ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΥΜΠΡΑΞΗΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΕΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ
Στην Ελλάδα, η μέχρι τώρα ασκούμενη τουριστική πολιτική αφορούσε, σχεδόν αποκλειστικά, στη διαχείριση της εικόνας του ελληνικού τουριστικού προϊόντος κυρίως προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης των παγκόσμιων στερεοτύπων, δηλαδή την προβολή των κύριων πλεονεκτημάτων του μαζικού παραθεριστικού τουρισμού που συνοψίζεται στο τρίπτυχο ήλιος – άμμος – θάλασσα. Αποκλειστικός στόχος ήταν η αύξηση της τουριστικής κίνησης μέσω της μείωσης των τιμών, χωρίς να δίνεται σημασία στη διάρθρωση της. Αυτό είναι το αποτέλεσμα μιας στρεβλής και στενής αντίληψης του τουρισμού ως υπηρεσία διαμονής και εστίασης. Συνεπώς, οι αρνητικές του συνέπειες (άναρχη δόμηση, περιβαλλοντική ρύπανση, αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος κτλ) δεν είναι αρνητικές επιπτώσεις του τουρισμού γενικά αλλά είναι οι επιπτώσεις μιας συγκεκριμένης αντίληψης για τον τουρισμό.
Ενας ορισμός πιο κοντά στην πραγματικότητα θα ερμήνευε το τουριστικό προϊόν σαν μια συνολική ταξιδιωτική εμπειρία σε έναν τόπο-προορισμό. Δηλαδή, ως την τέχνη οικειοποίησης των ταξιδιωτών στη γαστρονομία, στον πολιτισμό, στην κοινωνία και στο περιβάλλον ενός τόπου. Συνεπώς, η διαμόρφωση ενός σχεδίου για την ανάπτυξη του θα πρέπει να περιλαμβάνει όλα εκείνα τα στοιχεία που διαμορφώνουν το δομημένο, το φυσικό, το πολιτιστικό και το κοινωνικό περιβάλλον του τουριστικού προορισμού. Έτσι, η ανταγωνιστικότητα των τουριστικών προϊόντων δεν μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από το τρίπολο εξυπηρέτηση-υποδομές-τιμές, αλλά από την ικανότητα να υποστηριχθεί η βιωσιμότητα των τουριστικών προορισμών συνολικά. Σε αυτήν την κατεύθυνση κινείται η πρόταση σύμπραξης του πρωτογενούς τομέα με τον τουρισμό.
Στην Ελλάδα, οι τουριστικοί προορισμοί καθορίζονται από τον πολιτισμό της υπαίθρου και την πρωτογενή παραγωγή, η σημαντικότητα της οποίας έγκειται και στο γεγονός ότι ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων εργάζονται σε αυτή (1.2 εκατομμύρια). Ωστόσο, σύμφωνα με την Eurostat, η συμβολή του αγροτικού τομέα στην ελληνική οικονομία είναι πλέον περιορισμένη φτάνοντας μόλις το 4% του ΑΕΠ το 2013. Τα αγροκτήματα είναι μικρού οικονομικού μεγέθους, διάσπαρτα και με μέση έκταση από τις μικρότερες στην ΕΕ. Οι αγρότες, στην πλειοψηφία τους, είναι ηλικιωμένοι και χαμηλού μορφωτικού επιπέδου. Αυτά, σε ένα περιβάλλον όπου από τη μια έχουμε τα 3 κολοσσιαία καρτέλ λιανεμπορίου να ελέγχουν το 50% της διάθεσης των προϊόντων στην ΕΕ, και από την άλλη ένα πολύ-διασπασμένο σύνολο 14.5 εκατομμύρια ασυντόνιστων παραγωγών. Σε αυτές τις πιέσεις το συνεταιριστικό κίνημα δεν κατάφερε να φέρει ουσιαστικές αντιστάσεις. Στην Ελλάδα, το 2012, μόλις το 11.9% της παραγωγής διακινήθηκε μέσω συνεταιρισμών, ενώ υπολογίζεται ότι τα 2/3 αυτών είναι συνεταιρισμοί-σφραγίδα με μόνη δραστηριότητα την συμμετοχή στα δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια όργανα.
Τουριστικό προϊόν
Στον τουρισμό, σύμφωνα με στοιχεία του ΙΟΒΕ, η άμεση συνεισφορά στην ελληνική οικονομία υπολογίζεται στα 15,2 δισ. ευρώ ή 5% του ΑΕΠ ενώ εργάζονται 311 χιλιάδες. Εντούτοις, πρέπει να συνυπολογιστούν οι συμπληρωματικές δραστηριότητες που επηρεάζονται έμμεσα από τον τουρισμό (παραγωγή, μεταποίηση, εμπόριο, κατασκευές κτλ.) Ωστόσο, το ξενοδοχειακό απόθεμα της χώρας αποτελείται από μικρής κατηγορίας καταλύματα με μέσο μέγεθος 77 κλίνες. Συγκεκριμένα, το μερίδιο των ξενοδοχείων μέχρι τριών αστέρων καλύπτει το 84% της αγοράς ξενοδοχείων και το 60% της αγοράς κλινών. Οι περισσότερες τουριστικές μονάδες είναι μικρές και οικογενειακού τύπου με δραστηριότητα που αποσκοπεί στην άμεση κάλυψη της εποχιακής τουριστικής ζήτησης.
Την ίδια στιγμή, οι tour operators έχουν ισχυροποιήσει τη θέση τους σε τέτοιο βαθμό ώστε να χειραγωγούν την τουριστική κίνηση. Βασικοί παράγοντες σε αυτήν την εξέλιξη είναι πρώτον η σχεδόν απεριόριστη και αδιαφοροποίητη αύξηση της παγκόσμιας προσφοράς καταλυμάτων σε πολυάριθμους προορισμούς, και δεύτερον η επέκταση των μεγάλων tour operators στις μεταφορές, τη διαφήμιση και στην αγορά ξενοδοχειακών συγκροτημάτων. Ένας από τους πιο διαδεδομένους τρόπους χειραγώγησης της τουριστικής κίνησης είναι μέσω της κυκλικότητας της προωθητικής έμφασης. Για παράδειγμα, την πρώτη χρονιά μπορεί να προωθήσουν την Ισπανία, την επόμενη τη Γαλλία και την τρίτη την Ελλάδα. Αυτό συμβαίνει, κυρίως, στους μαζικούς παραθεριστικούς προορισμούς της Μεσογείου που χαρακτηρίζονται από έντονη υποκαταστασιμότητα. ‘Όσο μεγαλύτερη είναι η ομοιότητα των προορισμών τόσο περισσότερη η υποκαταστασιμότητα μεταξύ τους, άρα τόσο μεγαλύτερη η διαπραγματευτική δύναμη των μεγάλων tour operator και η αποδυνάμωση των ξενοδόχων. Η αντίδραση των μεγάλων ξενοδόχων ήταν τα πακέτα προσφοράς all-inclusive. Το άμεσο αποτέλεσμα της τοποθέτησης όλων των υπηρεσιών σε ένα πακέτο ήταν η υποβάθμιση της ποιότητας τους. Η σημαντικότερη, όμως, συνέπεια ήταν ότι εγκλώβισε τους ταξιδιώτες σε μια συγκεκριμένη δέσμη αγαθών που περιόρισε τη δυνατότητα ανακάλυψης εμπειριών που σχετίζονται με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του προορισμού, όπως η τοπική γαστρονομία, ο πολιτισμός και οι κοινωνικές εκδηλώσεις. Τα ιδιαίτερα πολιτιστικά στοιχεία που διαφοροποιούν τον προορισμό σταμάτησαν να αποτελούν μέρος της ταξιδιωτικής εμπειρίας με αποτέλεσμα την αύξηση του βαθμού υποκαταστασιμότητας του.
Πετυχημένα παραδείγματα
Σχηματικά, η εικόνα που διαμορφώνεται στους δύο κλάδους είναι η ύπαρξη από τη μία πολλών μικρών διάσπαρτων παραγωγών και από την άλλη πολλών μικρών διάσπαρτων ξενοδόχων. Η μόνη σύνδεση είναι μέσω της κατανάλωσης των προϊόντων του πρωτογενούς τομέα στις τουριστικές μονάδες. Επίσης, και στους δύο τομείς, η διεύρυνση των εφοδιαστικών αλυσίδων αποδυνάμωσε τη διαπραγματευτική θέση των παραγωγών και ισχυροποίησε τους διανομείς (λιανέμποροι, tour operators). Οι παραγωγοί μετατράπηκαν σε παθητικούς αποδέκτες τιμών. Όποιες προσπάθειες αναχαίτισης αυτής της κατάστασης έγιναν, ήταν σπασμωδικές, χωρίς συνέχεια και κυρίως πάντα προς την κατεύθυνση της ομογενοποίησης των προϊόντων και της μείωσης των τιμών (π.χ. διακρατικές συμφωνίες παραγωγών, all-inclusive, προσφορές πακέτων με τιμές-κόστους κτλ.). Αυτές οι πολιτικές, σε πολλές περιπτώσεις, όχι μόνο δεν βοήθησαν αλλά έφεραν και τα αντίστροφα αποτελέσματα. Η ομογενοποίηση και η μαζική προσφορά αγαθών σε χαμηλές τιμές υποβάθμισαν την ποιότητα τους οδηγώντας σε περαιτέρω μείωση τιμών.
Την ίδια στιγμή, οι εξελίξεις των τελευταίων χρόνων, έχουν δημιουργήσει το πλαίσιο για να αναδυθούν πετυχημένα παραδείγματα σύμπραξης του πρωτογενή τομέα με τον τουρισμό και έδειξαν ότι το μέγεθος στις εμπορικές συναλλαγές δεν είναι πάντοτε αναγκαία συνθήκη για την ευρωστία. Η ραγδαία αστικοποίηση των κοινωνιών δημιούργησε ένα χάσμα μεταξύ των ανθρώπων των πόλεων με την ύπαιθρο. Η αλλοτρίωση από το φυσικό περιβάλλον προκάλεσε μια τάση για επαν-οικειοποίηση με τον τόπο προέλευσης και τις μεθόδους παραγωγής των προϊόντων διατροφής. Η επαφή δημιουργεί μια γνωστική και συναισθηματική εμπλοκή που επαναπροσδιορίζει την αξία των προϊόντων της υπαίθρου. Αυτό δημιουργεί μια ξεχωριστή ταυτότητα που, εκτός από την επαναφορά του κινήτρου για ποιοτική αναβάθμιση, ανεβάζει και την προστιθέμενη αξία τους.
Η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου σχεδίου σύμπραξης του τουρισμού με τον πρωτογενή τομέα απαιτεί, σε πρώτο επίπεδο, τη θέσπιση και ενίσχυση των άμεσων διαπροσωπικών συνδιαλλαγών στην παραγωγή μέσω επισκέψιμων χώρων παραγωγής (αγροκτημάτων, ελαιοτριβείων, τυροκομείων κτλ.), σημείων άμεσης πώλησης στους χώρους παραγωγής και τοπικές αγορές παραγωγών. Σε δεύτερο επίπεδο, τη μείωση της απόστασης με μηχανισμούς πληροφόρησης μέσω τοπικών κέντρων πληροφοριών και δραστηριοτήτων, τοπικών σημάτων ποιότητας και θεματικών διαδρομών και εκδηλώσεων. Σε τελευταίο επίπεδο, την ενίσχυση της επαφής από απόσταση μέσω θεματικών συνεδρίων και φεστιβάλ.
Δημιουργία οινο-διαδρομών
Ένα επιτυχημένο παράδειγμα είναι η δημιουργία των οινο-διαδρομών στην Ιταλία που, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, είναι υπεύθυνες για την αναβάθμιση της Τοσκάνης σε παγκόσμιο αγρο-τουριστικό προορισμό. Οι δρόμοι του κρασιού αρχικά ξεκίνησαν σα δίκτυα που ιδρύθηκαν από οινοποιούς για να μπορέσουν να εμφιαλώσουν το κρασί τους, ώστε να διαφοροποιηθεί από το χύμα κρασί και να μπορούν να διεκδικήσουν ψηλότερες τιμές παραγωγού. Στην πορεία αντιλήφθηκαν ότι οι συνέργειες αυτού του εγχειρήματος διευρύνονταν και πέρα από το κρασί και συγκρότησαν δίκτυα, στη βάση των κοινών κριτηρίων ποιότητας, με παραγωγούς προϊόντων που σχετίζονται με το κρασί όπως αγρότες, μεταποιητές, ξενοδόχους κτλ. Η διασύνδεση παραγωγών διαφορετικών προϊόντων μεταξύ τους και η διαμόρφωση μιας κοινής τοπικής ταυτότητας διατροφής οδήγησε στην ουσιαστική αναβάθμιση τόσο της περιοχής όσο και των προϊόντων της.
Η θέσπιση της οινο-διαδρομής αύξησε τον αριθμό των επισκεπτών καθώς οι καταναλωτές οικειοποιήθηκαν με τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά των τοπικών προϊόντων. Η ζήτηση για προϊόντα άμεσης πώλησης αυξήθηκε, με αποτέλεσμα οι παραγωγοί να εστιάσουν στην ποιοτική αναβάθμιση των προϊόντων τους καθώς και στην αισθητική αναβάθμιση του περιβάλλοντα χώρου. Η τουριστική σεζόν διευρύνθηκε και αυξήθηκε η ζήτηση για τοπικά προϊόντα στις διεθνείς αγορές. Χαρακτηριστικά, το 2015 η τιμή παραγωγού για το εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο στην περιοχή της Τοσκάνης κυμαίνεται στα 7-9 ευρώ ενώ σε Κρήτη και Πελοπόννησο για την ίδια ποιότητα κυμαίνεται στα 3-3,30 ευρώ.
Τοπική γαστρονομία
Ένα άλλο πείραμα ξεκίνησε το 1960. Ενώ ο αριθμός των αγελαδοτρόφων στην περιοχή της Laguiole μειώνονταν δραματικά, μια ομάδα παραγωγών δημιούργησε ένα συνεταιρισμό. Μέσα σε λίγα χρόνια μπόρεσε να αναβαθμίσει τις μεθόδους παραγωγής και να επαναφέρει το παραδοσιακό τοπικό τυρί στα τραπέζια των κατοίκων της περιοχής, καθώς και την εκτροφή ενός ντόπιου είδους αγελάδας που το γάλα της έδινε μια ιδιαίτερη γεύση. Ο συνεταιρισμός όμως, δεν περιορίστηκε στα όρια των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με την παραγωγή του τυριού. Μέσα από τη σύμπραξη με ξενοδόχους της περιοχής ανέδειξε την τοπική γαστρονομία επαναφέροντας τις ξεχασμένες τοπικές συνταγές. Από την ανάκαμψη της περιοχής επωφελήθηκαν οι παραδοσιακοί τεχνίτες κατασκευής μαχαιριών. Μετά από την ανάδειξη μιας σειράς παρόμοιων παραδειγμάτων, το Γαλλικό Εθνικό Συμβούλιο Γαστρονομικής Τέχνης δημοσιοποίησε μια λίστα 100 περιοχών ιδιαίτερης γαστρονομικής κληρονομιάς (Sites Remarquables de Gout) που αποτελεί πολιτιστικό απόθεμα της γαλλικής υπαίθρου.
Και στις δύο περιπτώσεις, έγινε αντιληπτό ότι η ποιότητα ενός προϊόντος ή το επίπεδο της φιλοξενίας μπορεί να εξαρτάται από το κάθε μεμονωμένο άτομο, όμως, η ποικιλία των προϊόντων και η φήμη του προορισμού εξαρτάται από τη συλλογική δράση. Η συγκρότηση των πολυκλαδικών δικτύων δημιουργεί συλλογική δράση που ενδυναμώνει τη διαπραγματευτική δύναμη των μελών του σε ένα πλαίσιο, όμως, που εξασφαλίζει το συναγωνισμό για ποιοτική αναβάθμιση και ανάπτυξη των μεθόδων παραγωγής.
Βασίλης Παπαδάκης
