σχεδόν η μόνη (μόνο μια συμμαθήτριά της ισραηλιτικής οικογένειας δεν απαγγέλλει τις προσευχές) που δεν τελεί αυτές τις ειδικές πράξεις που τελούν όλα τα άλλα κορίτσια. Και μεταξύ του σεβασμού και της στοργής για το μπαμπά της και της στοργής και του σεβασμού για τη δασκάλα καταλαμβάνεται από ένα άγχος το οποίο εγώ θα ήθελα να αποφύγει, εφόσον δεν είναι ακόμα ώριμη διανοητικά για να κατανοήσει ότι μπορεί να υπάρχει διαφωνία μεταξύ δύο ατόμων που για κείνη αντιπροσωπεύουν όλη την πνευματική ζωή.
Εγώ ξέρω ότι σ’ αυτό το άγχος, που δεν πρέπει να το αισθάνεται μόνο το παιδί μου, εναποτίθεται ένα παιδαγωγικό πρόβλημα που οι αρχές θα έπρεπε να επιλύσουν με τον πιο φιλελεύθερο τρόπο, φροντίζοντας ώστε το σχολείο να είναι μόνο ένα σχολείο πολιτισμού και αφήνοντας στις επιμέρους οικογένειες το καθήκον να επιμορφώσουν όπως καλύτερα αρέσει στους ίδιους τα τέκνα τους. Αν στο σχολείο δίδασκαν το Βούδα ημών ή το Αλλάχ ημών, τα κορίτσια δεν θα γίνονταν εξαιτίας του κακά: κι όμως τότε το Momento θα ένωνε τη φωνή του μαζί μου για να διαμαρτυρηθεί και πιθανόν να επικαλούταν κι εκείνο το όνομα της ελευθερίας της συνείδησης. Εγώ δεν θέλω να είμαι υποκριτής με το παιδί μου, αυτό ειν’ όλο: και θα ήμουν αν την άφηνα να πιστεύει ότι δεν είμαι αρκετά πεισμένος για τις ιδέες μου, για να επιτρέψω να γίνει το πνεύμα της ένα είδος βαλίτσας όλων των σύγχρονων απόψεων του κόσμου».
Αντόνιο Γκράμσι
Αρθρο από τη στήλη που είχε ο Α. Γκράμσι στην έκδοση του «Αβάντι!» (επίσημο όργανο του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος) του Τορίνο, μεταξύ 1916 και 1918. Μετάφραση: Βαρβάρα Δίελλα
Σημειώσεις
* Λατινικά: απλότητα/ειλικρίνεια
** Οι προσευχές στα σχολεία –Avanti! 9 Δεκέμβρη 1916 και Για μια διαμαρτυρία – Il Momento 13 Δεκέμβρη 1916
