Ο δημοκρατικός και κοινοτικός χαρακτήρας του σχολείου αποτελεί την κοινή αναφορά όσων θεσμικά ή επιστημονικά ασχολούνται με το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού. «Στην ιδιαίτερα κρίσιµη σηµερινή συγκυρία, είναι αναγκαίο να επαναπροσδιορισθεί ο δηµόσιος λόγος σχετικά µε τη σχολική βία και τον εκφοβισµό και να δοθεί µεγαλύτερη έµφαση στο δηµοκρατικό και τον κοινοτικό χαρακτήρα του σχολείου» επισημαίνει σε ανακοίνωσή του ο Συνήγορος του Πολίτη, με την ιδιότητά του ως Συνήγορος του Παιδιού, με αφορμή την 6η Μαρτίου, που έχει καθιερώσει το υπουργείο Παιδείας, από το 2011, ως «Ηµέρα κατά της Βίας στο Σχολείο». Αυτό άλλωστε είναι και το αίτηµα που απευθύνουν οι µαθητές προς τον Συνήγορο: «Ένα σχολείο που να µας σέβεται, να µας υπολογίζει και να µας εµπνέει».
Τι είναι όμως ο σχολικός εκφοβισμός; Σύμφωνα με τον αναπληρωτή καθηγητή Ψυχιατρικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Πέτρο Σκαπινάκη, πρόκειται για «μορφή επιθετικότητας που εκδηλώνεται από ένα θύτη προς ένα θύμα, μεταξύ των οποίων υπάρχει μια ασυμμετρία δύναμης. Το θύμα δηλαδή πιστεύει ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτήν την επιθετικότητα, αισθανόμενο σωματικά ή ψυχολογικά αδύναμο. Εκτός από την ασυμμετρία δύναμης υπάρχει και το χαρακτηριστικό της επανάληψης, της επιμονής. Πέρα από το θύτη και το θύμα υπάρχει και το κοινό, αυτοί που παρατηρούν αυτήν τη συμπεριφορά. Στο πλαίσιο του σχολείου αυτή η συμπεριφορά ονομάζεται σχολικός εκφοβισμός».
«Οι θύτες είναι πιο συχνά άνδρες. Τα αγόρια ασκούν πιο συχνά σωματική άμεση επιθετικότητα, ενώ τα κορίτσια είναι πιο πιθανό να ασκήσουν έμμεση λεκτική» υπογραμμίζει ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής. «Επίσης, συχνά υπάρχει στο θύτη μια αίσθηση υπεροχής στη σωματική εικόνα, δηλαδή πρόκειται για παιδιά πιο ανεπτυγμένα σωματικά. Ακόμη, αρκετές φορές οι θύτες είναι παιδιά των οποίων οι γονείς δεν διαθέτουν πολύ χρόνο να ασχοληθούν μαζί τους ή προέρχονται από οικογένειες με σοβαρά οικογενειακά προβλήματα. Καθώς αυξάνεται η ηλικία τείνει να εξαφανίζεται το φαινόμενο, που κυρίως παρουσιάζει αιχμή στην ηλικία του Γυμνασίου.»
Η «σχολική αυλή» του διαδικτύου
Όπως επισημαίνει στην «Εποχή» ο κ. Σπαπινάκης, παρότι ακούμε τον όρο σχολικό εκφοβισμό ή bullying πολύ συχνότερα πλέον, δεν υπάρχει έξαρση, αν και έχει διευρυνθεί η έκταση του φαινομένου. «Η σύγχρονη τεχνολογία, δηλαδή τα κοινωνικά δίκτυα, με όλα τα καλά που έχει φέρει, έχει παράλληλα διευρύνει το πεδίο άσκησης του εκφοβισμού. Πλέον, δηλαδή, η σχολική αυλή δεν περιορίζεται μέσα στο σχολείο και με τη λήξη του σχολικού ωραρίου.»
Ανιχνεύοντας τις αιτίες εκδήλωσης σχολικού εκφοβισμού, που είναι πολυπαραγοντικές και πολυεπίπεδες, όπως επισημαίνει ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής, το φαινόμενο ανάγεται σαφώς στο ρόλο της κοινότητας είτε πρόκειται για το σχολικό είτε για το οικογενειακό περιβάλλον. «Καταρχήν είναι το σχολικό περιβάλλον που μπορεί να ευνοεί ή να αποτρέπει μια τέτοια συμπεριφορά. Έπειτα είναι το οικογενειακό περιβάλλον και στη συνέχεια το ατομικό ψυχολογικό επίπεδο του κάθε παιδιού. Θα τα ιεραρχούσα ακριβώς με αυτή τη σειρά, διότι αν δεν υπάρχει μια εκπεφρασμένη πολιτική του σχολείου είναι σαφές ότι είναι πιθανό να εκδηλωθούν επιθετικές συμπεριφορές, αφού πρόκειται για χαρακτηριστικό της φύσης του ανθρώπου. Το χαρακτηριστικό, όμως, της συλλογικής οργάνωσης και του εκπολιτισμού είναι να τιθασεύει τη δυσκολία ενός ατόμου να διαχειριστεί τους άλλους, ιδιαίτερα αυτούς που διαφέρουν. Με αυτήν την έννοια, ο σχολικός εκφοβισμός αφορά μια δυσκολία να ανεχτεί κάποιος τη διαφορετικότητα και να διαχειριστεί την επιθετικότητα που λογικά ενυπάρχει σε αυτήν την ηλικία. Προφανώς, και ο θεσμός της οικογένειας, όπως και αυτός του σχολείου, καλλιεργεί πρότυπα ως προς τη διαφορετικότητα.»
Έλλειμμα θεσμικών εργαλείων
Παρότι ο σχολικός εκφοβισμός αναδεικνύεται ως ζήτημα της κοινότητας, η πολιτεία δεν έχει αναπτύξει ακόμα τα εργαλεία που θεσμικά θα προλαμβάνουν και θα αντιμετωπίζουν το φαινόμενο. «Είναι αδιανόητο να δεχθούμε ότι μια πολιτισμένη κοινωνία μπορεί να αφήσει τη διαχείριση του εκφοβισμού στη διακριτική ευχέρεια του εκπαιδευτικού. Θα έπρεπε να υπάρχουν θεσμικές μορφές πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου. Στην Ελλάδα αυτό δεν υπάρχει ακόμα» επισημαίνει ο κ. Σκαπινάκης. «Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες, όπως το Παρατηρητήριο Πρόληψης Σχολικής Βίας και Εκφοβισμού, το οποίο στελεχώνεται από τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ανά Περιφέρεια.
Η κα Τατιάνα Γκάτσα, ψυχοπαιδαγωγός και συντονίστρια του Παρατηρητηρίου Πρόληψης Σχολικής Βίας και Εκφοβισμού στην περιφέρεια της Ηπείρου, επιβεβαιώνει και από τη δική της εμπειρία ότι «το σημείο κλειδί στην πρόληψη και την αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού είναι ο εκπαιδευτικός και ο γονιός. Δηλαδή χρειάζεται το σχολείο να λειτουργεί με καλό κλίμα, με κανόνες, με βασικές αξίες, ως ομάδα δηλαδή που μοιράζεται, συζητά και λύνει διαφορές. Ο γονέας, επίσης, χρειάζεται να λειτουργεί συνεργατικά με το σχολείο, με στόχο την επίλυση ζητημάτων.»
Ο ρόλος των ΜΜΕ
Στο πλαίσιο της συλλογικής συν-αντιμετώπισης του σχολικού εκφοβισμού εντάσσεται και ο ρόλος των ΜΜΕ. Όπως επισημαίνει στην ανακοίνωσή του ο Συνήγορος του Πολίτη «η δηµόσια ανάδειξη του ζητήµατος [του σχολικού εκφοβισμού] συνδυάστηκε συχνότατα µε υπερβολικές αναφορές στο φαινόµενο από τα ΜΜΕ, που, επιδιώκοντας τη συναισθηµατική διέγερση του κοινού, συνοδεύουν συχνά τα σχετικά ρεπορτάζ µε διόγκωση και διαστρέβλωση του θέµατος. (…) Ως αποτέλεσµα αυτού, πολλοί γονείς, αντί να στηρίζουν τα παιδιά τους και να ζητούν τη συνεργασία των εκπαιδευτικών και των σχολικών συµβούλων, όταν αυτά τους αναφέρουν κάποια ενέργεια βίας ή εκφοβισµού εις βάρος τους, στρέφονται νοµικά ή µε άλλους τρόπους κατά των εκπαιδευτικών και των γονέων άλλων µαθητών.»
«Δυστυχώς, συμβαίνει αυτό» επισημαίνει και η κα Γκάτσα, «τη στιγμή μάλιστα που αποτελεί σημαντική παράμετρο η δημοσιοποίηση ενός τέτοιου φαινομένου. Για παράδειγμα η δημοσιοποίηση μιας καταγγελίας σχολικού εκφοβισμού συχνά δυσκολεύει τα πράγματα, διότι οξύνει την αντίθεση. Η κοινότητα είναι ο βασικός παράγοντας στην αντιμετώπιση τέτοιων προβλημάτων, και τα ΜΜΕ έχουν ρόλο να παίξουν σε αυτό το επίπεδο, βοηθώντας στην ωρίμανση της κοινωνίας».
Συνοψίζοντας, ο κ. Σκαπινάκης επισημαίνει ότι «χρειάζεται μια καταγεγραμμένη πολιτική για το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς που να ορίζει πώς αυτές τις συμπεριφορές γίνονται αντικείμενο διαχείρισης. Παράλληλα, χρειάζονται παρεμβάσεις, και από τους ίδιους τους μαθητές με τη βοήθεια της πολιτείας και των εκπαιδευτικών, στη σχολική οργάνωση, ώστε να συγκροτήσουν οι ίδιοι την άμυνα εναντίον του σχολικού εκφοβισμού. Η λειτουργία συμβουλευτικών υπηρεσιών είναι χρήσιμη. Όμως η λύση δεν είναι ατομική, αλλά συλλογική, διότι δεν πρόκειται για θέμα του παιδιού αλλά του σχολείου, της κοινότητας. Αυτή είναι η πιο σημαντική παράμετρος: συχνά το πρόβλημα ανάγεται στο θύτη ή στο θύμα, όμως αυτό είναι τεράστιο λάθος και μια χαμένη ευκαιρία ως προς τη λύση του προβλήματος.
Ζωή Γεωργούλα
