Κιμ Φίλμπι “Ο σιωπηλός μου πόλεμος – Η αυτοβιογραφία ενός κατασκόπου” (μτφ. Ευρυδίκη Μαραυγάκη, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2016)
Ρόμπερτ Λίτελ “Φίλμπυ – Πορτραίτο του κατασκόπου σε νεαρά ηλικία”
(μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης, εκδ. Άγρα, 2016)
Στην ταραγμένη Ευρώπη του Μεσοπολέμου, οι σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι «υπήρχε μια ολόκληρη γενιά Βρετανών διανοουμένων οι οποίοι απογοητεύτηκαν από τις κυρίαρχες τάξεις [και] άρχισαν να αμφιβάλλουν για το καπιταλιστικό παραμύθι». Καθώς ολόκληρη η ήπειρος δονείται από πολιτικές εξελίξεις τεράστιας εμβέλειας και όλα δείχνουν ότι ο πόλεμος πλησιάζει, οι μυστικές υπηρεσίες παίζουν τον δικό τους ρόλο και αρχίζουν να προσεγγίζουν τέτοιους ανθρώπους, μεταξύ των οποίων ο Κιμ Φίλμπι και οι υπόλοιποι της περίφημης ομάδας των «5 του Κέμπριτζ».
Ο Κιμ Φίλμπι υπήρξε ένα ιδιαίτερο (όχι μοναδικό, ωστόσο) παράδειγμα κατασκόπου της εποχής του Ψυχρού Πολέμου: έφτασε να γίνει υψηλόβαθμο στέλεχος των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, ενώ στην πραγματικότητα δούλευε για τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες. Το 1963 αναγκάστηκε τελικά να δραπετεύσει στη Σοβιετική Ένωση, όταν πλέον είχαν συσσωρευθεί πολλά στοιχεία εναντίον του και το όνομά του είχε φτάσει μέχρι τη Βουλή, και ενώ είχε ήδη παραιτηθεί από το 1951 από τη ΜΙ6.
Ο Φίλμπι προσεγγίζεται από τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες στις αρχές της δεκαετίας του 1930 και σύντομα στρατολογείται σε αυτές. Το 1937, ως πράκτορας των Σοβιετικών πια, πηγαίνει στην Ισπανία για να εργαστεί ως δημοσιογράφος που κάλυπτε την πλευρά των φαλαγγιτών του Φράνκο. Στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Φίλμπι δουλεύει πλέον στις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες και η μαρτυρία του από την εποχή αυτή είναι σαν μια ματιά στο μεταπολεμικό μέλλον: «Πολύ πριν το τέλος του πολέμου με τη Γερμανία, οι ανώτατοι αξιωματικοί της Ιντέλιτζενς είχαν αρχίσει να σκέφτονται τον επόμενο εχθρό τους. Στο Μεσοπόλεμο, η Υπηρεσία διέθετε το μεγαλύτερο κομμάτι των πόρων της για την άμυνα της Βρετανίας απέναντι σε αυτό που ήταν γενικά γνωστό ως “μπολσεβικισμός”, δηλαδή τη σοβιετική κυβέρνηση και το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα. Όταν φαινόταν να πλησιάζει η ήττα του Άξονα, η Ιντέλιτζενς επανήλθε στις παλιές καλές συνήθειες», γράφει στην Αυτοβιογραφία του ο Φίλμπι περιγράφοντας τη μετάβαση, ή μάλλον την επικάλυψη ανάμεσα στον Δεύτερο Παγκόσμιο και τον Ψυχρό Πόλεμο.
Διπλός πράκτορας;
Τι ήταν τελικά ο Χάρολντ Έιντριαν Ράσελ («Κιμ») Φίλμπι; Τα δύο βιβλία παρουσιάζουν μια διαφορετική οπτική. Στην Αυτοβιογραφία του, αναδεικνύεται η ιδεολογική πλευρά του αγώνα του Φίλμπι, η πίστη του στον κομμουνισμό και στη Σοβιετική Ένωση, παράλληλα με την αμφισβήτησή του για τον Στάλιν και την κατάσταση στην ΕΣΣΔ εκείνης της εποχής. Εδώ αξίζει να γίνει αναφορά στις σημειώσεις που υπάρχουν στην ελληνική έκδοση της Αυτοβιογραφίας του Φίλμπι, οι οποίες συχνά ανοίγουν ενός τύπου διάλογο με το κυρίως κείμενο. Όταν, για παράδειγμα, ο Φίλμπι μιλάει για «κάποιες από τις χειρότερες πλευρές του σταλινισμού», η υποσελίδια σημείωση υπενθυμίζει ότι «ο Φίλμπι γράφει το βιβλίο του το 1967, σε συνθήκες όπου η οπορτουνιστική στροφή του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ έβαζε τη σφραγίδα της στις εξελίξεις στη Σοβιετική Ένωση. Στις γραμμές που ακολουθούν, ο Φίλμπι εμφανίζει τον εαυτό του ως πρώιμο κριτικό της πολιτικής γραμμής του μπολσεβίκικου κόμματος την περίοδο που ΓΓ ήταν ο Στάλιν».
Στον δικό του Φίλμπυ, ο Λίτελ χρησιμοποιεί μια πολυπρόσωπη, πολυφωνική αφήγηση για να προβάλει, τελικά, την πιθανότητα να υπήρξε διπλός πράκτορας: «Βρετανός πράκτορας που παραπληροφορούσε από την αρχή τη Μόσχα». Η άποψη αυτή έχει διατυπωθεί και στο παρελθόν, από διάφορες πλευρές. Ο ίδιος ο Φίλμπι, στην Αυτοβιογραφία του, δίνει μια απάντηση επί του θέματος: «Κάποιοι συγγραφείς αναφέρθηκαν πρόσφατα στο πρόσωπό μου ως διπλό, ακόμα και τριπλό, πράκτορα. Εάν αυτό σημαίνει ότι δούλευα με τον ίδιο ζήλο για δύο ή περισσότερες πλευρές ταυτόχρονα, ο χαρακτηρισμός αυτός είναι πολύ παραπλανητικός. Υπήρξα ξεκάθαρα ένας πράκτορας με σκοπό να δράσω προς όφελος των Σοβιετικών. Η σύνδεσή μου με τη βρετανική Μυστική Υπηρεσία πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της αρχικής μου δέσμευσης στη Σοβιετική Ένωση».
Ζωή σαν μυθιστόρημα
Για τη ζωή του στη Μόσχα οι μαρτυρίες ποικίλλουν. Η Αυτοβιογραφία του, που δεν περιλαμβάνει αυτά τα χρόνια, έχει ημερομηνία «Μόσχα, 1968», αν και στην ΕΣΣΔ εκδόθηκε πολύ αργότερα.
Ο ίδιος ο Φίλμπι περιφρουρεί τα μυστικά των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών και αποφεύγει τις «πιπεράτες» λεπτομέρειες που θα μπορούσαν να τις πλήξουν («Το πώς, πού και πότε έγινα μέλος της σοβιετικής Μυστικής Υπηρεσίας είναι ζήτημα δικό μου και των συντρόφων μου», «είχα δυο ραντεβού με τους Σοβιετικούς φίλους μου… το τι έγινε εκεί δεν αφορά τον αναγνώστη»). Μάλιστα, απαντάει με μια σειρά από «ίσως» ακόμα και στο ερώτημα γιατί διέφυγε στη Σοβιετική Ένωση και πώς, τον Ιανουάριο του 1963, εξαφανίστηκε ξαφνικά από τη Βηρυτό, για να επιβεβαιωθεί τελικά, τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου, η παρουσία του στη Σοβιετική Ένωση, η οποία του χορήγησε πολιτικό άσυλο.
Ο Κιμ Φίλμπι πέθανε το 1988 στη Μόσχα, όπου κηδεύτηκε με τιμές ήρωα. Υπήρξε μια μορφή που έδωσε άφθονη τροφή, όχι μόνο στην πολιτική συζήτηση και την ιστορική έρευνα, αλλά και στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, ακόμα και στη μουσική, καθώς πολυάριθμα βιβλία και ταινίες ή τραγούδια έχουν στηριχτεί και έχουν αποτυπώσει με τον τρόπο τους πτυχές της ζωής και της δράσης του. Ένας από τους συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί με τον Φίλμπι είναι ο Τζον Λε Καρέ, ο οποίος αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες ακριβώς όταν προδόθηκε από τον ίδιο τον Φίλμπι.
Έτσι κι αλλιώς, η ζωή του Φίλμπι έμοιαζε με μυθιστόρημα. Ο πρόλογος της ελληνικής έκδοσης της Αυτοβιογραφίας λέει ότι πως ήταν από τους ανιδιοτελείς ανθρώπους που «“πρόδωσαν” όχι την πατρίδα τους αλλά την τάξη τους», ενώ ένα από τα πρόσωπα που μιλούν στο βιβλίο του Λίτελ λέει για τον Φίλμπι ότι «γεννήθηκε σε λάθος αιώνα. Ήταν από τους τελευταίους ρομαντικούς».
Κώστας Αθανασίου
