Image by Rosy / Bad Homburg / Germany from Pixabay
1. Η υπόθεση στο Κορωπί και η αναπαραγωγή βίας
Το πρόσφατο περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας στο Κορωπί, όπου ένας 50χρονος άνδρας επιτέθηκε βάναυσα στη 40χρονη σύντροφό του, παρουσία των ανήλικων παιδιών τους, δεν αποτελεί μεμονωμένο γεγονός αλλά μέρος ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου.
Η Ελλάδα καταγράφει σταθερά αυξητική τάση σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής κακοποίησης βάσει ανάλυσης του 2024 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ενώ η θεσμική ανταπόκριση παραμένει ανεπαρκής.
Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι μόνο ατομική ψυχοπαθολογία, είναι κοινωνικό προϊόν, αποτέλεσμα μακρο- και μικρο-δομικών μηχανισμών:
- πατριαρχικής κοινωνικοποίησης,
- ελλιπούς συναισθηματικής εκπαίδευσης,
- θεσμικής ανεπάρκειας,
- και απορρύθμισης της ψυχικής υγείας στο πλαίσιο του ύστερου καπιταλισμού.
2. Οικογενειακή δομή και κοινωνικοποίηση της εξουσίας
Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο εργαστήρι που σου μαθαίνει το πρότυπο/στυλ δεσμού.
Σύμφωνα με τον Pierre Bourdieu (La domination masculine,1998), η πατριαρχία δεν λειτουργεί ως ρητή ιδεολογία αλλά ως συμβολική βία. Ουσιαστικά εσωτερικεύεται ως «κανονικότητα» μέσα από τη γλώσσα, τη συμπεριφορά και τις προσδοκίες.
Η ελληνική οικογένεια, διατηρώντας ισχυρά κατάλοιπα πατριαρχικής ιεραρχίας, αναπαράγει ρόλους όπου η κυριαρχία του άνδρα θεωρείται φυσική και η συναισθηματική προσαρμοστικότητα της γυναίκας αυτονόητη.
Επίσης, η ψυχαναλυτική θεωρία του Donald Winnicott το 1960 μας εισάγει στην έννοια του «ψεύτικου εαυτού» (false self) ως άμυνα ενάντια στην απόρριψη.
Ο «δυνατός», «λογικός» ή «ήρεμος» άνδρας, που δεν επιτρέπει συναίσθημα, δεν είναι υγιής, είναι προϊόν αναγκαστικής προσαρμογής σε ένα περιβάλλον που απαγορεύει την ευαλωτότητα. Η εκδήλωση βίας αποτελεί, σε πολλές περιπτώσεις, απορρύθμιση αυτού του μηχανισμού.
3. Κοινωνιολογική διάσταση: η πατριαρχία ως πολιτισμική κανονικότητα
Η Judith Butler το 1990 θεμελιώνει την αντίληψη του φύλου ως επαναλαμβανόμενης κοινωνικής επιτέλεσης (gender performativity).
Η «ανδρικότητα» συγκροτείται μέσω πράξεων κυριαρχίας, όχι μέσω βιολογίας.
Ο άνδρας που ασκεί βία λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο που του έχει ήδη προσδώσει νομιμοποίηση.
Η έρευνα του European Institute for Gender Equality το 2023 καταγράφει ότι το ~39% των Ελλήνων ανδρών θεωρεί πως «ο άνδρας πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο» στην οικογένεια, ενώ το 30% των γυναικών δηλώνει ότι «οι εντάσεις είναι φυσιολογικό μέρος της σχέσης». Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η κοινωνική αποδοχή της επιθετικότητας παραμένει υψηλή.
4. Εκπαίδευση και κοινωνική αναπαραγωγή
Το εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί ως δευτερογενής μηχανισμός πειθάρχησης.
Ο Michel Foucault περιέγραψε το σχολείο ως θεσμό που «παράγει υπάκουα σώματα». Η ελληνική εκπαίδευση, με έμφαση στη συμμόρφωση και όχι στη συναισθηματική αγωγή, δεν διδάσκει επίλυση συγκρούσεων, διαχείριση θυμού ή ενσυναίσθηση. Το bullying και οι σεξιστικές συμπεριφορές εντός του σχολικού χώρου
δεν είναι τυχαίες εκτροπές αλλά πρόδρομες μορφές κοινωνικής βίας. Σύμφωνα με την ανάλυση του ΟΟΣΑ το 2023, τα ελληνικά σχολεία διαθέτουν έναν από τους χαμηλότερους δείκτες ένταξης κοινωνικο-συναισθηματικών δεξιοτήτων στο αναλυτικό πρόγραμμα μεταξύ των κρατών-μελών.
5. Η θεσμική διάσταση της αποτυχίας
Η πολιτεία αποτελεί κρίσιμο παράγοντα συντήρησης ή αναστολής της βίας.
Στην Ελλάδα, η διαχείριση ενδοοικογενειακής κακοποίησης παραμένει αποσπασματική.
Τα Τμήματα Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας λειτουργούν με περιορισμένο προσωπικό, ενώ τα Καταφύγια Θυμάτων είναι ελάχιστα και συχνά υπερπλήρη.
Οι διαδικασίες δικαστικής προστασίας χαρακτηρίζονται από καθυστέρηση. Η ανεπάρκεια πρόληψης και απονομής δικαιοσύνης οδηγεί σε απονομιμοποίηση του κράτους δικαίου και ενισχύει την κοινωνική ανοχή. Η ασυμμετρία ισχύος μεταξύ δράστη και θύματος εδραιώνεται θεσμικά: ο δράστης γνωρίζει ότι η πιθανότητα τιμωρίας είναι περιορισμένη.
6. Ψυχολογική και πολιτισμική οικονομία της βίας
Στο ευρύτερο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο, η βία ενισχύεται από τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της αυτονομίας. Όπως επισημαίνει ο Byung-Chul Han, η σύγχρονη «κοινωνία της επίδοσης» καταργεί τα όρια μεταξύ δύναμης και αυτοκαταστροφής. Η συνεχής πίεση για επιτυχία και έλεγχο εσωτερικεύεται ως υποχρέωση κυριαρχίας. Η αποτυχία, ο φόβος, η ευαλωτότητα μετατρέπονται σε ντροπή. Η επιθετικότητα γίνεται κοινωνικά αποδεκτός τρόπος αποκατάστασης ισχύος. Παράλληλα, η κουλτούρα της δημόσιας σφαίρας (τηλεόραση, social media) επιβραβεύει τον κυνισμό και τον θυμό ως «αυθεντικότητα». Η δημόσια ρητορική παράγει οικονομία της οργής: ο θυμός δημιουργεί απήχηση, ο ήπιος λόγος περιθωριοποιείται. Η βία, έτσι, μετατρέπεται από παθολογία σε επικοινωνιακή ταυτότητα.
7. Προτάσεις πολιτικής: από την πρόληψη στην επανεκπαίδευση
α. Εκπαίδευση:
- Ενσωμάτωση υποχρεωτικών προγραμμάτων συναισθηματικής αγωγής και ισότητας φύλων σε όλες τις βαθμίδες.
- Εκπαίδευση εκπαιδευτικών στη διαχείριση συγκρούσεων και ενδείξεων κακοποίησης.
β. Ψυχική υγεία:
- Αναβάθμιση δημόσιων δομών παροχής ψυχολογικής στήριξης οικογενειών.
- Ενίσχυση πρωτοβάθμιας φροντίδας με κλινικούς ψυχολόγους ανά σχολική μονάδα.
γ. Κουλτούρα και δημόσια σφαίρα:
- Εποπτεία ρητορικής κανονικοποίησης βίας στα ΜΜΕ.
- Συνεργασία με πλατφόρμες για περιορισμό της online στοχοποίησης θυμάτων.
8. Συμπέρασμα: Η βία ως δείκτης θεσμικής ανεπάρκειας
Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι ακραίο φαινόμενο, είναι δείκτης θεσμικής και πολιτισμικής ανεπάρκειας. Όσο η οικογένεια λειτουργεί χωρίς εκπαίδευση,
το σχολείο χωρίς συναισθηματική παιδεία, και η πολιτεία χωρίς συνέπεια,
ο θύτης δεν θα είναι η εξαίρεση αλλά το αποτέλεσμα. Η βία, εντέλει, δεν είναι πάθος, είναι δομή. Και μόνο η συστημική μεταρρύθμιση –ψυχολογική, εκπαιδευτική, θεσμική– μπορεί να τη διαρρήξει.
