Μια φωτογραφία του παρελθόντος αποτυπώνει μια μοναδική στιγμή από αυτό. Εξαρτάται, βέβαια, ποια είναι αυτή η στιγμή κάθε φορά. Συνήθως οι φωτογραφίες απαθανατίζουν ευχάριστες και ανέμελες στιγμές της ζωής, χορούς, γλέντια. Εδώ όμως, σε αυτές τις λήψεις, έχουμε κάτι διαφορετικό. Σε αυτές αποτυπώνεται μια τραγική και συγκλονιστική στιγμή της ιστορίας, η τελευταία πορεία των μελλοθάνατων. Δεν γνωρίζουμε τι συνέβη πριν, όπως όμως δεν γνωρίζουμε ούτε και μετά.
Σε αυτά τα δώδεκα στο σύνολο φωτογραφικά καρέ που είδαν το φως της δημοσιότητας, βλέπουμε ανθρώπους να βαδίζουν για τελευταία φορά με σχεδόν παγωμένο βλέμμα, αγέρωχους, έχοντας πλήρη συναίσθηση για το πού πάνε, για την τελευταία τους πορεία πριν την εκτέλεση και τον θάνατο. Συγκλονιστικές αλλά και τραγικές συνάμα στιγμές που εικονογραφούν μια ολόκληρη περίοδο, αυτή της κατοχής και του αντιστασιακού κινήματος. Άνθρωποι στην πλειονότητά τους μέλη του ΚΚΕ, αλλά όχι μόνο, οδηγούνται την 1η Μαΐου 1944, στο σκοπευτήριο της Καισαριανής στο εκτελεστικό απόσπασμα με το πρόσχημα των αντιποίνων για την εκτέλεση ενός γερμανού υποστράτηγου και τριών συνοδών του, στους Μολάους Λακωνίας υπό τις οδηγίες του αξιωματικού του ΕΛΑΣ Μανώλη Σταθάκη. Οι περισσότεροι είχαν παραδοθεί από τη μεταξική δικτατορία στους κατακτητές μετά τη συνθηκολόγηση με τις δυνάμεις κατοχής.
Σπάνια παρόμοιες στιγμές έχουν αποτυπωθεί από τον φακό στην ιστορία της φωτογραφίας. Συνήθως οι εκτελεστές δεν θέλουν να αφήσουν κανένα αποτύπωμα ή ίχνος, κάτι που να προδίδει την όποια εγκληματική τους πράξη, ακόμα και αν για αυτούς είναι αναγκαία.
Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία να μπει κανείς σε μια ατέρμονη συζήτηση σχετικά με το εάν οι φωτογραφίες είναι αυθεντικές ή όχι –δεν είμαστε άλλωστε ειδικοί επί του ζητήματος– όμως χωρίς αμφιβολία αποτελούν μια ολοζώντανη μαρτυρία για το τι συνέβη εκείνα τα πολύ δύσκολα χρόνια στην ελληνική κοινωνία, στην κατοχική Ελλάδα. Πρόκειται για φωτογραφίες που περιγράφουν από τη μία την εγκληματική βία του κατακτητή, και την ίδια στιγμή, από την άλλη, τη μεγαλειώδη αντίσταση του λαού που παλεύει για τη λευτεριά του.
Και εδώ, με αφορμή τις συγκεκριμένες φωτογραφίες ανοίγει μια ολόκληρη συζήτηση σχετικά με δύο έννοιες που έχουν απασχολήσει βάσιμα τη δημόσια συζήτηση, τις έννοιες της μνήμης και της λήθης. Υπάρχουν οι υποστηρικτές της άποψης, οι οποίοι, ας σημειωθεί ότι το τελευταίο διάστημα αποκτούν όλο και περισσότερα ερείσματα στις κοινωνίες, ότι χρειάζεται να ξεχάσουμε, να μην θυμόμαστε, να μην αναμοχλεύουμε τα πάθη του παρελθόντος, ή καλύτερα να σιωπούμε. Σε αυτήν την άποψη, είναι προτιμότερο να αντιτάξουμε την ανάγκη ότι οι άνθρωποι χρειάζεται να θυμούνται, να μην ξεχνούν, να έρχονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα και το παρελθόν της κοινωνίας και των ίδιων των εαυτών τους ακόμα. Αυτό όχι για λόγους δικαίωσης ή ενός νέου γύρου εμφυλιοπολεμικής διάθεσης, όπως συχνά συμβαίνει, αλλά για λόγους αυτογνωσίας σε σχέση με την ίδια την πραγματικότητα και των συνθηκών που γεννούν αυτά τα φαινόμενα. Ειδικά σε μια περίοδο που αναβιώνουν οι αντιλήψεις περί αναθεώρησης της ιστορίας ή και εξαιτίας της ανόδου των φασιστικών ή φασιζουσών αντιλήψεων και απόψεων σε Ελλάδα και Ευρώπη.
Και έτσι οδηγούμαστε σε μια άλλη, ευρύτερη συζήτηση σχετικά με την ανάγκη που έχει ήδη καταγραφεί στον δημόσιο διάλογο, ούτως ή άλλως, για λόγους μνήμης αλλά και γνώσης, αυτογνωσίας θα έλεγα καλύτερα, σχετικά με την ύπαρξη ενός κεντρικού μουσείου Εθνικής Αντίστασης, ανάλογης σημασίας και αξίας με το Musée de la Résistance nationale στη Γαλλία ή το Museo Storico della Liberazione στην Ιταλία. Υπάρχουν βέβαια στη χώρα κάποια περιφερειακά μουσεία Εθνικής Αντίστασης, αλλά αυτό δεν αρκεί, δεν φτάνει και σχετίζεται ακριβώς με τη δυσκολία που έχουμε ως κοινωνία να κοιτάξουμε κατάματα το παρελθόν μας. Ίσως η Αθήνα να αποτελεί τη μόνη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που στερείται ενός Μουσείου Εθνικής Αντίστασης, ένα ζήτημα για το οποίο οι Αντιστασιακές Οργανώσεις της χώρας το έχουν επανειλημμένα διατυπώσει. Η διαδικασία είχε ξεκινήσει, αλλά παρέμεινε στα χαρτιά και στις μελέτες.
Αυτό το κενό μνήμης που δημιουργεί η απουσία ενός κεντρικού μουσειακού χώρου Εθνικής Αντίστασης εμφανίζεται συχνά και με διάφορες μορφές, όπως με το ότι δεν γιορτάζουμε τη μέρα της απελευθέρωσης και το τέλος του πολέμου από τις δυνάμεις κατοχής στις 12 Δεκεμβρίου, αλλά παραδόξως γιορτάζουμε μόνο την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου την 28η Οκτωβρίου. Αλλά το κενό αυτό μνήμης την ίδια στιγμή, επιτρέπει σε ορισμένους να προκαλούν καταστροφές σε ένα μνημείο όπως αυτό της Καισαριανής. Η βεβήλωση ενός μνημείου όπως αυτό, λίγες μόλις μέρες αφού δημοσιεύτηκαν οι παραπάνω φωτογραφίες και απέκτησαν αυτή την πρωτοφανή δημοσιότητα, καταδεικνύει με τον πιο εμφανή τρόπο ότι είναι επιβεβλημένο αυτές οι ιστορικές φωτογραφίες, όπως και τμήμα του υλικού της περιόδου της Κατοχής να ενταχθεί και να αποκτήσει έναν ξεχωριστό και ιδιαίτερο χώρο στη μνήμη μας, αλλά κυρίως, στη συνείδησή μας. Επίσης έναν χώρο μνήμης που με επιστημονικά ακριβή τρόπο θα προσφέρει στο κοινό και στους επισκέπτες όλη την πληροφορία για το σύνολο της περιόδου, χωρίς αποσιωπήσεις και γκρίζες ζώνες.
