Όσο διευρύνεται η ποικιλία των διαθέσιμων ΜΜΕ, τόσο καλύτερα θα είναι τα πράγματα
Πριν τρεις δεκαετίες, ο Νόαμ Τσόμσκι, ένας από τους μεγαλύτερους διανοούμενους της εποχής μας, άσκησε δριμύτατη κριτική στα δυτικά μίντια με το βιβλίο που συνυπέγραψε με τον Έντουαρντ Χέρμαν «Κατασκευάζοντας συναίνεση». Σύμφωνα με αυτό, τα δυτικά μίντια παράγουν τη συναίνεση που απαιτούν οι κυρίαρχες ελίτ της κοινωνίας. Με «φίλτρα», τα οποία καθορίζουν τι αποτελεί «είδηση» και τι αρνητική ανάδραση στις περιστασιακές παρεκκλίσεις των ΜΜΕ, ο Τσόμσκι αποδεικνύει πώς η προπαγάνδα μπορεί να οδηγήσει τα μίντια σε αυτολογοκρισία. Ωστόσο, έκτοτε πολλά έχουν αλλάξει. Σήμερα έχουμε το διαδίκτυο. Συζητάμε με τον Νόαμ Τσόμσκι για τα σημερινά ΜΜΕ.
Τη συνέντευξη πήρε ο Σίνγκ Γιουν Λι*
Πριν από 27 χρόνια στο βιβλίο σας «Κατασκευάζοντας συναίνεση», γράφατε πως ο πρωταρχικός ρόλος των κυρίαρχων μίντια στις δυτικές δημοκρατικές κοινωνίες είναι η δημόσια στήριξη των συμφερόντων των ελίτ που κυριαρχούν στην κυβέρνηση και τον ιδιωτικό τομέα. Ωστόσο, πολλά μεσολάβησαν έκτοτε. Το διαδίκτυο έχει καταφέρει να αποκεντρώσει και να διαβρώσει την εξουσία των παραδοσιακών ΜΜΕ, ενώ έδωσε βήμα στη δημοσιογραφία των πολιτών. Για παράδειγμα, η εξέγερση στο Φέργκιουσον δημοσιεύτηκε πρώτα στο τουίτερ και ύστερα ακολούθησαν τα ΜΜΕ. Θεωρείτε πως το διαδίκτυο ξεπέρασε το «μοντέλο προπαγάνδας», που περιγράφετε στο βιβλίο;
Πριν δέκα χρόνια, επανεκδόθηκε το συγκεκριμένο βιβλίο μ’ ένα νέο πρόλογο, ο οποίος αναφέρεται στα ζητήματα που θέσατε. Θεωρήσαμε με τον Ε. Χέρμαν πως είναι απαραίτητο να καταγράψουμε αυτή την εξέλιξη. Σαφώς έχουν αλλάξει πολλά, όπως για παράδειγμα έχει περιοριστεί σημαντικά η έκδοση των ανεξάρτητων εφημερίδων, όμως θαρρώ πως η ανάλυσή μας παραμένει στο ακέραιο. Είναι αλήθεια πως το διαδίκτυο παρέχει δυνατότητες, που στο παρελθόν δεν ήταν εξίσου διαθέσιμες. Έτσι, αντί να πρέπει να πας στη βιβλιοθήκη για μία έρευνα, πλέον αρκεί να ανοίξεις τον υπολογιστή σου. Σαφώς μπορείς να δημοσιοποιήσεις εύκολα πληροφορίες ή να διασταυρώσεις κάποιες πληροφορίες από διαφορετικές πηγές και αυτό προσφέρει δυνατότητες, αλλά και ανεπάρκειες. Όμως, ουσιαστικά, το σύστημα δεν έχει αλλάξει και πολύ.
Η δημοσιογραφία εκλείπει
Η Έμιλυ Μπελ, διευθύντρια του Κέντρου Tow για την Ψηφιακή Δημοσιογραφία, τόνισε σε διάλεξή της στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης: «Ο Τύπος δεν έχει πλέον την ευθύνη της ελευθερίας του Τύπου, ενώ έχει χάσει τον έλεγχο της μετάδοσης της είδησης στο κοινό. Η δημόσια σφαίρα ελέγχεται από ένα μικρό αριθμό εταιρειών, με έδρα τη Σίλικον Βάλεϊ». Πλέον, οι περισσότερες ειδήσεις δημοσιεύονται στα social media και δεν είναι πλέον ο Ρούπερτ Μέρντοχ (ΣτΜ: μεγιστάνας των ΜΜΕ) αυτός που ελέγχει το πώς δημιουργείται και διαδίδεται μία είδηση, αλλά οι Λάρι Πέιτζ και Σεργκέι Μπριν της Google, με τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ του Facebook. Αυτοί είναι που πλέον «κατασκευάζουν συναίνεση»;
Πρώτα απ’ όλα, δεν συμφωνώ με τη δήλωση αυτή. Αν, για παράδειγμα, θέλω να μάθω τι συμβαίνει στην Ουκρανία, τη Συρία ή την Ουάσινγκτον τότε θα διαβάσω τους «New York Times», ή άλλες εφημερίδες, θα ενημερωθώ από το Associated Press, ή θα διαβάσω βρετανικό Τύπο κ.λπ. Δεν θα δω το τουίτερ, γιατί δεν μου λέει τίποτα. Καταγράφει εν συντομία και επιφανειακά τις απόψεις των πολιτών, παραβλέποντας τον πυρήνα της είδησης. Νομίζω πως ισχύει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που λέει η Ε. Μπελ, οι πηγές της είδησης έχουν περιοριστεί. Για παράδειγμα, στη Βοστώνη, όπου βρισκόμαστε, εκδιδόταν μια πολύ καλή εφημερίδα, η «Boston Globe». Ακόμα υπάρχει, όμως ως ισχνή σκιά της τριαντάχρονης πορείας της. Είχε ανταποκριτές σε όλο τον κόσμο, το καλύτερο ρεπορτάζ κατά τη διάρκεια των πολέμων της Κεντρικής Αμερικής και ασκούσε καλή κριτική δημοσιογραφία σε πολλά θέματα. Δείτε την τώρα σε ένα περίπτερο. Θα δείτε μόνο τοπικές ειδήσεις, αναδημοσιεύσεις από το διαδίκτυο και τους «New York Times» και τίποτε άλλο. Αυτό συμβαίνει σε όλη τη χώρα, για την ακρίβεια σε όλο τον κόσμο. Οι δημοσιογραφικές πηγές ολοένα και στερεύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ρεπορτάζ στους «New York Times» τον «Guardian», τον «Independent» ή αλλού πρέπει να διαβάζονται χωρίς κριτική ματιά, όμως ευτυχώς που ακόμα υπάρχουν. Ακόμα βλέπουμε δημοσιογράφους στο δρόμο, οι οποίοι όλο και λιγοστεύουν και γι’ αυτό λέω πως οι δημοσιογραφικές πηγές στερεύουν. Υπάρχει, όμως, και ένας αντισταθμιστικός παράγοντας. Είναι ευκολότερο πια να διαβάζεις τον ξένο Τύπο, από ό,τι πριν από είκοσι χρόνια, επειδή δεν χρειάζεται να τον αναζητήσεις στη βιβλιοθήκη ή τους πάγκους του ξένου Τύπου, αλλά να τον διαβάσεις από το διαδίκτυο. Θα έλεγα, λοιπόν, πως υπάρχουν πολλαπλές επιπτώσεις.
Όσον αφορά την Σίλικον Βάλεϊ, δηλαδή την Google, δεν έχω καμία αμφιβολία πως προσπαθούν να κατασκευάσουν συναίνεση. Γνωρίζουμε πώς λειτουργεί. Αν για παράδειγμα θέλεις ν’ αγοράσεις κάτι, θα το ψάξεις στο Google. Η ιεράρχηση της λίστας αποτελεσμάτων προκύπτει από τις διαφημίσεις, χωρίς να σημαίνει ότι αυτά είναι τα πιο σημαντικά. Πρόκειται για μια αντανάκλαση του μοντέλου επιχειρηματικότητας, το οποίο στηρίζεται στη διαφήμιση, ένα από τα βασικά φίλτρα του «μοντέλου προπαγάνδας».
Πρέπει να παραδεχτώ, όμως, πως χρησιμοποιώ το Google συνεχώς. Χαίρομαι που υπάρχει. Αλλά, δεν συγκρίνεται με το πώς προσλαμβάνεις τις πληροφορίες όταν τις διαβάζεις στους «New York Times» ή τη «Washington Post» ή τη «Wall Street Journal». Και ας μην ξεχνάμε πως η Google, όπως και άλλες εταιρείες, μ’ ένα εξελιγμένο σύστημα επιτήρησης προσπαθούν να ανακτήσουν προσωπικά δεδομένα, συνήθειες και αντιδράσεις των πελατών τους, ώστε να βρουν πώς πρέπει να παρουσιάζεται η πληροφορία σε αυτούς. Είναι πιο εξελιγμένοι και από την NSA (Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας), όσον αφορά την επιτήρηση.
Ο πρώην αρχισυντάκτης της «Washington Post», Ρόμπερτ Κάιζερ, έγραψε σχετικά: «Οι ειδήσεις, όπως τις γνωρίζουμε, βρίσκονται σε κίνδυνο. Όπως και η δημοκρατική διακυβέρνηση, η οποία εξαρτάται από τον αποτελεσματικό έλεγχο που θα ασκήσουν τα ειδησεογραφικά μέσα. Και τα δύο υπονομεύονται από τις κοινωνικές αλλαγές που επέφεραν οι ψηφιακές τεχνολογίες, μια από τις πιο ισχυρές δυνάμεις που ανέπτυξε η ανθρωπότητα». Δεν είναι μόνο οι μεγάλοι δημοσιογραφικοί όμιλοι, που υποφέρουν οικονομικά και φαίνεται πώς δεν θα επιβιώσουν, αλλά και αμέτρητες τοπικές εφημερίδες στις ΗΠΑ και την Αγγλία, οι οποίες κλείνουν. Ξέρω πως ορισμένους από αυτούς τους ομίλους τους αντιμετωπίζεις ως κατασκευαστές συναίνεσης, όμως πώς μπορούμε να χρηματοδοτήσουμε την ποιοτική δημοσιογραφία στη νέα ψηφιακή εποχή;
Πώς χρηματοδοτείται το BBC;
Από τους πολίτες…
Πάρτε για παράδειγμα τις ΗΠΑ και την πρώτη τροπολογία του Συντάγματος περί ανεξιθρησκείας, ελευθερίας του Τύπου και της έκφρασης, η οποία έχει διπλή λειτουργία. Απαλλάσσει τον πληροφοριοδότη από τον κρατικό έλεγχο, παρέχοντας στο λαό το δικαίωμα στην πληροφορία. Έτσι, αν ανατρέξετε στους μεταπολεμικούς νόμους, θα δείτε πως εξασφάλισαν δημόσια χρηματοδότηση στις εφημερίδες, στην προσπάθειά τους να διαμορφώσουν ένα ευρύ φάσμα διάδοσης πληροφοριών. Πρόκειται για ένα λογικό μοντέλο, στη λογική της θετικής και αρνητικής ελευθερίας. Πλέον έχουμε μόνο αρνητική ελευθερία, την ελευθερία από τον εξωτερικό έλεγχο ή τη θετική ελευθερία να εκπληρώνεις τους νόμιμους στόχους της ζωής σου, στην παρούσα περίπτωση, την απόκτηση πληροφοριών. Αυτή είναι μια μάχη που δίνεται εδώ και αιώνες. Αμέσως μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, στις ΗΠΑ αναπτύχθηκε ένας μεγάλος διάλογος για το κατά πόσο τα μίντια πρέπει να υπηρετούν αυτή τη διπλή λειτουργία, παρέχοντας ένα ποσοστό ελευθερίας ελέγχου -το οποίο ήταν αποδεκτό σε όλα τα επίπεδα- και επιπλέον την παροχή στον πληθυσμό του δικαιώματος πρόσβασης σε ένα ευρύ φάσμα πληροφοριών ή απόψεων. Το πρώτο μοντέλο, ο εταιρικός ελευθερισμός, είναι αυτό που κέρδισε. Το δεύτερο εγκαταλείφθηκε. Είναι ένας από τους λόγους που οι ΗΠΑ έχουν αναπτύξει πολλά περιφερειακά τοπικά ραδιόφωνα, σε σύγκριση με άλλες χώρες. Εξαρτάται από το τι ζητάς. Ένα εναλλακτικό μοντέλο, το οποίο θεωρώ πως αποτελεί τον πυρήνα της λειτουργικής δημοκρατίας, είναι η δημόσια στήριξη του ευρύτερου δυνατού φάσματος πληροφοριών και αναλύσεων.
Η διαφημιστική εξάρτηση του Τύπου
Ελλείψει ενός καλού επιχειρηματικού μοντέλου, νέοι δημοσιογραφικοί όμιλοι όπως το Buzzfeed ή το Vice, προωθούν τη λεγόμενη «native advertising», μια μορφή διαδικτυακής διαφήμισης που παραπλανά τον καταναλωτή, ο οποίος νομίζει πως διαβάζει ένα άρθρο, παρά μια πληρωμένη διαφήμιση. Πρόκειται ουσιαστικά για κεκαλυμμένη διαφήμιση. Μάλιστα, ως και ο «Guardian» δημοσίευσε αντίστοιχο κείμενο για την Goldman Sachs. Ποια η άποψή σας για αυτή τη μορφή διαφήμισης;
Πρόκειται για ένα σοβαρό και μεγάλο πρόβλημα, το οποίο εξαπλώνεται, ενώ δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Η εξάρτηση του Τύπου από τις διαφημίσεις διαμορφώνει, ελέγχει και εν τέλει καθορίζει τι παρουσιάζεται στο κοινό. Αν ανατρέξετε και πάλι στο βιβλίο μας θα δείτε πώς η ιδέα της διαφημιστικής εξάρτησης διαστρεβλώνει την έννοια της ελευθερίας των μέσω ενημέρωσης. Άλλωστε, τα εμπορικά μίντια δεν είναι τίποτα λιγότερο από επιχειρήσεις, που πρέπει να είναι θελκτικές στην αγορά, άρα και στους επιχειρηματικούς ομίλους.
Σοκαρίστηκα από τα αποτελέσματα έρευνας της παγκόσμιας εταιρείας δημόσιων σχέσεων Edelman για το κατά πόσο οι αναγνώστες αναγνωρίζουν αν διαβάζουν διαφήμιση ή άρθρο, σύμφωνα με τα οποία 60% των αναγνωστών δεν γνώριζαν πως διαβάζουν διαφημίσεις…
Αυτό πάντα ίσχυε. Η επίδραση των διαφημιστικών εταιρειών και των εταιρειών δημοσίων σχέσεων είναι αισθητή στα μίντια, τόσο σε επίπεδο ειδήσεων όσο και σε επίπεδο σχολιασμών. Όμως, δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, έτσι είναι η αγορά.
Αναγκαία η ποικιλία των διαθέσιμων Μέσων
Πρόσφατα, o «Guardian» και η «Washington Post» αποκάλυψε επιχείρηση παρακολούθησης της NSA εναντίον του Έντουαρντ Σνόουντεν. Τέτοιες αποκαλύψεις θα λέγαμε πως εξασθενούν το μοντέλο προπαγάνδας ή αποτελούν εξαίρεση στον κανόνα;
Το μοντέλο προπαγάνδας, όπως το αναπτύξαμε, αποτελεί μια πρώτη καλή προσέγγιση του τρόπου λειτουργίας των μίντια. Όμως, υπάρχουν και άλλοι παράγοντες. Αν ανατρέξετε στο «Κατασκευάζοντας συναίνεση», θα δείτε πως το ένα τρίτο του βιβλίου, που κανείς δεν φαίνεται να έχει διαβάσει, υπερασπίζεται τα μίντια από την κριτική των οργανώσεων υπεράσπισης πολιτικών δικαιωμάτων, όπως η ΜΚΟ Freedom House. Υπερασπίζεται τον επαγγελματισμό και την ακρίβεια των μίντια στις αναφορές τους από μια σκληρή κριτική, σύμφωνα με την οποία αντιμετωπίζονται ως προδότες και υπονομευτές της κυβερνητικής πολιτικής. Τα μίντια δυσαρεστήθηκαν από αυτή την υπεράσπιση, η οποία έγινε όταν αναφερθήκαμε στην Tet Offensive (ΣτΜ: εκστρατεία αντεπίθεσης των Βιετκόνγκ στο Βιετνάμ το 1968), κατά τη διάρκεια της οποίας οι δημοσιογράφοι αποδείχθηκαν ειλικρινείς, θαρραλέοι, ακριβείς και επαγγελματίες, παρότι η δουλειά τους γινόταν σ’ ένα πλαίσιο σιωπηρής συναίνεσης στο σύστημα προπαγάνδας. Το σύστημα προπαγάνδας ήταν «ό,τι κάνουμε στο Βιετνάμ είναι δίκαιο και σωστό». Αυτό υποστηρίζει παθητικά το δογματικό σύστημα. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, υπονόμευε την κυβέρνηση δείχνοντας πως οι ισχυρισμοί της ήταν ψευδείς. Δείτε ακόμα την αποκάλυψη του Γουότεργκεϊτ ή διεφθαρμένων επιχειρήσεων. Μία από τις καλύτερες πηγές αποκάλυψης της διαφθοράς είναι οι επιχειρηματίες. Τα μίντια καλώς αποκαλύπτουν τέτοιες περιπτώσεις, ωστόσο ο κόσμος των επιχειρηματιών προτίθεται να ανεχθεί την αποκάλυψη της διαφθοράς. Προτίθεται, επίσης, να ανεχθεί την αποκάλυψη κυβερνητικών παρεμβάσεων στην προσωπική και επαγγελματική ζωή, καθώς δεν θέλει ένα ισχυρό και παρεμβατικό κράτος. Ο «Guardian» δεν πρέπει να υπόκειται σε κριτική γιατί αποκάλυψε το περιεχόμενο του φακέλου Σνόουντεν, άλλωστε αυτό όφειλε να κάνει. Όπως προείπα, υπάρχουν πολλοί παράγοντες, ωστόσο επιλέγουμε αυτούς που θεωρούμε ως τους πιο σημαντικούς, αλλά όχι τους πιο εμπεριστατωμένους, δημιουργώντας έτσι αντιπαραδείγματα.
Και αυτό, κατά τη γνώμη σας, αποτελεί ένα αντιπαράδειγμα;
Όχι. Πρόκειται για την απόδειξη ότι υπάρχουν και άλλα ζητήματα, ότι, σε αντίθεση με άλλους σημαντικότερους παράγοντες, υπάρχουν και δευτερεύοντες παράγοντες, όπως ο επαγγελματισμός και η επαγγελματική ακεραιότητα.
Θεωρείτε πως η συμμετοχική χρηματοδότηση μπορεί να ανεξαρτητοποιήσει τη δημοσιογραφία;
Ως γενική αρχή, πιστεύω πως οτιδήποτε αυξάνει την ποικιλία και το εύρος των μίντια είναι ευεργετικό. Φυσικά, μία τέτοια προσέγγιση μπορεί να δημιουργήσει άλλα προβλήματα, όπως συμβαίνει με κάθε προσέγγιση. Δεν υπάρχει ιδανικός τύπος που δεν γεννά προβλήματα, ωστόσο όσο διευρύνεται η ποικιλία των διαθέσιμων Μέσων, τόσο καλύτερα θα είναι τα πράγματα.
Οι δημοσιογράφοι φέρονται ως κακομαθημένοι έφηφοι
Ποια η γνώμη σας για το «Charlie Hebdo», για αυτή την «άνευ όρων ελευθερία του λόγου»;
Πρέπει να υποστηρίξουμε σθεναρά την ελευθερία του λόγου. Συμπτωματικά, ένα από τα καλά των ΗΠΑ, σε αντίθεση με την Αγγλία, είναι πως υπάρχει υψηλή προστασία της ελευθερίας του λόγου. Ωστόσο, αυτή δεν σημαίνει έλλειψη υπευθυνότητας. Για παράδειγμα, είμαι υπέρ της ελευθερίας του λόγου, αλλά αν κάποιος αποφάσιζε να τοποθετήσει μια μεγάλη διαφημιστική ταμπέλα στην πλατεία Τάιμς της Νέας Υόρκης, η οποία θα εκθείαζε την αποστολή των Εβραίων στους θαλάμους αερίων, δεν θεωρώ πως θα έπρεπε να απαγορευτεί από το κράτος, παρότι δεν θα την υποστήριζα.
Θεωρείς πως οι σκιτσογράφοι του «Charlie Hebdo» στερούνταν υπευθυνότητας;
Πιστεύω πως φέρονταν ως κακομαθημένοι έφηβοι, ωστόσο αυτό δεν δικαιολογεί τη δολοφονία τους. Άλλωστε, αυτό θα μπορούσα να το πω για ένα μεγάλο μέρος εκπροσώπων του Τύπου. Θεωρώ πως συχνά είναι ανεύθυνοι. Για παράδειγμα, η υπεράσπιση του μεγαλύτερου εγκλήματος του αιώνα, της εισβολής στο Ιράκ, από τον αμερικάνικο και αγγλικό Τύπο ήταν σαφώς πιο ανεύθυνη από το «Charlie Hebdo». Οδήγησε στην καταστροφή του Ιράκ και την επιβολή μιας θρησκευτικής διαμάχης, η οποία καταστρέφει την περιοχή. Πραγματικά ήταν ένα τεράστιο έγκλημα. Η επιδρομή είναι το υπέρτατο διεθνές έγκλημα, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Η στάση, λοιπόν, του Τύπου θεωρώ πως ήταν ανεύθυνη, ωστόσο δεν πιστεύω πως πρέπει να κλείσει.
* Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο byline.com (14/4/2015).
