Στην Πορτογαλία του Σαλαζάρ
Σοέιρου Περέιρα Γκόμες «Esteiros. Στα λασποτόπια του Τάγου», μετάφραση: Νίκος Πρατσίνης, εκδόσεις Μονόκλ, 2025
Έναν κλασικό συγγραφέα της πορτογαλικής λογοτεχνίας προτείνουν στο ελληνόφωνο αναγνωστικό κοινό οι εκδόσεις Μονόκλ, και μάλιστα σε μια έκδοση που πλαισιώνεται, όπως πρέπει, από μια πολύ κατατοπιστική εισαγωγή του μεταφραστή, Νίκου Πρατσίνη, που τοποθετεί τον συγγραφέα στο ιστορικό λογοτεχνικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής του.
Ο Σοέιρου Περέιρα Γκόμες γεννήθηκε το 1909 κοντά στο Πόρτο. Ζώντας κάτω από τη δικτατορία του Σαλαζάρ, ο συγγραφέας εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Πορτογαλίας (έγινε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής) και πέρασε πολλά χρόνια στην παρανομία. Ζώντας στην παρανομία, ήταν δύσκολο να δεχθεί νοσοκομειακή περίθαλψη και πέθανε από καρκίνο το 1949.
Το κορυφαίο του βιβλίο θεωρείται το «Esteiros», το οποίο κυκλοφόρησε στην Πορτογαλία το 1941 – μάλιστα, στην πρώτη του έκδοση το βιβλίο το είχε εικονογραφήσει ο φίλος του Περέιρα Γκόμες, επίσης συγγραφέας κι αυτός, Άλβαρο Κουνιάλ, ο οποίος κατόπιν θα γινόταν ο γενικός γραμματέας του ΚΚ Πορτογαλίας. Στο μυθιστόρημα αυτό, ο συγγραφέας ανατέμνει την οδυνηρή κατάσταση που ζούσαν οι φτωχοί αγρότες την εποχή της δικτατορίας του Σαλαζάρ.
«Εστέιρος»λέγονται τα μικρά ανοιχτά κανάλια στην όχθη του Τάγου. Εκεί, ένας ολόκληρος κόσμος ζει και κινείται παλεύοντας να επιζήσει μέσα στη φτώχια του, περικυκλωμένος ασφυκτικά από το αφεντικό, τον γαιοκτήμονα, το φασιστικό καθεστώς. Στο βιβλίο παρακολουθούμε μια παρέα χαμίνια, μια ομάδα από παιδιά του δρόμου, να οδεύουν προς την ενηλικίωση βαδίζοντας σε έναν δύσβατο δρόμο με φτώχια, περιστασιακές αλλά σκληρές δουλειές (οι σκηνές της, απάνθρωπης πολλές φορές, δουλειάς στο κεραμοποιείο είναι χαρακτηριστικές), κλοπές, βία, ασφυκτικό περιβάλλον, θάνατο, αλλά και χαρά, όποτε μπορέσουν να βρουν μια μικρή χαραμάδα προς το φως.
Ο Αγριόγατος («ήταν εφτά χρονών όταν ο πατέρας του τον έσυρε από τ’ αφτί και τον πήγε […] στο κεραμοποιείο»), το Ρεμάλι, το Μαϊμούδι, ο Μαλλούρας, ο Μηχανέτας και όλοι οι άλλοι («τα παιδιά που, ποτέ τους, δεν γνώρισαν παιδικά χρόνια») παλεύουν για λίγες δεκάρες με τις λάσπες της όχθης, με τον «ληστή ποταμό», με τα πυρωμένα τούβλα του κεραμοποιείου, και όταν δεν καταφέρνουν να βρουν δουλειά εκεί ζητιανεύουν ή κλέβουν. Στο μέλλον τους, ίσως, ένας σάκος γεμάτος «ρούχα και ψεύτικα όνειρα».
Το βιβλίο, χωρισμένο σε τέσσερα κεφάλαια («Φθινόπωρο», «Χειμώνας», «Άνοιξη», «Καλοκαίρι») είναι χαρακτηριστικό του ρεύματος του πορτογαλικού νεορεαλισμού που, όπως εξηγεί αναλυτικά ο μεταφραστής στην εισαγωγή του, «κινήθηκε προς τη δημιουργία μιας […] προσιτής σε ένα σχετικά ευρύ κοινό στρατευμένης τέχνης, η οποία, στον χώρο βασικά του μυθιστορήματος, προσπάθησε να αποτυπώσει τη ζωή των πληβείων αγροτών». Πράγματι, το «Esteiros», πέρα από τη λογοτεχνική αξία του, είναι ένα βιβλίο που με τους ιδιαίτερους χαρακτήρες του, το ύφος και την πλούσια γλώσσα του, τις καταστάσεις που σκιαγραφεί, αποτελεί τη χαρακτηριστική τοιχογραφία μιας εποχής και ενός τόπου.
Το βιβλίο είχε κυκλοφορήσει ξανά στα ελληνικά πριν από πολλές δεκαετίες, σε μετάφραση Κ. Σκανδάλη και με τίτλο «Πικρά χρόνια».
Στα σύνορα του θανάτου

Εμιλιάνο Μόνχε «Ρημαγμένοι τόποι», μετάφραση: Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, εκδόσεις Carnívora, 2025
Σε έναν άλλο βάναυσο, άγριο κόσμο μάς μεταφέρει το μυθιστόρημα του Εμιλιάνο Μόνχε: στα σύνορα ανάμεσα στο Μεξικό και στις ΗΠΑ, τα οποία προσπαθούν απελπισμένα χιλιάδες άνθρωποι να διασχίσουν, με μια ελπίδα που πολλές φορές μεταλλάσσεται σε φόβο, σε αγωνία, σε τρόμο.
Οι διαδοχικές και πολλαπλές κρίσεις στις χώρες της Κεντρικής αλλά και της Νότιας Αμερικής η διάχυτη βία που τις συνοδεύει, η περιβαλλοντική καταστροφή, η φτώχια που κυριαρχεί σε χώρες με ακραίες ανισότητες, η κρατική βία («ήρθε η αστυνομία… με κατηγόρησαν… αναγκάστηκα να δραπετεύσω»), οδηγούν κάθε χρόνο πολλές χιλιάδες ανθρώπους στη ριψοκίνδυνη απόφαση να φύγουν προς τα βόρεια, αναζητώντας μια στοιχειωδώς καλύτερη ζωή, για να βρεθούν συχνά στο έλεος συνοριακών περιπόλων και συμμοριών διακινητών. Οι αριθμοί τους είναι άγνωστοι, πάντως κάθε χρόνο αναφέρονται χιλιάδες συλλήψεις και εκατοντάδες θάνατοι, οι γνωστοί και καταμετρημένοι δηλαδή, γιατί πολλοί μετανάστες και μετανάστριες εξαφανίζονται χωρίς κανένα ίχνος και χωρίς κανένας να τους μετρήσει πουθενά.
Η αιματοβαμμένη ιστορία αυτών των συνόρων έχει αποτελέσει πολλές φορές θέμα λογοτεχνικών βιβλίων (κάποια κυκλοφορούν μεταφρασμένα και στα ελληνικά) αλλά και κινηματογραφικών ταινιών. Σε αυτά έρχεται τώρα να προστεθεί το βιβλίο αυτό του Μεξικανού συγγραφέα Εμιλιάνο Μόνχε, που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2015.
Στο βιβλίο του Μόνχε πρωταγωνιστεί ένα ζευγάρι, ο Επιτάφιος και η Επιτύμβια, αρχηγοί μιας άγριας συμμορίας διακινητών ανθρώπων. Μέσα σε ένα σκηνικό βίας και φρίκης, ο Επιτάφιος και η Επιτύμβια ζουν έναν παθιασμένο, καταστροφικό έρωτα, που είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο εξελίσσεται το βιβλίο. Σε πρώτο επίπεδο, όμως, σχεδόν προσχηματικό ίσως. Γιατί οι πραγματικοί πρωταγωνιστές είναι άλλοι, όσο κι αν μένουν βουβοί: εκείνοι που έρχονται από πολύ μακριά, οι άντρες και οι γυναίκες που διέφυγαν από τόπους ρημαγμένους, τα πλάσματα που χωρίς να είναι νεκρά περπατάνε ήδη στο βασίλειο των νεκρών, οι στερημένοι από κάθε ελπίδα, οι δίχως-όνομα που δεν έχουν ακόμα πουληθεί.
Στο βιβλίο, παρακολουθούμε μια ομάδα μεταναστών και μεταναστριών που, προσπαθώντας να περάσουν τα σύνορα, πέφτουν στα χέρια της συμμορίας των διακινητών και έρχονται αντιμέτωποι με τον πιο ακραίο τρόμο: τους μεταφέρουν σαν σφαχτάρια, τους χωρίζουν όπως γουστάρουν και τους πουλάνε σε εμπόρους ανθρώπων («τι θα του κάνουν, αναρωτιόμασταν κάθε φορά που έπαιρναν ακόμα έναν […] ποιον θα διαλέξουν άραγε τούτη τη φορά»), τα μικρά παιδιά τα σημαδεύουν σαν ζώα, οι βιασμοί και οι φόνοι είναι συνεχείς. Η ανθρώπινη υπόσταση θολώνει και εξαφανίζεται, οι μετανάστες και οι μετανάστριες αντιμετωπίζονται σαν κομμάτια κρέας, οι διακινητές φέρονται σαν άγρια κτήνη.
Σε αυτό το σκοτεινό βασίλειο της βίας και της διαφθοράς συμμετέχουν αστυνομικοί και στρατιωτικοί, βέβαια, καθώς και ένας ιερέας, ο πατέρας Λάκκος, που διευθύνει ένα ορφανοτροφείο αλλά ταυτόχρονα και όλη την επιχείρηση των διακινητών, που όπως θα ανακαλύψουμε συνδέεται άμεσα με το ορφανοτροφείο του…
Ο συγγραφέας επιλέγει να μην εστιάσει το βλέμμα του στις ίδιες τις πράξεις της διάχυτης βίας, δημιουργώντας με έμμεσο τρόπο αυτή τη δαντική ατμόσφαιρα, διανθίζοντας το έτσι κι αλλιώς δυνατό κείμενο με διάσπαρτες φράσεις από μαρτυρίες των ίδιων των μεταναστών και των μεταναστριών, δημιουργώντας χαρακτηριστικές φράσεις που γίνονται ονόματα («Αυτόσπουακόμηκαυχιέταιότιέχειψυχή») ή χρησιμοποιώντας εξίσου χαρακτηριστικά παρατσούκλια (ο Νεκροδόχος, ο Τύμβος), ισορροπώντας με εξαιρετικό τρόπο σε μια γλώσσα που ακροβατεί ανάμεσα στη λόγια και την αργκό.
Το μυθιστόρημα του Μόνχε τιμήθηκε το 2016 στο Μεξικό με το Βραβείο Μυθιστορήματος Ελένα Πονιατόφσκα.





