Υπάρχει περιθώριο για αριστερή πολιτική
Η συμφωνία υπήρξε όρος για να εξακολουθεί να είναι ζωντανή η υπόθεση της Αριστεράς στην Ελλάδα
Τη συνέντευξη πήρε
ο Παύλος Κλαυδιανός
Βρισκόμαστε μετά την τρίτη εκλογική αναμέτρηση, μάλιστα με την τελευταία να δίνεται με πολύ πιο δυσμενείς όρους και έχουμε, περίπου, ομόλογα αποτελέσματα, με μεγάλα ποσοστά των λαϊκών στρωμάτων υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ ή του «όχι». Ποιος ο βαθύτερος λόγος, κατά τη γνώμη σου;
Οι ραγδαίες εξελίξεις που συμβαίνουν είναι ακόμη σε κατάσταση τάσεων, οι οποίες δεν είναι σίγουρο ότι θα επαληθευθούν. Ούτε εξηγούνται με μια μόνο παράμετρο. Συμφωνώ με την ομαδοποίηση των τριών εκλογών. Στην πραγματικότητα, είναι μια διαδικασία σε τρεις φάσεις. Τα χαρακτηριστικά και των τριών εκλογικών αποτελεσμάτων παραμένουν τα ίδια, παρά το γεγονός ότι τον Γενάρη ο ΣΥΡΙΖΑ είχε ένα αντιμνημονιακό πρόγραμμα ενώ τώρα έχει εκ των πραγμάτων χρεωθεί ένα μνημόνιο. Το σημαντικό είναι ότι το ταξικό πρόσημο της ψήφου του Σεπτεμβρίου είναι το ίδιο με αυτό του δημοψηφίσματος ή των εκλογών του Γενάρη. Στις λαϊκές γειτονιές το ρεύμα υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ παρέμεινε πάρα πολύ ισχυρό και μειωμένο στις περιοχές με υψηλά εισοδήματα. Αυτό δείχνει μία ισχυρή τάση εδραίωσης, η οποία ωστόσο παραμένει επισφαλής. Δεν ξέρουμε πού θα φτάσει, αλλά είναι κάτι που εν δυνάμει μας εισάγει σε μια καινούργια κατάσταση.
Έτσι παραμένει ζωντανή η Αριστερά
Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν και δεν είναι κόμμα απλώς αντιμνημονιακό, είναι αριστερό, με στόχο τον αριστερό μετασχηματισμό της κοινωνίας, που σημαίνει ότι ο χώρος παρέμβασής του είναι πολύ ευρύς. Τι σημαίνει για σένα αυτό;
Ουσιαστικά, θέτεις το ζήτημα του αν υπάρχει περιθώριο για αριστερή πολιτική αυτή την περίοδο. Από θέση αρχής απαντώ ναι, πάντα υπάρχει τέτοιο περιθώριο. Υπό τον όρο, βέβαια, να έχουμε πάντοτε στο μυαλό μας ότι θα έχουμε να κάνουμε με μια πολιτική σύγκρουση, ότι δεν απλώς τεχνοκρατικό, τεχνικό ζήτημα, π.χ. πώς θα βρούμε ισοδύναμα μέτρα, πώς θα αναμορφώσουμε το φορολογικό, πώς θα έχουμε έσοδα από τα μέχρι τώρα ευνοημένα στρώματα κ.λπ. Θα είναι, δηλαδή, μία αστάθμητη διαδικασία στο πλαίσιο μιας συγκρουσιακής διαπραγμάτευσης. Μπορεί να έχει νίκες, αλλά και ήττες. Με αυτό ως δεδομένο, θα έλεγα ότι ο δρόμος αυτός όχι μόνο είναι εφικτός, αλλά είναι και μονόδρομος για την Αριστερά. Εγώ έτσι αποτιμώ τη συμφωνία: υπήρξε όρος για να εξακολουθεί να είναι ζωντανή η υπόθεση της Αριστεράς στην Ελλάδα. Το ότι μπορούμε να εμφανιζόμαστε πολιτικά ως Αριστερά και αριστεροί (κάθε εκδοχής) οφείλεται στο ότι εκείνη τη μέρα, μετά το δημοψήφισμα, σε εκείνο το τρομερό δέκα-εφτάωρο στις Βρυξέλλες, ο πρωθυπουργός υπέγραψε τη συμφωνία. Εάν δεν υπέγραφε, θα είχε δύο επιλογές, όχι αναγκαστικά εναλλακτικές: Είτε να αφήσει να διαλυθεί η χώρα στα χέρια της Αριστεράς, με μία τεράστια κοινωνική καταστροφή, ειδικά των λαϊκών στρωμάτων, πράγμα που θα σήμαινε ότι θα εξανέμιζε μεμιάς όλο το πολιτικό και ηθικό κεφάλαιο της Αριστεράς, που ανάγεται στο ΕΑΜ –δηλαδή μια ιστορικής εμβέλειας πολιτική καταστροφή. Είτε να αποποιηθεί τη διακυβέρνηση και να αποδεχτεί ότι ο λόγος της Αριστεράς έχει νόημα μόνο ως κοινωνική και πολιτική αντιπολίτευση, ότι μόνο ως αντιπολίτευση μπορούμε να είμαστε συνεπείς, άρα παραιτούμαστε και γυρνάμε στην αντιμνημονιακή μας ασφάλεια, στην ιδεολογικοπολιτική μας συνέπεια. Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, ή σε κάποιο συνδυασμό τους, θα είμασταν τελειωμένοι –όχι μόνο εμείς, όλη η Αριστερά. Υπ’ αυτή την έννοια, λοιπόν, η επιλογή της συμφωνίας, όχι ως παράδοση αλλά ως πλαίσιο και πεδίο συγκρουσιακής διαπραγμάτευσης, υπήρξε πραγματικά μονόδρομος. Τονίζω ξανά ότι τα περιθώρια αριστερής πολιτικής σε συνθήκες μνημονίου δεν είναι τεχνοκρατικός γρίφος, επινόησης έξυπνων μέτρων και σχεδίων. Προφανώς χρειάζονται κι αυτά, αλλά μην ξεχνάμε ότι θα έχουμε σκληρή κοινωνική και πολιτική σύγκρουση. Παίζει τεράστιο ρόλο, λοιπόν, να εξασφαλίσουμε τη συνδρομή, την πολιτική ενίσχυση των από «τα κάτω», το λαϊκό παράγοντα, τα κινήματα και την επινοητικότητά τους.
Κόμμα – κυβέρνηση – κινήματα
Είναι το κύριο σημείο αυτό. Πώς βλέπεις να συνδυάζονται κινήματα, κόμμα, κυβέρνηση;
Είναι δύσκολα ερωτήματα. Το κόμμα, ο υποκειμενικός παράγοντας με την έννοια του κόμματος, χρειάζεται ριζική αναδιοργάνωση. Το κόμμα πάσχει, νοσεί από έναν ιδιότυπο γραφειοκρατισμό. Μου έκανε εξαιρετική εντύπωση το γεγονός ότι, όπως μάθαμε αργότερα από τα στατιστικά στοιχεία, με τη διάσπαση αποχώρησε το 48% των μελών της ΚΕ και μόνο το 13% των μελών. Πέρα από την πολιτική ήττα του εγχειρήματος της ΛΑΕ (και μέσα στο κόμμα), αυτή η αναντιστοιχία δείχνει και μια παθογένεια. Σημαίνει ότι στη συγκρότηση των καθοδηγητικών οργάνων του κόμματος παρεμβαίνουν κριτήρια ισορροπιών, νομής κομματικής ισχύος, κτλ. Δείχνει έλλειμμα δημοκρατίας. Γενικότερα, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει να επιδείξει πολύ κακή επίδοση ως συλλογικός διανοούμενος. Το κόμμα λοιπόν χρειάζεται αναδιοργάνωση, την οποία βεβαίως πρέπει να σκεφτούμε, να συζητήσουμε κτλ. Το ότι είναι το κόμμα στην κυβέρνηση δυσκολεύει τα πράγματα, διότι οι τροπισμοί και οι χρονικότητες της πολιτικής στην κυβέρνηση, στο κόμμα αλλά και στο κίνημα είναι τελείως διαφορετικές. Δηλαδή, το γεγονός ότι είμαστε σε ένα πρόεδρο-κεντρικό και πρωθυπουργό-κεντρικό πολιτικό σύστημα, το οποίο έχουμε να διαχειριστούμε, δημιουργεί όρους, περιορισμούς και πιέσεις, τις οποίες πρέπει να βρούμε τρόπο να καλύψουμε από την προοπτική ενός αριστερού κόμματος, που δεν θέλει να είναι πρόεδρο-κεντρικό, που δεν θέλει να είναι πρωθυπουργό-κεντρικό, θέλει να είναι ζωντανό. Οι αρνητικές τάσεις που παρατηρούνται επ’ αυτού προφανώς και δεν οφείλονται σε κάποιους κακούς γραφειοκράτες, δεν είναι δηλαδή ζήτημα προσώπων, αλλά αντιστοιχούν σε υπαρκτές και πολύ σκληρά υλικές πιέσεις από τον πολιτικό «ιδεολογικό μηχανισμό του κράτους», που πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να τις αντιμετωπίσουμε.
Για τα κινήματα τι θα έλεγες;
Με τα κινήματα, επίσης, υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα προς επίλυση. Δεν έχουμε παρόμοιο παράδειγμα: ένα αντιμνημονιακό αριστερό κόμμα είναι υποχρεωμένο να εφαρμόσει μνημονιακή πολιτική, και άρα οφείλει να μην είναι ανταγωνιστικό και εχθρικό απέναντι στα κινήματα που θα αντιστέκονται σε αυτήν την πολιτική. Είναι μια παντελώς ανέκδοτη κατάσταση.
Καταστατικά ο ΣΥΡΙΖΑ το έχει λυμένο εισάγοντας την αυτονομία των κινημάτων και τη συμμετοχή των μελών του σ’ αυτά.
Όταν μια κυβερνητική απόφαση εφαρμογής συμφωνημένων μέτρων, με εξ ορισμού σκληρές επιπτώσεις, συναντά αντιστάσεις στον αντίστοιχο χώρο, οι οποίες μπορεί να πάρουν και τη μορφή κοινωνικής σύγκρουσης, το πώς θα συμπεριφερθεί η κυβέρνηση και το κόμμα είναι ένα πολύ δύσκολο στοίχημα, που πρέπει όμως να κερδηθεί. Μ’ άλλα λόγια, όπως είπαμε και πιο πριν, δεν έχεις άλλο δρόμο από το να βρεις τις χαραμάδες, εκείνο τον τρόπο, την ευρηματικότητα για να μπορέσεις να κάνεις αριστερή πολιτική σε συνθήκες που είναι περίπου φτιαγμένες για να μην επιτρέπουν αριστερή πολιτική! Αλλά επειδή φτιάχτηκαν γι’ αυτό, δεν σημαίνει ότι πάντα θα το καταφέρνουν.
Η Αριστερά του 21ου αιωνα στην Ευρώπη
Μπορεί να υπάρξουν πιθανές ευνοϊκότερες εξελίξεις, π.χ., στην Ευρώπη;
Είναι μια πάρα πολύ σημαντική διάσταση η Ευρώπη. Υπάρχει μια τάση μετατόπισης, της οποίας ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ταυτόχρονα έκφραση αλλά και παράγοντας. Σιγά – σιγά φαίνεται ότι ο νεοφιλελευθερισμός δεν παίζει πλέον μόνος του. Ούτε έχει μόνο τους βολικούς αντιπάλους, που είναι οι φοβικές, ακροδεξιές αντιδράσεις. Έχει πλέον δομημένες αριστερές αντιστάσεις, πραγματικά επίφοβες για το νεοφιλελευθερισμό. Από αυτή την άποψη, το εξάμηνο της διαπραγμάτευσης του ΣΥΡΙΖΑ έχει διπλή ανάγνωση. Κάποιος μπορεί να δει συντριβή της αντίστασης, η οποία να λειτουργεί αποτρεπτικά για οποιονδήποτε εν δυνάμει μιμητή: Από την άλλη πλευρά, όμως, κατέδειξε τη δυνατότητα αντίστασης, έδωσε το παράδειγμα μιας στάσης διαφορετικής και μαχητικής, καθώς επί έξι μήνες μια μικρή χώρα, με μειωμένο ειδικό βάρος και με την πλάτη στον τοίχο, «χόρεψε» την Ευρώπη. Ο ΣΥΡΙΖΑ άφησε τεράστιο ευρωπαϊκό αποτύπωμα. Υπό αυτήν την έννοια, η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές υπήρξε μεγάλη νίκη της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Αν ύστερα απ’ όλα αυτά είχε ηττηθεί στις εκλογές, θα ήταν ένα μεγάλο πισωγύρισμα για όλες τις τάσεις αλλαγής στην Ευρώπη, όπως η άνοδος των αριστερών κομμάτων, το σπάσιμο της ομοφωνίας της σοσιαλδημοκρατίας, η τάση αναίρεσης των «μεγάλων συνασπισμών», η ανάδειξη του Κόρμπιν στο βρετανικό Εργατικό Κόμμα (μια πολύ σημαντική εξέλιξη, που κακώς δεν της δόθηκε μεγάλη σημασία εδώ), κ.λπ. Η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ ενισχύει αυτή τη σύνθετη διαδικασία. Η ήττα του θα είχε «ζεματίσει» επίσης και το κίνημα των πλατειών, το κίνημα κατά της λιτότητας που θεριεύει ξανά κτλ. Το ότι ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές, από την άλλη πλευρά, σημαίνει ότι εγγράφει ξανά τον εαυτό του σ’ αυτή την τάση. Συνεχίζει να ωθεί και να ωθείται από το κύμα αυτό αλλαγής. Στην Ευρώπη είμαστε σε καλύτερη κατάσταση απ’ ό,τι πριν λίγο καιρό.
Κάποια στιγμή είχαν γραφτεί πολλά άρθρα για τον ΣΥΡΙΖΑ, αν είναι ένα προείκασμα για την αριστερά του 21ου αιώνα. Ισχύει πάντα αυτό;
Δεν συμμερίζομαι την άποψη ότι η Αριστερά του 21ου αιώνα είναι ένα μοντέλο που πρέπει να το βρούμε εκ των προτέρων. Θα το έθετα αλλιώς, ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είναι μια πρώτη και βιώσιμη απάντηση εκ μέρους της Αριστεράς στα προβλήματα του 21ου αιώνα, στο πώς μπορείς να κάνεις αριστερή πολιτική τον 21ο αιώνα. Αυτό εξακολουθεί να ισχύει και η εκλογική νίκη δείχνει ότι αυτό αποκτάει ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς. Όλα αυτά, βέβαια, είναι επισφαλή, εξαρτώνται από τις μελλοντικές εξελίξεις, το πώς θα το διαχειριστούμε, αν θα κερδηθούν μάχες, αν θα χαθούν μάχες κτλ.
Λέγεται, επίσης, ότι σ’ αυτή την Ευρώπη δεν υπάρχει περιθώριο αριστερής δράσης.
Θεωρώ αυτήν την τοποθέτηση απολύτως μηχανιστική. Ακούω από παλιούς συντρόφους ότι η Ευρώπη δεν αλλάζει. Από πού αντλεί αυτό το προνόμιο η Ευρώπη, να είναι το μοναδικό πράγμα στον κόσμο που δεν αλλάζει; Απαντούν ότι είναι φτιαγμένη για να μην αλλάζει, ότι έχει μέσα στις δομές της τη μη αλλαγή. Αλλά αυτό ισχύει και για το εθνικό καπιταλιστικό κράτος, στην αναπαραγωγή αποσκοπεί και αυτό, αλλά ποτέ δεν σταματήσαμε να κάνουμε πολιτική στο πλαίσιο του. Δεν είπαμε ποτέ να «φύγουμε», όπως λέμε για την Ευρώπη. Μ’ άλλα λόγια, αν οτιδήποτε είναι φτιαγμένο για να μην αλλάζει, πράγματι δεν άλλαζε, εμείς ως αριστεροί θα έπρεπε να είχαμε κάτσει σπίτι μας από την αρχή, εδώ και δύο αιώνες. Να δεχθώ ότι η μετωπική σύγκρουση με το νεοφιλελευθερισμό και τη λιτότητα στην Ευρώπη, μ’ αυτούς τους συσχετισμούς, πράγματι ηττήθηκε. Αλλά απ’ αυτό, νομίζω, προκύπτει ένα συμπέρασμα: αλλάζουμε τους συσχετισμούς, όχι φεύγουμε από τους συσχετισμούς. Η λογική των συντρόφων της ΛΑΕ, εν μέρει και του ΚΚΕ, είναι «λύνουμε κάβο και φεύγουμε», για να βρεθούμε εκτός συσχετισμών. Δεν έχω ξαναδεί μαρξιστές, υλιστές, να αναγνωρίζουν τα όρια που θέτουν οι συσχετισμοί και, αντί να θέτουν το δύσκολο στόχο της αλλαγής των συσχετισμών, να θέλουν να τους παρακάμψουν, να κάνουν τρίπλα και να πάνε αλλού. Ως αποτέλεσμα, ό,τι ακούω για το plan Β είναι βαθιά διαβρωμένο από τεχνοκρατισμό. Φεύγουμε από την ευρωζώνη και νομίζουμε ότι εκεί σταματάει όλη η κοινωνική και πολιτική σύγκρουση και έχουμε πλέον να λύσουμε μόνο ένα τεχνικό πρόβλημα, πώς θα επιβιώσουμε με το εθνικό νόμισμα, πώς θα εθνικοποιήσουμε τις τράπεζες, πώς θα βρούμε συναλλαγματικά αποθέματα, κτλ; Ως εάν οι μόνοι περιοριστικοί παράγοντες πλέον να είναι οι οικονομικοί, σαν να είμαστε μια επιχείρηση και ψάχνουμε πώς θα επιβιώσουμε σ’ ένα ανταγωνιστικό οικονομικό περιβάλλον. Σαν να ξεχνάμε την αξεπέραστη κυριαρχία της πολιτικής επί της οικονομίας, και καταλήγουμε σε μια αφήγηση τεχνικού τύπου. Είναι σαν να μην καταλαβαίνουν ότι, αν φεύγαμε από την ευρωζώνη, ο πόλεμος που μας υποχρέωσε σε αναδίπλωση, θα παροξυνόταν: για να μην γίνει η Ελλάδα το απόλυτο αντιπαράδειγμα.
Προέκυψε, όμως, και το ερώτημα αν μπορεί τέτοιου είδους ανατροπές, που έλεγε ο ΣΥΡΙΖΑ, να γίνουν σε μια μόνο χώρα.
Μόνο στην Ελλάδα όχι, και νομίζω ότι το λέγαμε από την αρχή αυτό. Λέγαμε ότι η Ελλάδα θα είναι η θρυαλλίδα για την αρχή της ανατροπής, την πολιτική μετατόπιση στην Ευρώπη και νομίζω ότι σε μεγάλο βαθμό δικαιωθήκαμε. Βέβαια, αυτό θα πρέπει να το κεφαλαιοποιήσουμε: το γεγονός ότι η Ευρώπη δεν είναι πλέον η ίδια μετά τους έξι μήνες του ΣΥΡΙΖΑ.
Το «μεταμοντέρνο» πραξικόπημα
Μιλώντας γι’ αυτά, δεν είχαμε υποτιμήσει τη θηριώδη υλική δύναμη που διαθέτουν οι θεσμοί της ευρωζώνης, τη δυνατότητα καταναγκασμού αυτού του συσχετισμού δυνάμεων, που φθάνουν ως το πραξικόπημα.
Είναι πολύ σημαντικό αυτό και δεν είναι λάθος ο παραλληλισμός που έγινε, και από τον Γιάνη Βαρουφάκη, ότι παλιά είχαμε τανκς και τώρα έχουμε μπανκς, δηλαδή η ιδέα ��ου «μεταμοντέρνου» πραξικοπήματος. Αν είναι έτσι, όμως, πρέπει να διαβάσουμε την ιστορία των επτά μηνών, που κορυφώθηκε με το τελεσίγραφο, το δημοψήφισμα και τις εκλογές, υπό ανάλογο πρίσμα: ότι ο Αλέξης Τσίπρας, ο πρωθυπουργός της πρώτης αριστερής κυβέρνησης στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, υπήρξε ο Ευρωπαίος Αλιέντε, που όμως διέφυγε του πραξικοπήματος. Το απέφυγε, με την ευφυή κίνηση της προσφυγής στο δημοψήφισμα, όπου μπόρεσε να αχρηστεύσει μια καλοστημένη παγίδα, και βέβαια με τις εκλογές. Οι κυρίαρχες ευρωπαϊκές δυνάμεις περίμεναν τον ΣΥΡΙΖΑ απλώς να παραδεχτεί την ήττα του, να αποδεχτεί ένα απολύτως επαχθές τελεσίγραφο και, το σπουδαιότερο, να μείνει χωρίς συμμάχους, δηλαδή να χάσει το κύμα λαϊκής υποστήριξης. Αυτό το κύμα ακριβώς ενεργοποίησε ξανά με το δημοψήφισμα. Κατά μια έννοια, η ελληνική πλευρά είχε μια τελευταία λέξη, πέρα από το τελεσίγραφο. Διαφορετικά αυτό θα ήταν η αρχή της πτώσης του ΣΥΡΙΖΑ. Απεναντίας, όπως ανέφερε και ο Μιχάλης Μπαρτζίδης, η κληρονομιά του δημοψηφίσματος, την οποία ο Τσίπρας όχι μόνο δεν αποποιήθηκε αλλά τη διεκδίκησε ενεργητικά (και δικαιωματικά θα πρόσθετα), ήταν αυτή που του έδωσε και τη νέα νίκη. Λοιπόν, για να επανέλθουμε και στο ζήτημα των συσχετισμών δύναμης, αποδείχθηκε ότι ο νεοφιλελευθερισμός έχει πράγματι τεράστια δύναμη, αλλά συγχρόνως αποδείχθηκε ότι δεν είναι εκτός συσχετισμών, στο απυρόβλητο της ταξικής πάλης, της πολιτικής κτλ. Θα το συνόψιζα ως εξής: οι έξι μήνες διαπραγμάτευσης, το δημοψήφισμα και η επανεκλογή του ΣΥΡΙΖΑ, έδειξαν την τεράστια δύναμη των μηχανισμών αυτών, αλλά συγχρόνως και το γεγονός ότι δεν είναι παντοδύναμοι.
Υπάρχουν ανακατατάξεις στην κοινωνία που να προδιαθέτουν ότι μπορεί, πλέον, να υπάρξει ένα μεγάλο κόμμα της Αριστεράς στην Ελλάδα, ανεξάρτητα αν θα έχει την κυβερνητική εξουσία;
Να μιλήσουμε με τάσεις, που όμως είναι πάντοτε επισφαλείς. Νομίζω ότι ο ΣΥΡΙΖΑ έχει, πλέον, σταθερούς δεσμούς με κοινωνικές δυνάμεις. Η επιθετική επιβολή ενός άλλου κοινωνικού παραδείγματος, η μονομερής παραβίαση του μεταπολεμικού κοινωνικού συμβολαίου, σταδιακά εμπεδώνεται, αλλά προέκυψε αυτός ο περίεργος ΣΥΡΙΖΑ, που χαλάει τη μανέστρα! Η όλη διαδικασία πλέον δεν γίνεται χωρίς σοβαρές αντιστάσεις από τα αριστερά, και μάλιστα οργανωμένες. Δεν παίζουν πια μόνοι τους. Ο ΣΥΡΙΖΑ, λοιπόν, απέκτησε και έχει κοινωνικούς δεσμούς διότι είναι το αντίπαλο δέος σ’ αυτόν το μετασχηματισμό των κοινωνικών δομών της ευρωζώνης από τον επιθετικό νεοφιλελευθερισμό, ο οποίος, ας μην το ξεχνάμε, αποτελεί στρατηγική επιλογή για τον καπιταλισμό. Συνεπώς, και η αντίσταση σ’ αυτόν το μετασχηματισμό αποκτά ανάλογα στρατηγικά χαρακτηριστικά. Γι’ αυτό και διαφωνώ με όσους λένε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα μετεξελιχθεί ή μετεξελίσσεται σε μια εκδοχή σοσιαλδημοκρατίας. Μα η παλιά, κλασική σοσιαλδημοκρατική ατζέντα στις νέες συνθήκες είναι, στο όριο, επαναστατική. Είναι τόσο κόντρα στο ρεύμα που τείνει να ακυρώσει στρατηγικές επιλογές του αντιπάλου.
* Ο Γιώργος Φουρτούνης είναι επίκουρος καθηγητής φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
