Η δισκογραφική σοδειά του 2025 έχει συνεισφορές κι από τις δύο… υπερδυνάμεις του πολιτικού χιπ χοπ. Οι Social Waste μίλησαν ισπανικά στον τίτλο του δίσκου τους, Rebelde, ενώ οι Κοινοί Θνητοί έκαναν τους… πολλαπλασιασμούς τους και έβγαλαν το Γινόμενο. Δεν είναι μόνο ότι μας έλειψαν τα δύο αυτά συγκροτήματα – ο τελευταίος δίσκος των SW ήταν τα Σύνορα από το 2020 και των ΚΘ ήταν ο ομώνυμος από το 2023. Είναι ότι έβγαλαν και οι δυο πραγματικά αξιοπρόσεκτες δισκάρες. Είναι ότι, μέσα σε ένα ελληνικό τραγούδι που παραπαίει, αποτελούν φάρο ελπίδας και αυθεντικής, συλλογικής δημιουργίας.
Ατμομηχανές πολιτικής κριτικής
Ποια είναι τα στοιχεία που έχουν αναδείξει τα δύο αυτά συγκροτήματα στην πρωτοπορία του πολιτικού –και όχι μόνο– τραγουδιού; Καταρχήν, η επίγνωση της ταξικής σύνθεσης της κοινωνίας, των θεμελιωδών διαχωρισμών, και η υπενθύμιση της κοινωνικής ταυτότητας των καταπιεσμένων: «Πες μου αν σ’ αρέσει η οικονομική η θέση / που εκ γενετής λαμβάνει ο φτωχός / πες μου αν είναι εντάξει η κοινωνική η τάξη / που τον κατατάσσει ο μηχανισμός» (ΚΘ – Γινόμενο). Και «Εργάτης κάθε μέρα που ρισκάρει το κεφάλι του / τίμημα στην άσφαλτο ντελιβερά ανασφάλιστου» (SW – Αίμα). Και «Μου ‘παν να αδειάζω όλο το πιάτο μου / μέχρι και τη στερνή μπουκιά / μου ’πανε πως οι από κάτω μου / είναι άλλου θεού παιδιά» (ΚΘ – Μυαλό).
Και τα δύο συγκροτήματα παραμένουν ατμομηχανές πολιτικής κριτικής. Είναι κριτική συγκεκριμένη, ενδελεχής, ευφυής, με τις λέξεις να καρφώνονται σαν πρόκες, όπως πρόσταξε κάποτε ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Το μενού των δύο συγκροτημάτων περιλαμβάνει όλα τα κομβικά φαινόμενα που παράγει ο καπιταλισμός της κρίσης και της παρακμής. Φασισμός: «Μια φορά κι έναν καιρό γεννήθηκε ένα αυγό / μ’ ένα αγκυλωτό σταυρό στο τσόφλι χαραγμένο» (ΚΘ – Το αυγό). Γυναικοκτονίες: «Κόκκινο βάφεις κάποιου άντρα το μαχαίρι / που στο σπίτι της κοπέλας του της έστησε καρτέρι» (SW – Αίμα). Αυταρχισμός και καταστολή: «Δεν θα υπήρχανε μολότοφ αν δε βάραγαν οι μπάτσοι / δεν θα φοβόμουν τους ανθρώπους αν δε φόραγαν στολή» (ΚΘ – Δεν θα’χε νόημα). Στέγη και πόλη: «Γνωστά σπίτια αλλά πού να μπεις / μες στην πόλη των Airbnbs / δεν τους φταίνε οι ξένοι ούτε οι Μουσουλμάνοι / τους φτωχούς δεν θέλουν οι ρουφιάνοι» (SW – Στα παλιά τα σοκάκια σου). Και προσφυγιά, και πόλεμος, και Παλαιστίνη, και εκμετάλλευση. Ταυτόχρονα, προβάλλει ένα συνεκτικό όραμα, ανθρωπιστικό, ριζοσπαστικό, διεθνιστικό. Στο ομώνυμο τραγούδι από τον δίσκο Rebelde, οι SW φτιάχνουν ένα πειρατικό γεμάτο αναφορές στο παγκόσμιο κίνημα χειραφέτησης, με Βίκτορ Χάρα και Τσε Γκεβάρα, με Σαντινίστας και Καββαδία, σε «Ευρώπη, Αμερική και Ασία».
Το συναίσθημα
Αλλά αυτό που πρωτίστως προσφέρουν τα δύο κορυφαία συγκροτήματα του ελληνικού τραγουδιού σήμερα είναι κάτι πέρα από ιδεολογία, ταξική ανάλυση και πολιτική κριτική – είναι το συναίσθημα. Ένας ύμνος στη φιλία είναι το «Που είσαι φίλε» των ΚΘ, αφιερωμένο σε έναν πολύ δικό τους άνθρωπο. Ο Στάθης Κρόκος από το Αλιβέρι σκοτώθηκε υπηρετώντας τη στρατιωτική του θητεία όταν το τεθωρακισμένο όχημα που οδηγούσε έπεσε σε χαράδρα. Ήταν μόλις 20 ετών. Η ερωτική απογοήτευση είναι επίσης παρούσα: «Τ’ άρωμά μου στο μικρό σου μπουκάλι δεν ταίριαζε / ήσουν η μόνη μου έννοια μα εσένα δεν σε ένοιαζε» (ΚΘ – Άρωμα). Συναίσθημα όμως είναι και η διάψευση, το όνειρο, η αναπόληση μέσα στη νύχτα: «Τα ταξίδια που δεν έκανα ποτέ μου / γίνονται φεγγαρόδρομοι ν’ ακολουθήσω» (SW – Τα ταξίδια που δεν έκανα ποτέ μου). Συναίσθημα είναι και η αποξένωση, και η αλλοτρίωση, και η αίσθηση του ανολοκλήρωτου και της αδυναμίας που χαρακτηρίζει το άτομο στη σύγχρονη συστημική ζούγκλα: «Δεν μ’ ακούει κανείς, νιώθω σα σχιζοφρενής σ’ ένα ατέλειωτο έργο / μόνος επί σκηνής, δημιουργός και θεατής κι όσο έρχομαι φεύγω» (ΚΘ – Δε μ’ ακούει κανείς). Συναίσθημα είναι και η μνήμη: «Περπατάς με μια λύπη μεγάλη / στο μυαλό σου η πόλη είναι άλλη / γιατί στους που πέρασες χρόνια / ποτέ μη γυρνάς είναι η θλίψη αιώνια» (SW – Στα παλιά τα σοκάκια σου).
Αν έπρεπε σώνει και καλά να αναφέρω μια ένσταση, αυτή θα αφορούσε μόνο πτυχές της ερμηνείας, όπως π.χ. οι λαρυγγισμοί του βασικού ερμηνευτή των ΚΘ που παραπέμπουν στον πρώιμο Βασίλη Παπακωνσταντίνου ή μια έμφαση που βάζει ο βασικός ερμηνευτής των SW που ίσως είναι περιττή όταν έχεις έναν ήδη έντονα πολιτικό στίχο. Αυτά όμως είναι πράγματα βαθιά υποκειμενικά, και θα ήταν άδικο να μετατρέψω τη δική μου προσωπική έλξη προς την ερμηνευτική αποστασιοποίηση σε αντικειμενικό κανόνα. Εξάλλου, μια σειρά ροκ συγκροτημάτων όπως οι Τρύπες και τα Ξύλινα Σπαθιά διέπρεψαν χωρίς να ασχοληθούμε ποτέ με τις ερμηνευτικές αδυναμίες των frontmen τους.
Η προτεραιότητα του στίχου
Το είδος του χιπ χοπ συνολικά έχει μια δομική ιδιαιτερότητα –την προτεραιότητα του στίχου έναντι της μελωδίας- που μπορεί να ξενίζει κάποιους. Αλλά η ιδέα ότι η μελωδία απουσιάζει είναι επιδερμική. Για την ακρίβεια, στην περίπτωση των ΚΘ ο νέος τους δίσκος ξεχειλίζει από μελωδία, σε μια ξεκάθαρη στροφή ως προς το ύφος τους. Από funky ορχηστρικά (Ανατολή) μέχρι γρήγορα χασάπικα (Αφού γεννήθηκα) και ροκ μπαλάντες (Μυαλό), είναι ακριβώς αυτό το μελωδικό δυναμικό που κάνει ακόμα πιο ενδιαφέρουσα την τελευταία δισκογραφική τους κατάθεση.
Η ίδια αίσθηση αναζήτησης υπάρχει και στο Rebelde των SW, αν και εδώ η μελωδία έρχεται σαν θραύσμα, εμβόλιμα, σαν ανάμνηση και σαν προσμονή, όπως π.χ. κάποιες εξαιρετικά φορτισμένες φράσεις στα ιταλικά από την Ναταλία Κωτσάνη (των Encardia, βεβαίως). Αν ξεχωρίζει κάτι εδώ δεν είναι η μελωδική μετατόπιση, όπως στην περίπτωση του Γινόμενο, αλλά το ψάξιμο στην ενορχήστρωση. Απρόσμενες αλλά και ενδιαφέρουσες συνυπάρξεις οργάνων ορίζουν τον τόνο εδώ, όπως η τρομπέτα με την ποντιακή λύρα (Άλλη μια γύρα ακόμα), το μπητ με το ούτι (Αίμα) ή με το κανονάκι (Καπνός). Ακόμα και οι ανθρώπινες φωνές μετατρέπονται σε άλλο ένα όργανο που σχολιάζει καίρια στο «Ο Διάολος μέσα μου», με το Πολυφωνικό Σύνολο Χαονία. Το ηχητικό σύμπαν του Rebelde είναι πραγματικά προχωρημένο, μετατρέποντας τον χαρακτηρισμό «σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης» από βαρετό στερεότυπο και μάρκετινγκ τρικ σε συναρπαστική μουσική κατάσταση.
Για να το πούμε απλά: Social Waste, Κοινοί Θνητοί, πολιτικό χιπ χοπ είναι αυτή τη στιγμή τα πιο ζωντανά κύτταρα ενός οργανισμού -του ελληνικού τραγουδιού- που βρίσκεται σε μακρά στασιμότητα. Οι δημιουργίες τους από το 2025, Γινόμενο και Rebelde, επικυρώνουν μια αίσθηση δυναμισμού, αναζήτησης, πρωτοτυπίας και υψηλής ποίησης που τους κάνει να ξεχωρίζουν σαν την μύγα μέσα στο (έντεχνο – νεοπαραδοσιακό – αλτέρνατιβ) γάλα. Πρόκειται για δύο καλλιτεχνικές παρέες που ψάχνονται, αναστατώνονται, ανανεώνονται. Και όταν δημιουργούν, το κάνουν πειστικά, επειδή εμφανώς κινητοποιούνται από την έμπνευση και το όραμα, και όχι από τη μόδα και τις επιταγές της αγοράς. Μπράβο τους.
