Ζάουμε Καμπρέ, “Confiteor” (μτφ. Ευρυβιάδης Σοφός, επιμ. Χαρά Σκιαδέλλη, εκδ. Πόλις, 2016)
Υπάρχει, άραγε, κάποια ουσία του Κακού που ελλοχεύει στο ανθρώπινο είδος, ίδια και σχεδόν απαράλλακτη, αιώνια και διαχρονική, έξω και πέρα από την ιστορία και τις συγκυρίες; Αυτό το ερώτημα σκέφτεται κανείς διαβάζοντας το τελευταίο μυθιστόρημα του Καταλανού συγγραφέα Ζάουμε Καμπρέ, όπου σε μία παράγραφο, σε μία πρόταση, βλέπουμε το Κακό να μεταλλάσσεται και να ενσαρκώνεται διαρκώς σε πρόσωπα που διασχίζουν αιώνες της ευρωπαϊκής ιστορίας, σε Ες Ες και σε ιεροεξεταστές.
Το μυθιστόρημα, ανάμεσα σε πολλά άλλα, αφηγείται την ιστορία ενός βιολιού, ενός Στοριόνι του 1764. Την ιστορία του βιολιού την παρακολουθούμε από τη στιγμή που φυτεύεται το δέντρο από το ξύλο του οποίου θα φτιαχτεί, ένα δέντρο που γεννιέται μέσα από το αίμα –«το δέντρο βγαίνει μέσα απ’ τον άνθρωπο. Έχει θρέψει το δέντρο με το αίμα και τη σάρκα του», λένε όταν ανακαλύπτουν τα ανθρώπινα λείψανα που είναι μπλεγμένα με τις ρίζες του. Ένα βιολί που λερώθηκε με αίμα στο ναζιστικό στρατόπεδο εξόντωσης Μπίρκεναου πριν φτάσει στα χέρια του κεντρικού πρωταγωνιστή του βιβλίου, του Αντριά.
Ο Αντριά προέρχεται από μια οικογένεια της υψηλής αστικής κοινωνίας της Βαρκελώνης. Μεγάλωσε σε έναν κόσμο χωρίς αγάπη, έζησε την παιδική του ηλικία σε έναν κόσμο χωρίς παιδική ηλικία, βρίσκοντας πάντα καταφύγιο σε δύο φανταστικούς φίλους, δύο μικρές φιγούρες, έναν καουμπόη, τον Κάρσον, και τον Ινδιάνο Μαύρο Αετό. Τώρα πια, ο Αντριά βρίσκεται στην τελική ευθεία της ζωής του, καθώς σιγά-σιγά ο εγκέφαλός του εκφυλίζεται από μια αρρώστια που θα τον οδηγήσει στον θάνατο. Ο Αντριά έχει απόλυτη επίγνωση για το τι συμβαίνει. «Τι έχεις», τον ρωτάει ο φίλος του. «Ημερομηνία λήξης», απαντάει. Αποφασίζει, λοιπόν, να γράψει μια τεράστια επιστολή (για να ξαναθυμηθεί και ο ίδιος, ίσως) στην, πεθαμένη πια, μεγάλη του αγάπη, τη Σάρα: η επιστολή αυτή είναι το βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας.
Οι μύθοι και τα ψεύδη καταρρέουν
Κάποια στιγμή της ζωής του ο Αντριά αρχίζει να έρχεται αντιμέτωπος με την πραγματικότητα και τότε οι μύθοι και τα ψεύδη καταρρέουν. Κορυφαίο παράδειγμα, ο καλλιεργημένος παλαιοπώλης πατέρας του, ο οποίος αποδεικνύεται ένα άθλιο υποκείμενο, ένα καρφί που κατέδιδε αθώους ανθρώπους στην αστυνομία του Φράνκο για ίδιον όφελος, εκβιαστής και κοράκι που αγόραζε κοψοχρονιά τις περιουσίες πλούσιων εβραίων και άλλων διωκόμενων από τους ναζί, αλλά και των ναζί όταν πλέον διώκονταν εκείνοι («μια φυγή είναι πάντα ευκαιρία για έναν παλαιοπώλη»…), ο οποίος «διέθετε, προφανώς, μια έκτη αίσθηση για να εντοπίζει όσους επιθυμούσαν διακαώς να ξεπουληθούν ή είχαν τόσο πολλά μυστικά να κρύψουν που μπορούσε να τους μαδήσει χωρίς να φοβάται τα αντίποινα». Ένας άνθρωπος χωρίς καμία αναστολή και χωρίς καμία τύψη. Συμπύκνωση ενός Κακού που διασχίζει τους αιώνες συντρίβοντας τις άμυνες μπροστά του. Δεν είναι μόνο οι ναζί ή οι ιεροεξεταστές ή οι δολοφόνοι. Η λογοκλοπή που διαπράττει ο αδελφικός φίλος του Αντριά, ιδιοποιούμενος την επιστολή που του έχει εμπιστευθεί και μετατρέποντάς την σε μυθιστόρημα, δείχνει πως τίποτα δεν μπορεί να αντισταθεί σε αυτό: «συγχώρεσέ με, Αντριά. Είναι λάθος μου, το ξέρω, δεν είμαι όμως ικανός ν’ απαρνηθώ το βιβλίο. Confiteor. Mea Culpa».
Απολαυστικό ανάγνωσμα
Η λέξη «confiteor» (ομολογώ, εξομολογούμαι) επανέρχεται ξανά και ξανά στις σελίδες του βιβλίου, καθώς βγαίνει από τα χείλη πολλών από τους χαρακτήρες του σε κάποια στιγμή της ζωής τους. Όλοι, με κάποιον τρόπο και σε κάποιον βαθμό, είναι ή νιώθουν ένοχοι. Γι’ αυτό είναι τραγική η αφέλεια του ερωτήματος: «Ποιος μας είχε καταδώσει, αφού ζούσαμε σε γειτονιά χριστιανών; Γιατί. Πώς το έμαθαν. Πώς μυρίζονταν τους Εβραίους».
Το ιστορικό βάρος, η ενοχή και η (μη) συγχώρεση, η βία τής (όποιας μορφής) εξουσίας, είναι θέματα που τα συναντάμε και στο υπόλοιπο έργο του Καμπρέ, όπως για παράδειγμα και στο Οι φωνές του ποταμού Παμάνο, το μοναδικό πλην του παρόντος βιβλίο του Καμπρέ που έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά (μτφ. Ε. Σοφός, εκδ. Πάπυρος).
Στο κείμενο, τόσο ρητά όσο και μέσα από τις γραμμές, επανέρχεται η γλώσσα ως ταυτότητα, και ειδικά τα απαγορευμένα και διωκόμενα καταλανικά: οι αστυνομικοί («οι γκρίζοι») στη Βαρκελώνη μιλάνε ισπανικά (καστιλιάνικα), ενώ «ο Φράνκο εκκαθάρισε [το πανεπιστήμιο] από την πλειονότητα των καθηγητών κι εκείνο άρχισε να μιλάει ισπανικά και να επιδεικνύει μια απενεχοποιημένη άγνοια». Γιατί στο φόντο αχνοφέγγει πάντα η Ισπανία του Φράνκο («δόξα τω Θεώ, η Ισπανία δεν είναι δημοκρατία. Εδώ κάνουν κουμάντο οι καλοί»)…
Με συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα στα πρόσωπα και τις οπτικές γωνίες της αφήγησης, με υπαρκτά πρόσωπα να συναντιούνται διαρκώς με τους αμέτρητους μυθοπλαστικούς χαρακτήρες, με διαρκείς μεταβάσεις από την πρωτοπρόσωπη στην τριτοπρόσωπη αφήγηση, το μυθιστόρημα είναι μια πολύπλοκη σύνθεση που καταλήγει σε ένα συμπαγές και δεμένο σύνολο, με χαρακτήρες πλήρεις και συγκροτημένους μέσα στον ωκεανό που συντίθεται γύρω τους («οι άνθρωποι υφίστανται μεταμορφώσεις, όπως και οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες», μας λέει ο Καμπρέ μιλώντας για τον «χαρακτήρα Σάρα»).
Απολαυστικό ανάγνωσμα που απαιτεί διαρκώς άγρυπνη την προσοχή του αναγνώστη, που χάρη στη μαστοριά του Καμπρέ δεν κουράζει ποτέ παρά τη συνθετότητά του, αυτό το «οριστικά ημιτελές» μυθιστόρημα, όπως το αποκαλεί ο ίδιος ο συγγραφέας.
Κώστας Αθανασίου
