Από το 1950, επί εβδομήντα πέντε χρόνια συνεχώς, ο θεσμός των Κινηματογραφικών Λεσχών, σε ολόκληρη την Ελλάδα, αποτελεί έναν ζωντανό οργανισμό, μία ενεργή κοινότητα φίλων του κινηματογράφου, εθελοντών, που σκοπό έχει την προβολή της κινηματογραφικής τέχνης και την προαγωγή της κινηματογραφικής παιδείας.
Η γέννηση ενός θεσμού
Ο θεσμός των Κινηματογραφικών Λεσχών πρωτοεμφανίστηκε τη δεκαετία του 1920. Το 1920, ο γάλλος θεωρητικός και σκηνοθέτης Λουί Ντελίκ επινόησε τον όρο «Κινηματογραφική Λέσχη» («Ciné-Club») και ίδρυσε την εβδομαδιαία εφημερίδα Le Journal du Ciné-Club (1920-1921). Την ίδια χρονιά άρχισε τη διοργάνωση προβολών με εισήγηση πριν από κάθε προβολή και συζήτηση μετά από αυτή [κινηματογράφοι Pépinière (1920) και Colisée (1921 και 1922)]. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920 δημιουργήθηκαν στη Γαλλία πολλές ακόμη κινηματογραφικές λέσχες. Κύριος σκοπός τους ήταν η προβολή πρωτοποριακών ταινιών του γερμανικού εξπρεσιονισμού, του γαλλικού εμπρεσιονισμού, του σουηδικού κινηματογράφου ή ταινιών που είχαν απαγορευθεί από τη λογοκρισία (σοβιετικός κινηματογράφος της δεκαετίας του 1920), όπως επίσης η διοργάνωση διαλέξεων και συζητήσεων μαχητικού χαρακτήρα.
Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 ο θεσμός των Κινηματογραφικών Λεσχών επεκτάθηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Αγγλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Γερμανία, Ελβετία, ΕΣΣΔ), όπως και στις ΗΠΑ. Το 1928 δημιουργήθηκε η πρώτη εθνική ομοσπονδία, η Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Γαλλίας και στη δεκαετία του 1930 και άλλες εθνικές ομοσπονδίες. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Σεπτέμβριο του 1946, ιδρύθηκε η Διεθνής Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών (Federation Internationale de Ciné-Clubs).
75 χρόνια δημιουργικής παρουσίας στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, οι συνθήκες για τη δημιουργία κινηματογραφικών λεσχών ωρίμασαν στη δεκαετία του 1950. Την περίοδο αυτή, η ελληνική κινηματογραφική παραγωγή άρχισε να οργανώνεται, η εισαγωγή και διανομή των ξένων ταινιών να ομαλοποιείται μετά τα πλήγματα που είχε υποστεί λόγω του πολέμου και η κινηματογραφική παιδεία και κριτική να κάνουν πιο σταθερά βήματα.
Το 1950, ιδρύεται η πρώτη κινηματογραφική λέσχη, η Κινηματογραφική Λέσχη Αθηνών, από την Ένωση Κριτικών Κινηματογράφου Αθηνών, η οποία είχε συσταθεί την ίδια χρονιά. Μεταξύ των ιδρυτικών μελών της Ένωσης ήταν η Ελένη Βλάχου, ο Γιώργος Μακρής, η Ειρήνη Καλκάνη, ο Μάριος Πλωρίτης, η Αγλαΐα Μητροπούλου, ο Γιάννης Μαρής, ο Φρίξος Ηλιάδης και ο Κώστας Ασημακόπουλος. Η Κινηματογραφική Λέσχη Αθηνών άρχισε τη λειτουργία της στις 22 Νοεμβρίου 1950 με την προβολή της ταινίας του Henri-Georges Clouzot Το κοράκι / Le corbeau (Γαλλία, 1943). Το 1963, η Λέσχη εξελίσσεται στο ίδρυμα Ταινιοθήκη της Ελλάδος.
Από το 1955, χρονιά κατά την οποία δημιουργείται η δεύτερη κινηματογραφική λέσχη στην Ελλάδα, μέχρι το 1967, που λόγω της δικτατορίας διακόπτεται η λειτουργία του συνόλου σχεδόν των κινηματογραφικών λεσχών, συνεργάζονται με την Κινηματογραφική Λέσχη Αθηνών / Ταινιοθήκη της Ελλάδος δεκαεννέα συνολικά λέσχες, οι οποίες συγκρότησαν, άτυπα, από τις αρχές του 1957 την Ένωση των Ciné Club της Ελλάδος. Το 1955 δημιουργείται στη Θεσσαλονίκη Κινηματογραφική Λέσχη (στο πλαίσιο του συλλόγου Τέχνη – Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία), η οποία τα επόμενα δώδεκα χρόνια ανέπτυξε πολύ σημαντική δραστηριότητα. Υπεύθυνος ανέλαβε ο Παύλος Ζάννας, μέλος του συμβουλίου της Τέχνης από το 1955 μέχρι το 1968, χρονιά κατά την οποία συλλαμβάνεται και φυλακίζεται από το στρατιωτικό καθεστώς. Στην πλούσια και πολύπλευρη δραστηριότητα της Λέσχης περιλαμβάνονται και τα κινηματογραφικού περιεχομένου κείμενα του Παύλου Ζάννα που δημοσιεύονταν στο περιοδικό της Τέχνης Η Τέχνη στη Θεσσαλονίκη.
Έξι χρόνια αργότερα, στις 5 Σεπτεμβρίου 1961, η Λέσχη της Τέχνης, η Ελληνική Κινηματογραφική Λέσχη (Αθήνα) και η Κινηματογραφική Λέσχη Πειραιά ιδρύουν την Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδος, η λειτουργία της οποίας διακόπηκε από το δικτατορικό καθεστώς στις 21 Απριλίου 1967. Από τους πρωτεργάτες της ίδρυσης της Ελληνικής Κινηματογραφικής Λέσχης και της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδος ήταν οι Ρούσσος Κούνδουρος, Παύλος Ζάννας, Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, Λέων Λοΐσιος, Βασίλης Ραφαηλίδης, Γιάννης Σημηριώτης, Αλέξης Γρίβας και Σπύρος Παγιατάκης. Στη δημιουργία της Κινηματογραφικής Λέσχης Πειραιά πρωτοστάτησαν οι Διονύσης Γρηγοράτος, Γιώργος Δάμπασης, Δημήτρης Σουλιώτης και Χρήστος Φωτίου.
Στη δύναμη της Ομοσπονδίας εντάχθηκαν συνολικά δεκαέξι κινηματογραφικές λέσχες. Στα έντυπα προγράμματά της αναφερόταν ότι «Σκοπός της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδος δεν είναι μόνο να παρουσιάζει άρτιες, αισθητικά, ταινίες. Καθήκον της είναι να συντείνει σε μια γενικότερη κινηματογραφική μόρφωση και καλλιτεχνική διαπαιδαγώγηση των μελών της. Η ουσιαστική γνωριμία με την αισθητική και τεχνική του κινηματογράφου είναι απαραίτητη, όπως και σε κάθε άλλη τέχνη, για τη δημιουργία ενός κριτικού πνεύματος και μιας υπεύθυνης προσωπικής στάσης».
Στη διάρκεια των δεκαεπτά χρόνων της πρώτης περιόδου του θεσμού των Κινηματογραφικών Λεσχών στην Ελλάδα (1950-1967), δημιουργήθηκαν συνολικά τριάντα τέσσερις κινηματογραφικές λέσχες σε είκοσι πέντε πόλεις. Την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974), από τις είκοσι δύο λέσχες που λειτουργούσαν το 1967, συνέχισαν επτά. Από το 1970 έως το 1974 ιδρύθηκαν άλλες εννέα.
Η σύγχρονη εποχή
Μετά την πτώση της δικτατορίας αρχίζει μια νέα περίοδος για τον θεσμό των Κινηματογραφικών Λεσχών στη χώρα μας. Δεκάδες νέες κινηματογραφικές λέσχες δημιουργούνται. Οι πιο πολλές από αυτές λειτουργούν συνεχώς μέχρι και σήμερα. Κάποιες, οι οποίες είχαν διακόψει τη λειτουργία τους, επαναλειτούργησαν μετά από μερικά χρόνια με άτομα νεότερης ηλικίας. Κάποιες έχουν σταματήσει τη λειτουργία τους. Συνολικά, σήμερα, σε ολόκληρη την Ελλάδα οι ενεργές κινηματογραφικές λέσχες ανέρχονται στις εξήντα.
Στη σημερινή εποχή των ραγδαίων οικονομικών, επιστημονικών και περιβαλλοντικών αλλαγών με αντίκτυπο σε επίπεδο κοινωνικό, ψυχολογίας και τρόπου ζωής, στη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των νέων τεχνολογιών, του νέου σκηνικού στον χώρο του κινηματογράφου και γενικότερα του οπτικοακουστικού θεάματος, ο ρόλος των κινηματογραφικών λεσχών καθίσταται ακόμη πιο σημαντικός. Οι κινηματογραφικές λέσχες ως συλλογικές οντότητες αμφισβητούν τον παθητικό ρόλο του θεατή απέναντι στον κινηματογράφο, ωθώντας τον σε ενεργή συμμετοχή ως προς τη διαμόρφωση του προγράμματος και δημιουργούν τις προϋποθέσεις διαλόγου με κινηματογραφικούς δημιουργούς, τεχνικούς διαφόρων ειδικοτήτων, ηθοποιούς, συνθέτες, κριτικούς, θεωρητικούς και ιστορικούς του κινηματογράφου. Η συμβολή των κινηματογραφικών λεσχών στην κινηματογραφική παιδεία είναι σημαντική, όπως επίσης και οι δεσμοί των Κινηματογραφικών Λεσχών με τους άλλους φορείς του κινηματογραφικού χώρου.
Οι Κινηματογραφικές Λέσχες σε πολλές πόλεις όπου δεν υπάρχουν κινηματογραφικές αίθουσες καλύπτουν την ανάγκη των κατοίκων για κινηματογράφο. Σε κάποιες περιοχές, οι Λέσχες διοργανώνουν περιστασιακά κινηματογραφικές προβολές και σε κωμοπόλεις και χωριά των περιοχών τους.
Γενικότερα, οι δραστηριότητες των Κινηματογραφικών Λεσχών είναι πλούσιες και πολύπλευρες:
• Προβολές ταινιών από τον ελληνικό και παγκόσμιο κινηματογράφο, ειδικές προβολές ταινιών από κινηματογραφικά φεστιβάλ της χώρας μας (Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας) και ταινιών ανεξάρτητης παραγωγής και εναλλακτικού κινηματογράφου, σε συνεργασία με σκηνοθέτες, κινηματογραφικούς οργανισμούς και μορφωτικά ιδρύματα ή πολιτιστικά τμήματα πρεσβειών.
• Σεμινάρια κινηματογράφου, εργαστήρια δημιουργίας ταινιών, κινηματογραφικά αφιερώματα και εκδηλώσεις, συζητήσεις, εκδόσεις.
• Ειδικά προγράμματα για τη διάδοση της έβδομης τέχνης στους μαθητές της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
Τον συντονισμό όλων αυτών των δραστηριοτήτων των Κινηματογραφικών Λεσχών επιτελεί ανελλιπώς από το 1983 η Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας, ο μοναδικός πανελλαδικός μη επαγγελματικός δευτεροβάθμιος φορέας στον χώρο του κινηματογράφου, μέλος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών (I.F.F.S.) από το 1994.
Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας: Διανύοντας την πέμπτη δεκαετία της
Η καταξίωση των Κινηματογραφικών Λεσχών και της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, όλα αυτά τα χρόνια, καταδεικνύει την ποιότητα του κινηματογραφικού και πολιτιστικού έργου που προσφέρουν. Κορυφαία δραστηριότητα της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας εδώ και 38 χρόνια αποτελούν τα ετήσια θεματικά κινηματογραφικά συνέδριά της. Περιλαμβάνουν προβολές ταινιών, εισηγήσεις σχετικές με το θέμα του κάθε συνεδρίου, ειδικά κινηματογραφικά αφιερώματα, παρουσιάσεις βιβλίων, εκθέσεις και τιμητικές εκδηλώσεις για πρόσωπα του ελληνικού κινηματογράφου. Τα πρόσωπα που έχουν τιμηθεί σε αυτά τα συνέδρια είναι οι Θόδωρος Αγγελόπουλος, Αλέξης Δαμιανός, Κώστας Γαβράς, Ροβήρος Μανθούλης, Νίκος Κούνδουρος, Παντελής Βούλγαρης, Παύλος Ζάννας, Μελίνα Μερκούρη, Τάσος Ψαρράς, Μπέτυ Βαλάση, Ντίνος Δημόπουλος, Γρηγόρης Γρηγορίου, Βασίλης Ραφαηλίδης, Σωκράτης Καψάσκης, Αδελφοί Μανάκια, Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, Μάριος Πλωρίτης, Θόδωρος Αδαμόπουλος, Κώστας Σφήκας, Δήμος Αβδελιώδης, Σάκης Μανιάτης, Γιάννης Σολδάτος, Σταύρος Τσιώλης, Λάκης Παπαστάθης, Νίκος Κυπουργός, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Θανάσης Ρεντζής, Σταύρος Χασάπης, Αλίντα Δημητρίου, Νάνσυ Σπετσιώτη, Νίκος Καβουκίδης, Σωτήρης Λαμπρόπουλος (Σχολή Κινηματογράφου και Τηλεόρασης Λυκούργου Σταυράκου), Γιώργος Κεραμιδιώτης, Κώστας Φέρρης, Γιάννης Οικονομίδης, Γιώργος Αρβανίτης, Παναγιώτης Ράππας, Άρης Σταύρου, Λευτέρης Χαρωνίτης, Μισέλ Δημόπουλος, Αχιλλέας Κυριακίδης, Θωμάς Λιναράς, Βασίλης Κεχαγιάς, Νίνος Φένεκ Μικελίδης, Τώνης Λυκουρέσης, Δημήτρης Αρβανίτης, Πάνος Κούτρας και Στέλιος Χαραλαμπόπουλος.
Τα ετήσια θεματικά κινηματογραφικά συνέδρια της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας διοργανώνονται σε διαφορετικές πόλεις της χώρας από την Ομοσπονδία, τις κατά τόπους Κινηματογραφικές Λέσχες και την Τοπική Αυτοδιοίκηση, υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού, με τη συμμετοχή σημαντικών προσωπικοτήτων του ελληνικού κινηματογράφου, των γραμμάτων και των τεχνών. Τα συνέδρια αυτά, τα οποία στηρίζουν οικονομικά η Τοπική Αυτοδιοίκηση και το υπουργείο Πολιτισμού, εκτός από την αδιαμφισβήτητη πολιτιστική και εκπαιδευτική αξία που έχουν, συμβάλλουν στην πολιτιστική αποκέντρωση και την τουριστική τόνωση της εκάστοτε πόλης και δίνουν την ευκαιρία στα μέλη των Κινηματογραφικών Λεσχών που προέρχονται από όλη την Ελλάδα να γνωριστούν μεταξύ τους και να γνωρίσουν την ιστορία και τις φυσικές ομορφιές της κάθε περιοχής.
Ενδεικτικά αναφέρουμε τα δεκαέξι τελευταία συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν στη Φλώρινα (2009, με θέμα «Ο κινηματογράφος στα Βαλκάνια»), στην Κω (2010, «Ντοκιμαντέρ, Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον»), στην Αλεξανδρούπολη (2012, «Το σενάριο στον κινηματογράφο»), στην Αθήνα (2013, «30 χρόνια Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας – “Κινημα-τογραφικές Λέσχες”»), στην Καβάλα (2014, «Ο ιστορικός, θεωρητικός και κριτικός λόγος στον κινηματογράφο»), στα Τρίκαλα (2015, «Το ελληνικό τοπίο ως ντεκόρ στον κινηματογράφο»), στην Καλαμάτα (2016, «Ο έρωτας στον κινηματογράφο»), στο Ηράκλειο (2017, «Η γυναίκα δημιουργός στον ελληνικό κινηματογράφο»), στη Λάρισα (2018, «Το αγροτικό και εργατικό ζήτημα στον ελληνικό κινηματογράφο»), στην Κατερίνη (2019, «Κινηματογραφική Παιδεία»), στη Νάξο (2020/2021, «Η θάλασσα στον κινηματογράφο»), στην Ύδρα (2021/2022, «Ιστορία και Κινηματογράφος»), στα Χανιά (2022, «Ο Κινηματογράφος στην Εκπαίδευση»), στο Κιλκίς / Θεσσαλονίκη (2023, «Το μακεδονικό τοπίο στον ελληνικό κινηματογράφο»), στο Αγρίνιο (2024, «Από τον Νέο στον Σύγχρονο Ελληνικό Κινηματογράφο») και στο Αίγιο (2025, Ραφαηλίδης – Μπακογιαννόπουλος: Δύο πυλώνες της κινηματογραφικής μας κριτικής»).
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το Αρχείο της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας, το οποίο συγκροτείται από τρία επιμέρους αρχεία:
1. Κριτικές ταινιών του ελληνικού και παγκόσμιου κινηματογράφου. Αναλυτικότερα, περιλαμβάνονται κριτικές ταινιών 2775 σκηνοθετών του παγκόσμιου κινηματογράφου, 6820 τίτλοι ξένων ταινιών, με σύνολο κριτικών που ανέρχονται σε 35.000, κριτικές ταινιών 328 σκηνοθετών του ελληνικού κινηματογράφου, 1976 τίτλοι ελληνικών ταινιών, με σύνολο κριτικών που ανέρχονται σε 11.053.
Αρχείο, πλήρως ταξινομημένο, το οποίο καλύπτει μια περίοδο 40 χρόνων.
2. Κινηματογραφικά βιβλία και περιοδικά. Συλλογή ξενόγλωσσων και ελληνικών κινηματογραφικών βιβλίων και περιοδικών, δωρεά του Βασίλη Ραφαηλίδη. Συλλογή ξενόγλωσσων και ελληνικών κινηματογραφικών βιβλίων και περιοδικών του αρχείου της Ομοσπονδίας. Συνολικά, ο αριθμός των βιβλίων ανέρχεται σε 1450 τόμους και των περιοδικών σε 2000 τεύχη.
3. Έντυπο και οπτικοακουστικό υλικό των Κινηματογραφικών Λεσχών και της Ομοσπονδίας. Προγράμματα προβολών, εκδόσεις βιβλίων και περιοδικών, φυλλάδια, αφίσες, ανακοινώσεις και προσκλήσεις από τις δραστηριότητες των Κινηματογραφικών Λεσχών. Προγράμματα, αφίσες, προσκλήσεις, δημοσιεύσεις, πρακτικά, άλλο συνοδευτικό υλικό, φωτογραφίες, κασέτες VHS και DVD από τις δραστηριότητες και τα ετήσια θεματικά συνέδρια της Ομοσπονδίας.
Βραβείο Καλύτερης Ταινίας απονέμεται από την Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας στο Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας (Εθνικό Διαγωνιστικό Πρόγραμμα), στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους (Διαγωνιστικό Πρόγραμμα Ταινιών Μεγάλου Μήκους Μυθοπλασίας), στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων (Διαγωνιστικό Πρόγραμμα Ντοκιμαντέρ Μεγάλου Μήκους) και στο Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Αιγίου «Θόδωρος Αγγελόπουλος» (Διεθνές Διαγωνιστικό Πρόγραμμα Μυθοπλασίας).
Φωτο: Agaph Nc / Flickr
Φωτο: Stories Chest / Flickr
Ο Δημήτρης Καλαντίδης είναι ιστορικός και κριτικός κινηματογράφου, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας
