Οι όροι της πενθησιμότητας ενός κορυφαίου επιστήμονα και η αποσιώπηση του ανάπηρου σώματος
Πρέπει να διερευνήσουμε το πώς πενθείται ο Στίβεν Χόκινγκ και ποια πενθησιμότητα θέτει ως κυρίαρχη ο νεοφιλελευθερισμός (τόσο στην εγχώρια, όσο και στη διεθνή δημόσια σφαίρα)· ούτως ειπείν: πενθούμε τον Στίβεν Χόκινγκ ως μυαλό, σχεδόν στη διάσταση μιας αφηρημένης και αφαιρετικής οικουμενικής βάσης και πηγής ιδεών, όχι όμως και το ανάπηρο σώμα (του).
Ο βρετανός Στίβεν Χόκινγκ ήταν πέρα από θεωρητικός φυσικός, κοσμολόγος και διευθύνων του τμήματος ερευνών του Κέντρου Θεωρητικής Κοσμολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, και ένας συγγραφέας άκρως επιτυχημένων βιβλίων εκλαϊκευμένης κοσμολογίας και μια μορφή που ανέδειξε τη σημασία του διανοείσθαι κοινωνικώς· ακόμα, υπήρξε κι ένα ενεργό, συγκροτημένο πολιτικό υποκείμενο. Στα εικοσιένα του χρόνια διαγνώστηκε με αμυοτροφική πλάγια σκλήρυνση, μια προοδευτική νευροεκφυλιστική πάθηση που επηρεάζει τα νευρικά κύτταρα στον εγκέφαλο και τη σπονδυλική στήλη. Έχασε την κίνηση τόσο των άνω, όσο και των κάτω άκρων, καθώς εντέλει και την ομιλία του. Οι γιατροί, εκτιμώντας την κατάστασή του, του είχαν δώσει δύο χρόνια προσδόκιμο ζωής.
Μια ενοποιητική θεωρία
Πρώτο ορόσημο στην καριέρα του, λίγο μετά τη συνειδητοποίηση της κατάστασής του και του πώς θα μπορεί να λειτουργήσει στο εξής, και ενώ ακόμα δούλευε πάνω στη διατριβή του, ήταν η εφαρμογή του θεωρήματος του Πένροουζ για τα singularities που βρίσκονται στο κέντρο των μαύρων τρυπών, σε όλο το σύμπαν. Το δοκίμιό του «Τα singularities και η γεωμετρία του χωροχρόνου» δημοσιεύεται και μοιράζεται βραβείο με τον ίδιο τον Πένροουζ. Αργότερα, θα αφήσει για λίγο τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας για να επιστρέψει στις μαύρες τρύπες, μέσα πια από την κβαντομηχανική. Δεύτερο ορόσημο, η πρόβλεψη και η απόδειξη ότι οι μαύρες τρύπες εκπέμπουν ακτινοβολία που πλέον φέρει το όνομά του και αναφέρεται παντού, επίσημα, ως «Ακτινοβολία Χόκινγκ». Εξίσου σημαντική, η αδιάκοπη απόπειρά του να συζευχθούν δύο εκ διαμέτρου αντίθετες προσεγγίσεις για την ερμηνεία και κατανόηση του σύμπαντος. Η μία είναι η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν, η άλλη είναι η κβαντομηχανική, της οποίας οι ιδιαίτεροι νόμοι, αντιβαίνουν όλα όσα ξέρουμε μέχρι και σήμερα για τους νόμους της φυσικής στο μακρόκοσμο. Ωστόσο, η διάθεση του Χόκινγκ για μια ενοποιητική θεωρία («Θεωρία των Πάντων») είναι το απόλυτο στοίχημα της πιο σημαντικής δουλειάς που συμβαίνει στη μοντέρνα φυσική.
Ένας ήρωας, ανάπηρος-εξαίρεση;
Άνθρωπος που δούλευε πάνω στα ακατόρθωτα, και κοινωνικά, διέθετε πνεύμα και σώμα ρήξης: Η στήριξή του στο Εργατικό Κόμμα της Μ. Βρετανίας, η αντίθεσή του στον πόλεμο του Βιετνάμ, του Ιράκ, της Συρίας, η ενεργή συμμετοχή του στο BDS κίνημα (έφτασε να προτείνει –αμφιλεγόμενα για το πεδίο του– ακόμα και το πλήρες μποϊκοτάζ ακαδημαϊκών και τεχνολογίας από το Κράτος του Ισραήλ), η στράτευσή του για τον πυρηνικό αφοπλισμό, το ενδιαφέρον του για την οικολογική καταστροφή, η δομική κριτική του στην Τεχνητή Νοημοσύνη, που ήδη βλέπουμε ότι στα πρώτα στάδιά της χρησιμοποιείται για A.I. αυτόνομα όπλα πολέμου.
Αυτό που συμβαίνει τώρα, λοιπόν, είναι ότι εξαφανίζεται η κοινωνική, ιδεολογική, πολιτική, αλλά κατά συνέπεια και η επιστημονική του «στράτευση» από διάφορα αντιδραστικά στοιχεία και στα καθ’ ημάς από κομμάτι του νεοφιλελεύθερου Τύπου. Ο Χόκινγκ παρουσιάζεται ως ένας ήρωας, ανάπηρος-εξαίρεση, που κατάφερε κόντρα στην αναπηρία του, με τη δύναμη της νόησης, να δραπετεύσει από τα «δεσμά» του αναπηρικού αμαξιδίου του. Με το να δημιουργήσεις ένα στη βάση του οιονεί νοησιαρχικό αφήγημα, να «ξεχάσεις» το σώμα του, τις κοινωνικές συνθήκες και όλα όσα συνετέλεσαν στο να δημιουργήσει ελεύθερα το συγκεκριμένο άτομο, με το να παραγάγεις ακόμα μια φορά το μύθο του αυτοδημιούργητου Ανδρός, δημιουργείς την ικανή συνθήκη να απαλειφθεί ολικά όχι μόνο η κοινωνική του θέση και θέαση των πραγμάτων του κόσμου, αλλά και οι στόχοι του. Δεν είναι όμως καθόλου έτσι τα πράγματα όπως παρουσιάζονται.
Η σημασία της ομιλίας σε όλες της τις εκφάνσεις
Το ανάπηρο σώμα δεν είναι ένα ανήμπορο σώμα. Είναι ένα σώμα που, όπως όλα, χρειάζεται την προσβασιμότητα, χρειάζεται την κοινωνική αλληλεξάρτηση, χρειάζεται όλο το κοινωνικό και το πολιτικό για να ακμάσει ελεύθερο. Ο Χόκινγκ ως χειραφετημένος ανάπηρος, αποτέλεσε πρότυπο για το παγκόσμιο αναπηρικό κίνημα, το οποίο και στήριξε. Αγωνίστηκε για να τοποθετηθεί ειδική μπάρα στο Πανεπιστήμιο όπου εργαζόταν και οργάνωσε εκστρατεία για τα δικαιώματα προσβασιμότητας όλων των αναπήρων. Μιλούσε τακτικά σε συνέδρια αναπήρων, τόνιζε συνέχεια τη σημαντικότητα των Ιδρυμάτων, της Πολιτείας, του Κράτους στην ελεύθερη πρόσβαση των ανθρώπων. Μάλιστα στάθηκε ένας από τους ισχυρότερους επικριτές των νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων στη Δημόσια Υγεία. Ακόμα περισσότερο, έδειξε το ρόλο που μπορεί να έχει η ανθρωπινότητα και ο κοινωνισμός στην τεχνολογία με το ίδιο του το αμαξίδιο που όχι μόνο του επέτρεπε να κινείται, να εργάζεται, αλλά ακόμα και να μιλάει. Πολύ πριν οι μεταστρουκτουραλιστικές θεωρίες αποκτήσουν ισχυρή αποδοχή από τα σημερινά παγκόσμια κινήματα δικαιωμάτων, ο Χόκινγκ είχε διαπιστώσει πόσο σημαντική είναι η ομιλία σε όλες της τις εκφάνσεις (αυτό που αποκαλούν «ομιλιτική δράση» οι ακαδημαϊκοί), και μιλούσε σε συνέδρια για τη σημασία της άρθρωσης λόγου στον πολιτισμό και το πώς η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει.
Ηγεμονικά κατασκευασμένη «κανονικότητα»
Λοιπόν, πώς είναι δυνατόν να δεχθούμε μια βάναυση επίθεση αρτιμελισμού (ableism) και, εντέλει, μισαναπηρίας, που λειτουργώντας διττά, κάνει λόγο είτε για έναν επιστήμονα που έδρασε κόντρα στα αναπηρικά δεσμά, είτε για κάποιον επιστήμονα που αποστερείται των επιτευγμάτων του, ακριβώς επειδή είναι ένας ανάπηρος. Τίθεται, αυτονόητα, αυτό που η κουήρ ακαδημαϊκός Τζούντιθ Μπάτλερ όρισε ως πενθισημότητα. Την ιδέα δηλαδή του ότι υπάρχουν θεσμοθετημένες μορφές εξουσίας που αποφασίζουν δομικά πώς και ποια σώματα πενθούνται. Πρόκειται για βιοπολιτική, κόντρα σε ό,τι πρέσβευε ο Στίβεν Χόκινγκ και κόντρα στην αλήθεια.
Δύο διαφορετικά σκίτσα με το ίδιο θέμα που κάνουν το γύρο του διαδικτύου αυτές τις μέρες, απεικονίζουν τον Χόκινγκ, όρθιο, να περπατάει στα άστρα, με το αμαξίδιό του πίσω του, άδειο και την επιγραφή «Ελεύθερος». Με αυτή την… κίνηση, ο Χόκινγκ παραδίδεται πίσω σε αυτούς που «πραγματικά» «ανήκει», σε μια συγκεκριμένη ηγεμονικά κατασκευασμένη «κανονικότητα». Και όπως εγκαταλείπει εκείνος στο σκίτσο το αμαξίδιο, έτσι εγκαταλείπεται μέσα από τέτοια αφηγήματα το αναπηρικό σώμα και οι διεκδικήσεις του, η ορατότητά του, τα δικαιώματά του, οι πολιτικοί και κοινωνικοί αγώνες του και όλα τα επιτεύγματά του. Ο Χόκινγκ δεν ήταν ένας ήρωας ανάπηρος, δεν ήταν ένα πνεύμα σε έναν πλατωνικό κόσμο που τώρα, στο θάνατό του, ελευθερώνεται από τα δεσμά.
Ο Χόκινγκ υπήρξε σε αυτόν τον κόσμο, σε όλη του την υλικότητα, με το ανάπηρο σώμα του και όλους τους πνευματικούς ορίζοντες που του άνοιξε η ευαλωτότητα του σώματος αλλά και η δύναμή του, αυτή που αντλείται από το κοινωνικό και τα δίκαια αιτήματα των ανθρώπων για ισονομία, ισότητα, προσβασιμότητα και ελευθερία. Έδρασε ελεύθερα όχι κόντρα στα δεσμά του αμαξιδίου του, αλλά εξαιτίας αυτού, και όλων των στοιχείων που αυτό συνένωνε και δεν υπήρξε ποτέ «καθηλωμένος», αλλά ένας ιδιοφυής χειραφετημένος ανάπηρος που έζησε όχι δύο αλλά εβδομηνταέξι χρόνια με ποιότητα ζωής. Το όραμά του θα μας αφορά πάντα όσο υπάρχουμε οι άνθρωποι, είτε εδώ, στη Γη, είτε και σε οποιονδήποτε άλλο πλανήτη καταφέρουμε να μετοικίσουμε.
Νίκος Δασκαλόπουλος
